Кіріспе

Жапон саясаткері (1891–1945) 76-шы император, сондай-ақ император Коноэ Казуко деп те аталатын жапон саясаткері, 1937 жылдан 1939 жылға дейін және 1940 жылдан 1941 жылға дейін Жапонияның премьер-министрі болды. Ол 1937 жылы Жапонияның Қытайға басып кіруіне және АҚШ-пен қарым-қатынастың улағуына басшылық етті, бұл ақырында Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына әкелді. Ол сондай-ақ елін тоталитарлық мемлекетке айналдыруда маңызды рөл атқарды, Мемлекеттік жалпы жұмылдыру заңын қабылдап, барлық басқа саяси партияларды таратып, Императорлық билікке көмектесу қауымдастығын құрды. Токиодағы белгілі аристократтық отбасында дүниеге келген Коноэ 1916 жылы Императорлық диетаның Теңдер палатасында әкесінің орнын иеленді. Ол Париж бейбітшілік конференциясына Жапония делегациясының мүшесі болды. 1933 жылы Коноэ Теңдер палатасының президенті болды. 1937 жылы өзінің ұстазы Сайонжи Кинмочидің ұсынысымен Коноэ император Хирохито тарапынан премьер-министр болып тағайындалды. Марко Поло көпірі оқиғасы оның тағайындалғаннан кейін бір ай өткен соң болды және толыққанды соғысқа ұласты. Коноэ Екінші Қытай-Жапон соғысының алғашқы кезеңіндегі жапондық жеңістерді бақылады және елді соғыс жағдайына қою үшін Мемлекеттік жалпы жұмылдыру заңын қабылдады. Қытайдың қарсылығы жалғасып, соғыс созылғандықтан Коноэ 1939 жылы премьер-министр қызметінен кетті. Коноэ 1940 жылға дейін Жеке кеңес төрағасы болып қызмет етті, содан кейін ол қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. Сол жылы Императорлық билікке көмектесу қауымдастығы құрылды, ал Жапония нацистік Германия мен фашистік Италиямен Үшжақты келісімге келді, Француз Индоқытайына шабуыл жасады және Нанкиндегі Ван Цзинвэй үкіметін ресми мойындады. 1941 жылы Жапония Кеңес-Жапон бейтараптық шартын жасады. Коноэ АҚШ-пен қарым-қатынастағы шиеленісті азайтуға тырысқанымен, әскерилер келіссөздерге қатаң уақыт белгілеп, өзінің басқарушылығының икемсіздігі Жапонияны соғысқа бастады. Саяси оқшауланған Коноэ 1941 жылдың қазан айында премьер-министр қызметінен кетіп, оның орнына Хидеки Тоджо тағайындалды. Алты аптадан кейін Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасауынан кейін Тынық мұхиты соғысы басталды. Коноэ Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Хирохитоның жақын кеңесшісі болды және 1944 жылы Тоджо кабинетінің құлауына қатысты. Жапония одақтастар тарапынан басылып алынған кезде ол ханзада Нарухико Хигасикуни кабинетінде қызмет етті. Соғыс қылмыстарына күдік туғаннан кейін Коноэ 1945 жылдың желтоқсан айында 54 жасында цианид ішіп, өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Фумимаро Коноэ (көбінесе Коноэ), 1891 жылғы 12 қазанда Токиода ежелгі Фудзивара кланының маңызды тармақтарының бірі – Коноэ отбасында дүниеге келді. Бұл Коноэні «сол кездегі ең беделді және жоғары дәрежелі ақсүйек үйінің басшысы» етті. Олар алғаш рет 12 ғасырда Фудзиварадан тәуелсіздікке ие болды, осы кезде Минамото но Ёритомо Фудзивараны Бес Регент Үйіне (го секке) бөлді. Жапон тарихшысы Эри Хотта Коноэні «го секкелердің арасындағы бірінші» деп сипаттады; Фумимаро оның 29-шы басшысы болды. Сол кездегі жапон халқының орташа бойы шамамен 160 см (5 фут 3 дюйм) болса, Коноэдің бойы 180 см-ден (5 фут 11 дюйм) асып түсті. Коноэдің әкесі Ацумаро 1903 жылы Ресейге қарсы қоғамды ұйымдастырып, саяси белсенділікпен айналысты. Фумимароның анасы оның дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал әкесі оның кіші қарындасына үйленді. Фумимаро оны нағыз анасы деп ойлады, ал әкесінің қайтысынан кейін, 12 жасында ғана шындықты білді. 1912 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Фумимаро әкесінің аристократиялық титулын (герцог немесе ханзада) ғана емес, сонымен қатар оның қарызын да мұра етті. Мансабы бойы алған Сумитомо заибацудың қаржылық қолдауы және Фудзивараның мұралық заттарын аукционға шығару арқасында отбасының қарызын төлеуге мүмкіндік алды. Фумимароның інісі Хидемаро Коное кейін симфониялық дирижер болып, NHK симфониялық оркестрін құрды. Таймей бастауыш мектебін бітіргеннен кейін ол Жапония ақсүйектерінің балаларын оқытатын Гакушуинде білім алды. Ол Бірінші жоғары мектептің деканы Иназо Нитобеден шабыттанды. Жоғары аристократиялық ортадан шыққан адам үшін ерекше жағдай, ол Гакушуинде оқуды жалғастырудың орнына университетке дайындық үшін Бірінші жоғары мектепке түсті. 