Кіріспе
Гастропод түрлері Hexaplex trunculus (бұрын Murex trunculus, Phyllonotus trunculus немесе жолақты бояулы мурекс деп аталатын) – орташа мөлшердегі теңіз құрлы, Muricidae тұқымдасына жататын теңіз гастропод молюскі, мурекс қабықшалары немесе тас құрлылары. Trunculariopsis кіші түріне жатады. Бұл құрлының қазба қалдықтары плиоцен және квартер кезеңдеріне (3,6 және 0,012 миллион жыл бұрын) дейін сақталып қалған. Марокко, Италия және Испаниядан қазба қабықшалар табылды. Бұл теңіз құрлысы тарихи маңызы бар, себебі оның гипобранхиальды безі ерекше күлгін-көк түсті бояу жасауға қолданылатын шырыш секрециялайды. Ежелгі Жерорта теңізі мәдениеттері, соның ішінде минойлықтар, канаандықтар/финикиялықтар, иврейлер және классикалық гректер бұл құрлылардан бояулар жасаған. Бұл бояудың негізгі химиялық құрамының бірі – қызыл дибромо индиготин, ол тир күлгін немесе текхелеттің негізгі құрамы болып табылады. Бояу қатып қалмас бұрын күн сәулесіне ұшыраса, ол көк түске, көк джинс сияқты түске айналады. Түршесі Hexaplex trunculus trunculus (Линней, 1758)
Hexaplex trunculus (previously known as Murex trunculus, Phyllonotus trunculus, or the banded dye murex) is a medium sized sea snail, a marine gastropod mollusk in the family Muricidae, the murex shells or rock snails. It is included in the subgenus Trunculariopsis. The snail appears in fossil records dating between the Pliocene and Quaternary periods (between 3.6 and 0.012 million years ago). Fossilized shells have been found in Morocco, Italy, and Spain. This sea snail is historically important because its hypobranchial gland secretes a mucus used to create a distinctive purple blue indigo dye. Ancient Mediterranean cultures, including the Minoans, Canaanites/Phoenicians, Hebrews, and classical Greeks created dyes from the snails. One of the dye's main chemical ingredients is red dibromo indigotin, the main component of tyrian purple or tekhelet. The dye will turn indigo blue, similar to the color of blue jeans, if exposed to sunlight before the dye sets. Subspecies
Hexaplex trunculus trunculus (Linnaeus, 1758)
Тарату
Бұл түр Жерорта теңізінде және Еуропа мен Африканың Атлантика жағалауларында, атап айтқанда Испанияда, Португалияда, Мароккода, Канар аралдарында, Азор аралдарында таралған. Бұл мурекс негізінен жағалауға жақын, су астындағы аймақтарда кездеседі.
Қабықтың сипаттамасы
Hexaplex trunculus кең конустық қабықшасы шамамен 4-10 см ұзындықты болады. Оның жеті бұрышты бұрауы бар, биік мұнарасы бар, ал қабықшасы балық пішініне ұқсас қалыптасады. Қабықшаның түсі мен бедері әртүрлі, оның төрт түрі қара жолақты болып келеді. Қабырғаларында кейде қалыңдықтар немесе тікендер пайда болып, қабықшаға жалқау көрініс береді. Қабықша көбінесе балдырлармен жабылады, бұл оны жасырып, теңіз түбіне ұқсатып көрсетеді.
Адамға арналған
Ежелгі заманда бұқақшылдың шырыны бояу ретінде қолданылған. Испания және Португалияда оны әлі де жейді.
Ежелгі бояу ретінде
Ең көне белгілі қызғылт түсті маталар Сирияда табылған, олардың жасалу мерзімі б.з.б. екінші мыңжылдықтың басына дейін жетеді. Осы табыстардың ішінде б.з.б. 18-16 ғасырларға жататын Шагар базарындағы жерлеу орнынан алынған маталар, сондай-ақ Қатна патша сарайында гипстен табылған сақталған мата үлгілері бар. Hexaplex trunculus-тан көк бояуды жаппай өндірудің ежелгі әдісі әлі күнге дейін сәтті қайта жасырылмады; бүгін ғана, күштірек және сондықтан азырақ мөлшердегі тотығу агенттерін қолдану арқылы, олардың көбірек мөлдір болуына байланысты, бастапқы қызғылт түсті молекуланы бұзуға және ультракөк сәулелерге (UV) ұшырату арқылы оны ыдыратуға болады, нәтижесінде тек қана көк түс шығады. Сондықтан археологтар Hexaplex trunculus-тың қызғылт көк бояу жасау үшін қолданылған түрі екенін растады; ежелгі жинау камераларынан көптеген қабықшалар табылды, олар өнімді жинау үшін пайдаланылған. Көрініп тұрғанындай, 10-12 мың қабықшадан тек бір грамм бояу ғана алынды. Осы себепті, бояу өте құнды болған. «Патшалық қызғылт» деп те аталатын бұл бояу тым қымбат болғандықтан, жоғары дәрежелі аристократия ғана қолданған. Ұқсас бояу, Тир қызғылт қызылы, Murex brandaris теңіз құрлысының басқа бір түрінен жасалған. Бұл бояу (кейде «императорлық қызғылт» деп те аталады, қызғылт түс туралы көріңіз) де өте қымбат болған. Яһудилер қабықшалардан алынған пигментті аспан көк түсті «техeлет» бояуын жасау үшін пайдаланған болуы мүмкін, оны Торада дұға шамының бұрыштарына жағу керектігі көрсетілген. Бұл көк бояу сары бояу ерітіндісін алып, оны күн сәулесінде қалдырып, содан кейін жүнді оған малып жасалған. Бұл бояу тарихқа ұмытылып, Хайфадағы Шенкар талшық колледжінің профессоры Отто Элснер оны қайта тапқанға дейін жоғалып кеткен. Содан бері ол түпнұсқа «техeлет» ретінде қайтадан енгізіліп, еврей киіміне қайта оралды, бірақ қабылдануы шектеулі.