Кіріспе
Құрылыс машинасы
Грейдер, сонымен қатар жол грайдері, моторлы грайдер немесе жай ғана пышақ деп те аталады, бұл – тегіс бет жасау үшін пайдаланылатын ұзын пышағы бар ауыр техниканың бір түрі. Ең алғашқы үлгілері жылқыға жегіліп, кейін тракторлармен тартылған болса, қазіргі заманғы грейдерлердің көпшілігі өздігінен қозғалады, сондықтан техникалық тұрғыдан «моторлы грайдерлер» деп аталады. Типик грейдерлер үш осьті болады, алдыңғы дөңгелектері алда орналасқан, одан кейін пышақ немесе қалыптау тақтасы, сосын кабина және қозғалтқыш екі осьті артқы бөлікте орналасады. Кейбір грейдерлерде жақсартылған жұмыс үшін алдыңғы дөңгелектері де болады. Кейбір грейдерлерге қосымша артқы құралдар орнатылуы мүмкін, мысалы, жырғыш, тілгіш немесе тығыздағыш. Алдыңғы осьтің алдына қосымша пышақ та орнатуға болады. Қар тазалау және топырақ жұмыстары үшін пышақтың ұзарту бөлігі де орнатылуы мүмкін. Пышақтың ені 2,50-ден 7,30 метрге (8-ден 24 футқа дейін) дейін, ал қозғалтқыштың қуаты 93–373 кВт (125–500 а.к.) аралығында болады. Кейбір грейдерлер бірнеше құралдарды пайдалана алады немесе жер асты кенін қазу сияқты арнайы жұмыстар үшін жасалған.
Функция
Құрылыс саласында "алғашқы тегістеу" ауыр техникамен, мысалы дөңгелекті трактор-скреперлермен және бульдозерлермен орындалады. Грейдерлер "соңғы тегістеуді" жүзеге асырады, олардың пышағының бұрышы, еңісі (немесе көлбеулігі) және биіктігі жоғары дәлдікпен реттеледі. Грейдерлер топырақ және қиыршық тас жолдарды салу және күтіп-ұстау ісінде жиі қолданылады. Асфальтталған жолдарды салғанда, олар соңғы жол беті үшін кең, тегіс негізді дайындайды. Грейдерлер сондай-ақ ірі ғимараттарды салу алдында жергілікті топырақ немесе қиыршық тас негізін соңғы тегістеуге орнату үшін қолданылады. Грейдерлер дренаж немесе қауіпсіздік үшін еңкейген беттерді жасауға мүмкіндік береді. Олар тас жолдардың екі жағында V пішіндес көлденең қимасы бар дренаждық арналарды жасау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Басқару руль дөңгелегі немесе алдыңғы дөңгелектердің бұрышы мен көлбеулігін басқаратын джойстик арқылы жүзеге асырылады. Көптеген модельдер алдыңғы және артқы осьтер арасындағы раманы буындауға мүмкіндік береді, бұл операторға материалды жылжыту тиімділігін арттыру үшін буындау бұрышын реттеуге мүмкіндік берумен қатар, кішірек бұрылыс радиусын қамтамасыз етеді. Басқа құрал-жабдық функциялары әдетте гидравликалық қуатпен жабдықталады және рычагтармен немесе джойстиктермен немесе электрогидравликалық сервоклапандарды басқаратын электрондық коммутаторлармен тікелей басқарылуы мүмкін. Грейдерлер Topcon Positioning Systems, Inc., Trimble Navigation, Leica Geosystems немесе Mikrofyn сияқты компаниялар өндірген қазіргі заманғы цифрлық тегістеуді бақылау технологияларымен де жабдықталған. Бұлар лазерлік және GPS навигациясын біріктіре отырып, дәл тегістеуді бақылауды және (потенциалды) "күйсіз" құрылысты қамтамасыз етеді. John Deere сияқты өндірушілер де құрылыс кезінде осы технологияларды енгізе бастады.
Тарих
Алғашқы уақытта каналдар мен арықтарды салу үшін адамдар мен жұмыс жануарлары қолданылды. Фресно краперы – құмды топырақта каналдар мен арықтар салуға арналған, жылқылармен тартылатын машина. Фресно краперынің конструкциясы қазіргі заманғы топырақ жылжыту машиналарын жасаудағы негізгі үлгі болып табылады, ол топырақты сыпырып, жылжытуға, сондай-ақ оны бақыланатын тереңдікте төгуге мүмкіндік береді, бұл қолмен атқарылатын жұмық көлемін төрт есеге арттырады. Фресно краперы 1883 жылы Джеймс Портеуспен ойлап табылды. Калифорния штатының Фресно қаласындағы фермерлермен жұмыс істеген ол Орталық Сан-Хоакин аймағының суғаруға тәуелділігін және құмды топырақта каналдар мен арықтар салу үшін тиімді құралдың қажеттігін түсінді. Портеус машинасының дизайнын жетілдіру барысында, ол бірнеше рет өзгерістер енгізді, сондай-ақ Уильям Дейдрик, Фрэнк Дуси және Абиджа Макколлмен идея алмасты, олар ұқсас краперлерді ойлап тапқан және оларға патент алған. Моторлы қозғалтқыштар, булы тракторлар, жүк көліктері мен тракторлар пайда болған кезде, мұндай сүйретілетін машиналардың көлемі мен өнімділігі артты. 1920 жылы Russell Grader Manufacturing Company компаниясы алғашқы өздігінен жүретін машинаны жасады, оған Russell Motor Hi Way Patrol деген ат берілді. Бұл алғашқы машиналар тракторға қосымша жабдық ретінде сыныптау пышағын орнату арқылы жасалды. 1928 жылы компанияны сатып алғаннан кейін Caterpillar трактор мен машинаны бір дизайнға біріктірді, сонымен қатар тізбекті табанды бөліктерді дөңгелектермен алмастырып, 1931 жылы шыққан алғашқы резеңке дөңгелекті өздігінен жүретін машина – Caterpillar Auto Patrol-ді құрды.
Өңірлік пайдалану
Жол құрылысында қолданылатыннан басқа, гре́йдерлер шамамен бірдей жұмыстарды орындауға да қолданылуы мүмкін. Солтүстік Еуропа, Канада және АҚШ-тың кейбір аймақтарында гре́йдерлер көбінесе қалалық және жеке үйлердегі қарды тазалауға пайдаланылады. Австралия мен Африканың бұталы және далалық аймақтарындағы ірі шаруашылықтарда, фермаларда және плантацияларда тас пен ағаштардың болмауына байланысты бульдозерлердің қажеті болмайтын топырақ жолдар жасау үшін гре́йдерлер аса маңызды құрал болып табылады.