1912 жылы бітіргеннен кейін Токио императорлық университетінде философияны оқыды, онда ол Гакушуиндегі бұрынғы достарымен бірге білім алды. Кейіннен ол Маркс экономикасын оқу үшін Киото императорлық университетіне ауысты. Киото императорлық университетінде Фумимаро Оскар Уайльдтың «Социализм астындағы адам жаны» еңбегін жапон тіліне аударып, социализмді зерттеді. Ол сол жерде Генро Сайонжи Кинмочимен танысып, оның қорғауында болды. Бітіргеннен кейін Фумимаро Сайонжиге саяси мансапты бастау туралы кеңес сұрады және жапондық бейбітшілік делегациясының бір бөлігі ретінде ұстазымен Версальге аттанғанға дейін қысқа уақыт ішкі істер министрлігінде жұмыс істеді. Бірақ бұрын Коноэ екі мәселені шешті. Өміріндегі бірнеше гейшалардың бірі – Кикупен заңсыз баласы болды. 1918 жылдың желтоқсан айында «Англо-американдық орталықтандырылған пацифизмді қабылдамау» (英米本位の平和主義を排す, eibei hon'i no heiwashugi o haisu) атты мақала жариялады. Бұл мақалада ол батыс демократиялары демократияны, бейбітшілікті және өзін-өзі анықтауды тек көрінеу ғана қолдайтынын, ал шын мәнінде нәсілдік дискриминациялық империализм арқылы осы идеалдарды әлсірететінін айтты. Ол Ұлттар Лигасын статус-квоны институционализациялауға бағытталған күш ретінде сынады: батыс державаларының отаршылдық үстемдігі. Америкалық журналист Томас Франклин Фэрфакс Миллардтың аудармасынан кейін Сайонжи өзінің журналында, «Миллардтың Қиыр Шығыс туралы шолуында» қарсылық білдірді. Сайонжи Коноэдің жазбасын ойсыздық деп санады, бірақ ол халықаралық деңгейде оқылғаннан кейін Коноэ Сунь Ятсеннің кешкі асқа шақырылды. Сунь Жапонияның жылдам жаңғыруына таң қалды; кешкі ас кезінде олар пан-азиялық ұлтшылдық туралы әңгімелесті. Париж бейбітшілік конференциясы кезінде Коноэ Ұлттар Лигасының Келісіміне нәсілдік теңдік туралы ұсынысты енгізген жапон дипломаттарының бірі болды. Нәсілдік теңдік туралы бап комитетте қарастырылғанда, оны Жапония, Франция, Сербия, Грекия, Италия, Бразилия, Чехословакия және Қытай қолдады. Алайда АҚШ президенті Вудро Вильсон бұл бапқа бірауыздан қолдау көрсету қажет деп мәлімдеп, дауыс беруді тоқтатты. Коноэ нәсілдік теңдік туралы баптың қабылданбауын Жапонияның қорлануы ретінде қабылдады. Жапонияға оралғаннан кейін ол Францияға, Ұлыбританияға және АҚШ-қа жасаған саяхаттарын, сол жердегі жапонға қарсы сезімнің күшеюіне ашуланғанын және АҚШ үкіметінің саясатының жапон иммиграциясына қалай дискриминация жасағанын сипаттаған кітапша жариялады. Ол сондай-ақ Қытайды халықаралық қатынастарда Жапонияның қарсыласы ретінде сипаттады.

Қауымдастықтар палатасы

1916 жылы университетте оқып жүрген кезінде Фумимаро әкесінің орнын патшалық парламенттің жоғарғы палатасы – Пирлер палатасында иеленді. Еуропадан оралғаннан кейін, ол 1920-ші жылдардағы Жапонияның дамып келе жатқан Тайсё демократиясының ең ықпалды саяси фракциясы – Кенкюкайдың белсенді жұмылдыруына түсті. Кенкюкай – консервативті, милитаристтік бағытты ұстанатын, Ямагата Аритомо басқаратын және демократиялық реформаларға қарсы тұратын фракция болатын. 1922 жылдың қыркүйегінде ол оларға қосылды. Оларға қарсы тұрған фракция – Хара Такаси басқарған Сейюкай, ол төменгі палатадан күш-қуат алды. Ақырында Сейюкай Аритомоның қолдауын жеңіп алды, ал Хара Такаси 1918 жылы премьер-министр болды. Коноэ Пирлер палатасының фракциялық партиялық саясатқа қатыспауы керек деп есептеді, әйтпесе партиялық мүдделерді қорғайтын пэрлердің артықшылықтары шектелуі мүмкін. Сондықтан ол, Кенкюкайдың көпшілігі сияқты, Такашидің Сейюкай үкіметін қолдады. Алайда, 1923 жылы Сейюкай екі топқа бөлініп, үкіметті бақылау мүмкіндігінен айырылды. Като Комэй мен оның партиясы Кенсэйкай үкімет басында болған кезде Коноэ ерлердің жалпы сайлау құқығын қолдады, бұл ақсүйектердің артықшылықтарын күрт қысқартудың алдын алуға бағытталған қадам болды. Коноэ жалпы еркек сайлау құқығының халықтың наразылығын бағыттап, зорлық-зомбылық төңкерісінің қаупін азайтудың ең тиімді жолы деп сенді. Пирлер палатасы төменгі палатадағы түрлі саяси фракциялармен одақтасқандықтан, Коноэ 1927 жылдың қарашасында Кенкюкайдан шығып кетті. Ол императордың да дворяндыққа қатысты өзінің ұстанымы сияқты, саяси ұстанымдарды қабылдамауы керек деп есептеді. Оның пікірінше, саяси император императордың беделін төмендетіп, тақтың біріктіруші күшін әлсіретіп, императорды сынға ұшыратып, ішкі тұрақтылыққа нұқсан келтіруі мүмкін. Оның осы жылдам индустриялану кезеңіндегі ең үлкен қаупі – Тайшо демократиясының саяси фракцияларының ұсақ-түйек дауларынан туындаған солшыл революцияның қаупі болатын. Ол пэрлерді тұрақтылықты, бейбітшілікті, келісімді және қолданыстағы жағдайды сақтауға бағытталған қорғаныш ретінде қарастырды. Олардың міндеті – сайланған үкіметтің шектен шығуларын ұстап тұру болды, бірақ олардың күші салымды қолданылуы керек еді.

Ішкі істер министрлігімен одақтасу

Жапондық ішкі істер министрлігі полиция, сайлау, қоғамдық жұмыстар, Шинто киелі орындары және жерді дамыту ісін басқаратын өте қуатты мекеме болды. Ішкі істер министрлігі биліктегі партияның пайдасына сайлауға әсер ету үшін де қолданылды. Бұл бір кезде аристократқа лайық емес деп есептелгенмен, Коноэ ішкі істер министрлігінің маңызды шенеуніктерімен одақ құрды. Осы шенеуніктердің ең маңыздысы – Йошихару Тазава есімді адам, ол Коноэ 1921 жылы Жапония Жастар залының (Ниппон Сейненкан) басқарушы директоры болғаннан кейін танысты. Коноэ мен оның жақтастары жергілікті мейбока саяси көшбасшыларының ықпалын Жапонияның саяси тұрақтылығына қатер деп қарады. Барлық адамға сайлау құқығы берілуі білімсіз шаруаларға дауыс беруге мүмкіндік берді, бірақ жергілікті көшбасшылар, «шошқа барелі» саясатын пайдаланып, үкіметке өздерінің ықпалын жүргізді. Бұл шенеуніктер де Коноэмен бірге ішкі істер министрлігіндегі партиялық ықпал туралы алаңдады, ол Diet-те болып жатқан саяси дүрбелеңді көрсететін үлкен ауысуларға ұшырады. Коноэнің жастар залымен байланысы 1921 жылдың шілде айында жарияланған мақаладан екі ай кейін басталды, онда ол сайлаушылардың саяси білімі мен моральдық қасиеттерін тәрбиелеудің маңыздылығын атап өтті және білім жастарды өз басшыларынан идеяларды пассивті түрде қабылдауға үйреткеніне өкініш білдірді. Содан кейін, халық арасында азаматтық борыш сезімін қалыптастыру және мейбока жүйесін жою мақсатымен Жастар корпусы (Сейнендан) құрылды. 1925 жылы Коноэ және осы шенеуніктер Жаңа Жапония Альянсын (Шин Ниппон Домей) құрды, ол өкілдік үкімет концепциясын қолдады, бірақ партиялық және жергілікті ауыл көшбасшыларының құндылығын мойындамады, керісінше партиялардан тыс жаңа кандидаттардың сайлауға түсуін жақтады. Сондай-ақ, Сайлауды тазалау қауымдастығы (Сенкё Шукусей Домейкай) құрылды, оның мақсаты мейбока көшбасшыларына тәуелді емес үміткерлерді қолдау арқылы жергілікті саясатты айналып өту және әлсірету болды. Альянс саяси партияны (Мейсейкай) құрды, бірақ халықтың қолдауын ала алмады және құрылғаннан кейін екі жыл ішінде (1928 жылы) таратылды.

Бірінші премьерлікке жол

1920 жылдары Жапонияның сыртқы саясаты көбінесе Англо-Америка саясатымен, Версаль келісімімен және Вашингтон теңіздік конференциясының шартымен үйлесімді болды. Үлкен державалар тәуелсіз Қытай мемлекетін құру мәселесінде келісімге келді. Дамыған партиялық жүйе өнеркәсіппен одақтасып, кабинеттің құрамын басқарды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия, шығыста кеңестік әскери күштің күшеюі, жапондық теңіз күштеріне қойылатын шектеулердің артуы және Азиядағы жапондық агрессияға қарсы қытайлықтардың қарсылығы Жапонияның Англо-Америка державаларымен ынтымақтастығынан бас тартуына әкелді. Жапон үкіметі сыртқы саясатта тәуелділікке ұмтылыс жасады, ал дағдарыс сезімі күшейген сайын біртүтас болу мен жұмылдыру басымдыққа айналды. Коноэ 1931 жылы Әмірлер палатасының вице-президенті болды. 1932 жылы саяси партиялар кабинеттің бақылауын жоғалтты. Осыдан кейін кабинеттер саяси элиталар мен әскери топтардың одағымен құрылды. Жапония соғысқа ресурстарын жұмылдыра келе, үкімет саяси партияларды және солшылдардың қалдықтарын күшейтілген бақылауға алды. Коноэ 1933 жылы Әмірлер палатасының президенті болды және келесі бірнеше жылды элиталық саяси топтар, саяси шешімдердің консенсусы және ұлттық біртүтаслық арасында келісімге келтірумен өткізді. Осы уақытта Фумимаро өзінің үлкен ұлы Фумитаканы АҚШ-та, Принстон университетінде оқуға жіберді, оны саясатқа дайындап, Америкада Жапонияның жақтаушысы ретінде дамытуды көздеді. Көптеген элиталық құрдастарынан айырмашылығы, Фумимароның әкесінің қаржылық жағдайының нашарлығына байланысты шетелде білім алмаған. Фумимаро 1934 жылы Фумитаканы аралап, жапонға қарсы сезімнің күшеюіне қатты таңырқады. Бұл тәжірибе АҚШ-қа деген наразылығын күшейтті, ол оны өзімшіл және нәсілшіл деп санады және экономикалық апатты болдырмауға тырысқандары үшін кінәлады. 1935 жылы сөйлеген сөзінде Коноэ Англо-Америка одағының ресурстарды "монополиялауын" тоқтату және Жапония сияқты елдерге өсіп келе жатқан халқына көмектесу үшін "халықаралық жаңа келісім" жасау қажеттігін айтты. Коноэдің бұл көзқарастары Версальде шамамен 20 жыл бұрын айтқан пікірлерінің қайталануы болды. Ол Жапонияның батыс державаларымен тең және бәсекелес екеніне, Жапонияның Қытайда кеңеюге құқығы бар екеніне, мұндай кеңею – тірі қалу үшін қажеттілік екеніне және "Англо-Америка державалары әлемдегі экономикалық үстемдігін орнатуға тырысатын екі жүзділер" екеніне сенді. 1938 жылдың қаңтарында Коноэ Куоминтаңның агрессиясы жеңіліске ұшырағанына қарамастан тоқтамағанын, "халыққа зор қайғы әкелгенін" және Жапония енді Чиангпен келісімдер жасамайтынын мәлімдеді. Алты күннен кейін ол сөз сөйлеп, Қытайды қақтығыстың жалғасуына кінәлады. Кейіннен нақтылау сұрағанда, Коноэ Чиангтың режимін жай ғана мойындамауымен шектелмейтінін, оны "қарсы алатынын" және "жоятынын" айтты. Америкалық тарихшы Герхард Вайнберг Коноэдің соғысты күшейтуі туралы былай деп жазды: "1931 мен 1941 жылдар аралығында Токиодағы азаматтық билік маңызды бейбітшілік мәселесінде әскерилердің шешімін жоққа шығару үшін энергия, батылдық және тапқырлық танытқан бірден-бір жағдай осы болды. Бірақ бұл Жапония үшін, Қытай үшін және Коноэ үшін де қасіретті нәтижелерге әкелді." 1938 жылдың сәуірінде Коноэ мен әскерилер Төтенше жағдай туралы мемлекеттік заңды қабылдады, ол төтенше жағдай жариялап, орталық үкіметке барлық адам күшін және материалдық ресурстарды бақылауға беруге және жапон нарығына шикізат ағынын шектеуге мүмкіндік берді. Жапондықтар Сючжоу, Ханкоу, Кантон, Вучанг және Ханянг қалаларында жеңіске жетті, бірақ қытайлықтардың қарсылығы тоқтамады. Коноэ 1939 жылдың қаңтарында отставкаға кетті, ол бастаған соғысты басқа біреу аяқтауына жол берді және Таза кеңес төрағасы болып тағайындалды. Жапон халқы, соғыстың үздірілген жеңістер тізбегі ретінде баяндалғанын естігеннен кейін, қыңырлық танытты. Киичиро Хиранума оның орнына премьер-министр болды. Коноэ 1939 жылы "Көктемнің күн орденінің" 1-дәрежелі орденімен марапатталды.

Коноэдің екінші премьерлігі, Мацуоканың сыртқы саясаты

Сол жылы премьер-министр Мицумаса Йонаидың саясатына наразылық тудырғандықтан, жапон армиясы Коноэді қайтаруды талап етті. Йонай Жапонияны нацистермен одақтастырудан бас тартты; жауап ретінде армия министрі Шуноку Хата отставкаға кетті және армия оның орнына жаңа министрді тағайындаудан бас тартты. Коноэ қайтадан шақырылды, Сайонжи оны соңғы рет қолдады, одан кейін сол жылы қайтыс болды. 23 маусымда Коноэ Тайлық кеңестің төрағасы лауазымынан кетті, ал 16 шілдеде 1940 жылы Йонай кабинеті отставкаға кетті, Коноэ қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. Коноэ Қытаймен соғысты аяқтауды көздеді. Бірақ Коноэ саяси партияларды тым либералды және бөлініс тудыратын деп санады, соның салдарынан әскеридегі соғыс жақтастарына көмектесті. 1940 жылы Екінші Коноэ кабинеті кезінде Императорлық билікке көмек көрсету қауымдастығы (IRAA) соғыс уақытында жұмылдыру ұйымы ретінде құрылды, ол жергілікті мейбокамен одақтасып, ауылдық халықты жұмылдыру үшін олардың ынтымақтастығы қажет болды. Коноэ үкіметі саяси партияларды IRAA-ға таратуға қысым жасады, бірақ ол нацистік партияға ұқсас саяси партия құру туралы ұсыныстарға қарсылық көрсетті, себебі бұл 1920-жылдардың саяси тартыстарын қайта жандандырады деп ойлады. Сонымен қатар, ол саяси партияның басшысы болудың аристократқа лайық емес екенінен қорқыныш білдірді. Оның орнына ол IRAA-ны жалғыз саяси тәртіп ретінде ілгерілетуге жұмыс істеді. Коноэ қайта шақырылмас бұрын, армия француз Индоқытайына шабуыл жасауды жоспарлаған болатын. Бұл шабуыл Қытаймен соғыс жүргізу үшін қажетті ресурстарды қамтамасыз етеді, Гоминьдан әскерлеріне батыстан келетін жабдықтауды тоқтатады, жапондық әскерді стратегиялық тұрғыдан маңызды жерге орналастырып, жақын аумақтарға қауіп төндіреді және Голландиялық Шығыс Индияны Жапонияға мұнай жеткізуге мәжбүрлейді деп үміттенді. АҚШ экспортты бақылау заңымен жауап берді және Чиангқа көмек көлемін арттырды. Осы жауапқа қарамастан, сыртқы істер министрі Йосуке Мацуока 1940 жылдың 27 қыркүйегінде Коноэ кеңесшілерінің, соның ішінде АҚШ-тағы бұрынғы жапон елшісі Кикудзиро Ишиидің қарсылығына қарамастан Үшжақты келісімге қол қойды. 4 қазанда өткен баспасөз конференциясында Коноэ АҚШ үшжақты державалардың ниеттерін дұрыс түсінуі керек екенін және оларға жаңа әлемдік тәртіп құруға көмектесуі керек екенін айтты. Сондай-ақ, ол АҚШ оқталмайтын әрекеттерін тоқтатпаса және үшжақты державалардың әрекеттерін қасақана қате түсінуді таңдаса, соғыстан басқа жол қалмайтынын мәлімдеді. 1940 жылдың қарашасында Жапония Сунь Ятсеннің шәкірті болған және Нанкиндегі қарсылас Гоминьдан үкіметін басқарған Ван Цзинвэймен Қытай-Жапон келісіміне қол қойды. Бірақ Коноэ үкіметі барлық аумақты Цзиньвэй үкіметіне бермеді, оның билігін әлсіретіп, Ван үкіметі көбінесе заңсыз қуыршақ ретінде қарастырылды. 1940 жылдың желтоқсан айында британдықтар Бірма жолын қайта ашты және Чиангтың Гоминьданына 10 миллион фунт стерлинг көмек берді. Коноэ 1941 жылдың қаңтарында мұнайдың баламалы көзін қамтамасыз ету үшін голландиялықтармен келіссөздерді қайта бастады. 1941 жылдың ақпан айында Коноэ адмирал Кичисабуро Номураны АҚШ-тағы жапон елшісі етіп тағайындады. Мацуока мен Сталин 1941 жылдың 13 сәуірінде Мәскеуде Кеңес-Жапон бейтараптық келісіміне қол қойды, бұл Кеңес Одағы Жапониямен соғыс жағдайында одақтастарға көмектеспейтінін көрсетті. 1941 жылдың 18 сәуірінде Номурадан дипломатиялық серпіліс туралы хабар келді, АҚШ пен Жапония арасындағы түсіністік жобасы. Бұл келісімнің негізін екі американдық Марикнолл діни қызметкері Джеймс Эдвард Уолш пен Джеймс М. Дроухт дайындады, олар пошта басшысы Франк С. Уокер арқылы Рузвельтпен кездесті. Банкир Тадао Икава, полковник Хидео Ивакура және Номурамен кеңесу арқылы әзірленген ұсыныстың тұжырымдамасына Маньчжуконың американдық танылуы, Чианг үкіметі мен Жапонияның қолдауымен құрылған Қытайдың қайта ұйымдастырылған ұлттық үкіметінің бірігуі, сауда қатынастарын жаңаруы, жапон әскерлерін Қытайдан шығару, Қытай тәуелсіздігіне өзара құрмет және жапон иммиграциясы АҚШ-қа дискриминациясыз басқа азаматтармен теңдік негізінде жүзеге асырылатын келісім кірді. Мацуока Токиоға оралғаннан кейін байланыс конференциясы өткізілді, оның барысында ол нацистік одақтастарына сатқындық жасайды деп сеніп, келісім жобасына қарсылық білдірді. Жапония Германияға осы жобаны көрсетуге рұқсат беру керек деп таласқаннан кейін, ол шаршағанын айтып, кездесуден шығып кетті. Коноэ де вилласына қайтып, қызба сезіп қалғанын мәлімдеді, мәселені күштеп шешудің орнына. Мацуока британдық Сингапурға дереу шабуыл жасауды талап етті және Коноэ мен оның кабинетін ашық түрде сынады, бұл оның Коноэді премьер-министр ретінде ауыстыруды көздегеніне күдік тудырды. Мацуока АҚШ жобасын Қытай және Тынық мұхитындағы кеңеюге қатысты жапондық уағдалардың көп бөлігін жойған қарсы ұсынысқа айналдырды және оны Вашингтонға Номура жеткізді. 1941 жылдың 22 маусымында Гитлер Молотов-Риббентроп келісімін бұзып, Кеңес Одағына шабуыл жасады. Шабуылмен бірге Корделл Халл жапондық тарапқа түсіністік жобасының тағы бір өзгертілген нұсқасын жеткізді, бірақ бұл жолы Маньчжуконы жапондық бақылауда ұстау құқығы танылған жоқ. Жаңа жоба Тынық мұхитындағы жапондық әскери кеңею құқығын да толығымен қабылдамады. Халл осы мәлімдемесінде, егер Жапония Гитлермен одақтас болса, келісімге қол жеткізу мүмкін емес екенін айтты. Ол Мацуоканы тікелей атамады, бірақ оны қызметтен шеттету қажет екені түсінікті болды, өйткені сыртқы істер министрі енді Кеңес Одағына дереу шабуыл жасауды жақтады және тікелей императорға бұл туралы мәлімдеді. Коноэ император алдында кешірім сұрауға және Жапонияның Кеңес Одағымен соғысқа дайындалып жатқан жоқ екеніне сендіруге мәжбүр болды. Масанобу Тсудзи АҚШ-пен бейбіт келісімге қол жеткізілген жағдайда, Германиямен соғысқан Жапонияның одақтасы Кеңес Одағына шабуыл жасау үшін Коноэні өлтіруді жоспарлаған. Мацуока Барбароссаның тез жеңіс әкелетініне сенді және енді Сингапурға шабуыл жасауға қарсы болды, себебі бұл батыс одақтастарымен соғысқа себеп болады деп ойлады. Мацуока Кеңес Одағына шабуыл жасау және оңтүстікке одан әрі кеңеюге қарсы күшпен сөйлеген бірнеше байланыс конференциясынан кейін, француз Индоқытайының оңтүстік жартысын басып алу туралы шешім қабылданды, бұл 2 шілдедегі императорлық конференцияда ресми түрде бекітілді. Бұл императорлық конференция шешімінде Жапонияның қажет болған жағдайда АҚШ және Ұлыбританиямен соғысқа дайын екені айтылды. 10 шілдеден бастап Коноэ Халлдың түсіністік жобасына жасаған соңғы өзгерістеріне жапон жауабын талқылау үшін бірқатар байланыс конференцияларын өткізді. Жапондықтардың оңтүстік Индоқытайды басып алуы аяқталғанға дейін жауап берілмейтіні шешілді, егер бұл бейбіт аяқталса, АҚШ араласпастан осы жағдайға көнуі мүмкін деген үміт болды. 14 шілдеде Мацуока ауруға байланысты жазған жауапта Жапония үшжақты келісімнен бас тартпайтынын мәлімдеді. Ол Халлдың, көбінесе оған бағытталған мәлімдемесіне қарсы шықты және келесі күні жауапты Германияға мақұлдау үшін жіберді. Кабинет рұқсатынсыз жобаны немістерге жіберу – соңғы шек болды. Коноэ мен оның кабинеті 16 шілдеде бірлесіп отставкаға кетіп, Мацуоканың ауруға байланысты қатыспаған күні үкіметті одан без Мацуокамен қайта құрды.

Үшінші үкімет және АҚШ-пен соғыстан аулақ болуға тырысу

Үшінші Коноэ кабинеті 1941 жылғы 18 шілдеде ресми түрде құрылды, әмірші Тейдзиро Тоёда сыртқы істер министрі болды. Франклин Д. Рузвельт әкімшілігі Мацуоканың жұмыстан босатылуы Жапонияның агрессивті әрекеттерінен бас тартуын білдіретініне үміттенді; бірақ француз үкіметі әскери шаралармен қорқытқаннан кейін, 22 шілдеде жапон армиясына бүкіл француз Индокитайын басып алуға рұқсат берген кезде бұл үміттер күйреп кетті. Екі күннен кейін АҚШ келіссөздерді тоқтатып, жапон активтерін тоңазытты, содан кейін британдық, голландтық және канадалық үкіметтер де осылай істеді. Сол күні Рузвельт Номурамен кездесіп, егер Жапония Индокитайдан шығып, оған бейтараптық мәртебесі берілсе, жапон активтері тоңазылмайтынын айтты. Рузвельт Жапонияның Қытайдағы экспансиясына төзімділік танытатынын мәлімдеді, бірақ Индокитай – қызыл сызық еді. Ол Гитлердің әлемді билеуге ниеттенгеніне Жапонияның түсінбегеніне қатты алаңдады. Коноэ Рузвельт ұсынысын жүзеге асыруда белсенділік танытпады және Хидеки Тоджо бастаған милитаристтерді тоқтатуға күш жеткізбеді. Соғыс министрі Тоджо императордың мақұлдауынан кейін бұл қадамды қайтаруға болмайтындықтан қарастырды. 28 шілдеде жапондықтар оңтүстік Индокитайды ресми түрде басып ала бастады. Жауап ретінде 1 тамызда АҚШ Жапонияға мұнай экспортын тоқтатып, Коноэ кабинетін таң қалдырды. Мұнайдың жаңа көзін табу маңызды мәселе болды, өйткені 1940 жылы АҚШ Жапонияның мұнайдың 93% -ын жеткізген. Әскери-теңіз күштерінің штаб бастығы Осами Нагано император Хирохитоға Жапонияның мұнай қоры екі жыл ішінде толығымен таусылатынын хабарлады. Сол күні Хачиро Арита Коноэге хат жазып, АҚШ-пен келіссөздер жалғасып жатқанда әскерилердің оңтүстік Индокитайды басып алуына жол бермеу керектігін айтты. Коноэ кемелердің жолға шыққандарын және уақытында кері қайтару мүмкін еместігін, тек "құдайдың араласуын" күтуге болатынын мәлімдеді. 6 тамызда Коноэ үкіметі Қытайдағы соғыс аяқталғаннан кейін ғана Индокитайдан шығатынын жариялады, Рузвельттің бейтараптандыру ұсынысын қабылдамады, бірақ одан әрі кеңеймеуге уәде берді және Қытайдағы соғысты тоқтату үшін АҚШ-тың делдал болуын сұрады. 8 тамызда Коноэ Номура арқылы Рузвельтпен кездесуді өтінді. Бұл ұсынысты оның ақылшысы Саионжи Кинмочидің немересі Кинказу Саионжи ұсынған. Кинказу Коноэге ай сайынғы бейресми таңғы ас клубы арқылы кеңес берді, онда Коноэ азаматтық элиталармен саясат мәселелері бойынша кеңесетін. Коноэдің досы және кеңесшісі Хоцуми Озаки осы таңғы ас клубының мүшесі болды; ол сонымен қатар Ричард Сорджтың кеңес шпионы болды. Номура Рузвельтпен кездесіп, Коноэдің саммит ұсынысын жеткізді. Индокитайдағы жапондық агрессияны айыптап, Рузвельт кездесуге дайын екенін айтты және олар Аляскадағы Джуноуда кездесе алатынын ұсынды. 3 қыркүйекте байланыс конференциясы өткізілді, онда Коноэ Рузвельтпен бейбітшілік орнатуды жалғастыратыны, бірақ егер қазан айының ортасына дейін бейбітшілік келісіміне қол жеткізілмесе, Жапония соғысқа кірісетіні туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар, Жапония үшжақты келісімнен бас тартпайды. Коноэ, Саионжи және олардың жақтастары Қытайдан әскерлерді шығаруға дайындығын атап көрсеткен ұсынысты жасады, бірақ Коноэ бұл ұсынысты ұсынбады, керісінше сыртқы істер министрлігінің ұсынысын қабылдады. Ұсыныстардың айырмашылығы сыртқы істер министрлігінің ұсынысы әскерлерді кері қайтару алдында Қытай мен Жапония арасында келісімге қол жеткізуге байланысты болды. 5 қыркүйекте Коноэ императормен штаб басшылары генерал Хажиме Сугияма мен адмирал Осами Наганомен кездесіп, кабинеттің соғысқа дайындық туралы шешімі туралы хабарлады. Император алаңдап, Рузвельтпен келіссөздерге не болғанын сұрады. Ол Коноэден соғысқа емес, келіссөздерге баса назар аударуды өтінді; Коноэ бұған саяси жағдайдың мүмкін емес екенін жауап берді, содан кейін император оны осы әскери дайындықтар туралы неге хабардар етпегенін сұрады. Содан кейін император Сугиямадан Батыспен ашық соғыстың табысты болу мүмкіндігі туралы сұрады. Сугияма оң жауап бергеннен кейін Хирохито оны әшкереледі, өйткені армия Қытайға шабуыл үш айдың ішінде аяқталады деп болжаған болатын. 6 қыркүйекте император екі штаб басшысының дипломатияға басты назар аударуды, соғыс тек дипломатиялық сәтсіздік жағдайында ғана қарастырылатынын растағаннан кейін император конференциясында кабинет шешімін мақұлдады. Сол күні кешке Коноэ АҚШ-тың Жапониядағы елшісі Джозеф Грюмен құпия түрде кеш ұйымдастырды. (Бұл біршама қауіпті болды: 15 тамызда Коноэ кабинетінің мүшесі және бұрынғы премьер-министр Хиранума Киичиро Грюге тым жақын болғаны үшін ультраұлтшылдардың бірінен алты рет атылған.) Коноэ Грюге Рузвельтпен кездесуге кез келген уақытта дайын екенін айтты. Грю өзінің жоғары лауазымды тұлғаларына Рузвельтті саммит ұсынысын қабылдауға кеңес беруге шақырды. Император конференциясынан кейін бір күн өткен соң Коноэ армия министрі Тоджомен және ханзада Нарухико Хигасикунимен кездесу ұйымдастырды, бұл милитаристті Коноэмен келісуге әрекеттену болды. Хигасикуни Тоджоға император мен Коноэ соғысқа емес, келіссөздерге басымдық бергендіктен, армия министрі де солай істеуі керек екенін, және егер ол қақтығыс емес саясатты ұстанбаса, қызметтен кетуі керек екенін айтты. Тоджо Жапонияның Батыспен қоршалуы қабылданса, Жапонияның өмір сүруі мүмкін емес екенін мәлімдеді. Тоджо АҚШ-пен соғысқа жеңілудің аз ғана мүмкіндігі болса да, Жапония оған дайындалуы және оған баруы керек екенін, қоршалып жойылмауын қалады. 10 қыркүйекте Номура Халлмен кездесіп, жапондық соңғы ұсынысқа келісімге келуге болмайтынын және саммит өтуі үшін Жапония Қытай мәселесінде уступкалар жасауы керектігін естіді. 20 қыркүйекте байланыс жиналысында Қытайдан шығу шарттарын күшейткен жаңа ұсыныс қабылданды. 25 қыркүйектегі байланыс конференциясында саммит келіссөздері тоқтап тұрғанын сезінген Тоджо мен милитаристтер кабинетті 15 қазанға дейін соғысқа дайындық туралы шешім қабылдауға итермеледі. Осы жиналыстан кейін Коноэ жеке кеңесшісі Коичи Кидоға отставкаға кететінін айтты, бірақ Кидо оны мұнан бас тартты. Содан кейін Коноэ 2 қазанға дейін Камакурадағы виллада уақытын өткізді, сыртқы істер министрі Тоёдаға келіссөздерді жүргізуді тапсырды. Тоёда елші Грюден Рузвельтке Коноэ милитаристтердің ықпалы мен кез келген уступкалардың немістерге таратылу қаупіне байланысты саммитте уступкалар жасай алатынын, бірақ алдын ала міндеттеме бере алмайтынын жеткізуін сұрады. Грю 29 қыркүйекте Рузвельтке саммитті қолдау туралы хабарлама жолдады. 1 қазан күні Коноэ теңіз министрі Косиро Оикаваны Камакураға шақырды, онда ол АҚШ талаптарын қабылдауға ынтымақтастық көрсететінін алды, теңіз күштері АҚШ-пен соғыс жағдайында жеңілудің аз мүмкіндігін жақсы білгендіктен. Оикава Токиоға оралды және штаб бастығы Наганомен, соның ішінде сыртқы істер министрі Тоёдамен ынтымақтастыққа қол жеткізді, бұл келесі байланыс конференциясындағы әлеуетті көпшілікті құрады. 2 қазанда Халл Номураға саммит өткізудің алғышарттарын жазылған мәлімдеме берді. Халл жапон армиясы француз Индокитайы мен Қытайдан әскерін шығаруға дайын екенін көрсетуі керектігін нақты айтты. 4 қазандағы байланыс конференциясында Халлдың жауабы әлі толыққанды талқыланбады және оны толыққанды талқылау мүмкін болмады; Нагано өз позициясын өзгертті және енді армиямен келісіп, соғысқа дайындық мерзімін ұсынды. Коноэ мен Оикава үнсіз қалды және оны келіссөздерге қайтаруға тырыспады, соның салдарынан соңғы шешім қабылдау кешіктірілді. Армия мен теңіз күштері бір-біріне қарсы болды және жеке жоғары деңгейдегі жиналыстар өткізді, әрқайсысы...

Премьер-министр болғаннан кейін, соғыс соңғы жылдары және өзін-өзі өлтіру

1941 жылғы 29 қарашада императормен түскі ас кезінде барлық бұрынғы премьер-министрлердің қатысуында Коноэ соғысқа қарсылығын білдірді. Пёрл-Харборға шабуыл жасалғанын естіген соң, Коноэ Жапонияның әскери жетістіктері туралы: «Не болды? Мен шын мәнінде жеңіліске ұшырағанымды сезінемін, бұл тек 2 немесе 3 айға созылады» деді. Коноэ 1944 жылы Сайпан шайқасындағы жеңіліске байланысты Тоджо кабинетінің құлауына әсер етті. 1945 жылғы ақпан айында үш жылдан кейін алғаш рет жеке аудиенцияда ол императорға Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтау үшін келіссөздерді бастауға кеңес берді. Ұлы палата басшысы Хисанори Фуджитаның сөзіне сүйенсек, Шoва әлі де үлкен жеңіс (теннозан) іздеп жүргендіктен, Коноэдің ұсынысын қабылдамады. Жапонияның капитуляциясына байланысты одақтастардың оккупациясы басталғаннан кейін Коноэ соғыстан кейінгі алғашқы үкімет – ханзада Нарухико Хигасикуни кабинетінде қызмет етті. Ол «Қара тізім» операциясы кезінде АҚШ әскерінің офицері Боннер Феллерспен ынтымақтастыққа бармағандықтан соғыс қылмыстары жасады деген күдікке ілікті. Бұл операция император Хирохито мен императорлық отбасын соғыс үшін қылмыстық жауапкершіліктен ақтап беруге бағытталған еді. Коноэ соғыс қылмыстары бойынша сотталудың ұяттылығынан гөрі өлімді артық көрді. 1945 жылғы 15 желтоқсанда Сугамо түрмесіне аттану алдындағы түні оның ұлы Мичитака бөлмесінде қару мен у іздеді. Коноэ мен оның ұлы сол түні Қытайдағы оқиғалар, АҚШ-пен келіссөздер және император мен жапон халқына деген ауыр жауапкершілік туралы ұзақ әңгімелесті. Фумимаро ұлының тілегімен осы мәселелерге қатысты сезімдерін қарындашпен жазып қалдырды. Мичитака әкесіне ұлы бола алмағаны үшін кешірім сұрады, себебі бұл олардың соңғы сәттері болуы мүмкін екенін сезінді. Әкесі оған: «Ұл болу деген не?» деп жауап берді, содан кейін кері бұрылып, үнсіз отырды. Мичитака әкесіне ұйықтауға баруын айтып, ертең жолға шыға ма деп сұрағанша олар үнсіз отырды. Фумимаро жауап бермеді, бірақ Мичитака оған қарады. Фумимаро да оған қарады, және Мичитака әкесінің бетінде мұндай жағымсыз және қызықсыз көрініс көрген емес. Ол алғаш рет қарттың өлуге ниеттенгенін сезді. Таң атқанға дейін Мичитака анасының қатты дауысынан оянды. Әкесінің бөлмесіне кіргенде Фумимаро тыныш, сабырлы, ұйықтап жатқандай болып жатты. Оның жанында қоңыр түсті бос бөтелке жатты. Ол калий цианиді ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. Оның қабірі Киотодағы Дайтоку джи ғибадатханасындағы Коноэ руының зиратында орналасқан. Оның немересі Морихиро Хосокава елу жылдан кейін, 1993 жылғы 9 тамызда премьер-министр болды.