Кіріспе

Калифорниялық теңіз қоян (Aplysia californica) – теңіз қоян тұқымдасына жататын теңіз жұмсақ денелісі. Ол Тынық мұхитында, АҚШ-тың Калифорния жағалауында және Солтүстік-Батыс Мексикада таралған.

Тарату

A. californica Калифорния штатының және Мексиканың солтүстік-батыс жағалауында (Калифорния шығанағын қоса алғанда) табады. Аплизия түрлері балдырларды жеу үшін, негізінен таяз су аймағында, фототикалық аймақта мекендейді, әдетте тереңдігі жарты метрден аспайды.

Сипаттама

Калифорниялық теңіз қоянның ең үлкен ұзындығы қозғалғанда, толыққанды созылған күйде тіркелген, бірақ көптеген ересек мысалдары осы өлшемнің жартысынан немесе одан да кішідірек. Ересек жануарлардың салмағы дейін жетеді.

Өмір циклі

Барлық теңіз қояндары сияқты, Калифорния теңіз қояндары да гермафродит, жұптасу кезінде бір мезгілде еркек және әйел рөлін атқарады. A. californica 20-ға дейін жануардан тұратын жұптасу тізбектерін құрайтыны белгілі. Жұмыртқалары сары-жасыл түсті, ал личинкалардың жарыққа шығуына дейін 8-9 күннен кейін қоңыр түске өзгереді. Су температурасы 17°C-қа жеткеннен кейін жаз айларында жұптасу белсенділігі артады. A. californica ұрпақ алмасу мерзімі 19 аптаға созылады: жұмыртқадан шыққаннан кейінгі 1-37 күн аралығы планктондық кезеңді, 34-37 күн аралығы метаморфоз кезеңін, ал 45-80 күн аралығы жас кезеңді құрайды. Шамамен 30-шы күні личинкалар планктондық кезеңнен өтіп, әдетте қызыл балдырларға жататын балдырларда бекіне бастайды. Личинкалар метаморфоз кезеңінде келесі 3 ай бойы әр 10 күнде салмағын екі есе арттыру үшін жеткілікті мөлшерде тамақтанады. Жұмыртқа салынғаннан кейін 85 күн өткен соң (ұрықтанған жұмыртқалар салынғаннан кейін 133 күн өткен соң) репродуктивтік жетілуге жетеді. Нерв жүйесінің дамуы 140 күнге созылады. Калифорния теңіз қояндары көбінесе жұмыртқа салғаннан кейін көп ұзамай өледі. Салқын температура (14-25°C немесе 57-77°F) шағылысуды кешіктіреді және өмір сүру ұзақтығын арттырады.

Жыныстық көбею

Оң жақ алдыңғы сырғанақтың түбінде пенис шығатын тесік орналасқан. Жыныс ашылғышы мантия қуысының алдыңғы бөлігінде жатыр, одан тұқымдық жол басталып, алдыңғы сырғанақтың түбіндегі пениске дейін созылады. Жұптасу бірнеше сағатқа, кейде бірнеше күнге дейін жалғасуы мүмкін, бірақ сперманың өтуіне бірнеше минут уақыт қана кетеді. Жұмыртқа салу көбінесе жұптасу арқылы іске қосылады, бірақ 3-4 айға дейін оқшауланған жағдайда сақталған жануарларда өздігінен де болады (әдетте мұндай жұмыртқалар ұрықтанбаған). 2600 грамм салмақты бір жануар бес айдан кем уақыт ішінде 27 рет шамамен 500 миллион жұмыртқа салғандығы тіркелді.

Тамақтандыру әдеттері

Барлық Aplysia түрлері сияқты, Калифорния теңіз қояндары да шөппен қоректенеді. Олардың рационы негізінен Laurencia pacifica, Plocamium pacificum және Ceramium eatonianum сияқты қызыл балдырлардан тұрады, бұл жануарға әдеттегі қызғылт немесе қызғылт түсті береді. Кейбір Калифорния теңіз қояндары қоңыр түсті болуы мүмкін, бұл оларға қоршаған ортамен үйлесуге көмектеседі. A. californica жеген тағамына ұқсайды және жануар қозғалмаса, оны теңіз шөптерінен ажырату қиын. Сондай-ақ, жас қояндарды жейтін Navanax inermis деген ophistobranch та бар. Теңіз қояны қатты алаңдағанда, сегізаяқтың ішкі қабығындағы екі түрлі сияны бөліп шығара алады. Бір сиясы – қызғылт-құрмал, ол «құрмал сия безінен» шығады, ал екіншісі – сүттей ақ, ол «опалин безінен» шығады және опалин химиялық қосылысын қамтиды. Бұл химиялық қорқыту, сезімдік бұзылу және фагомимикрия механиздеріне байланысты. Теңіз қоянының жыртқышқа қарсы әрекеті – еркін аминқышқылдары, сия безінен сия және опалин безінен опалин сияқты химиялық заттарды бөліп шығару болып табылады. Химиялық қорқыту – жыртқыштарға зиянды және оларды жем жеуден тез бас тартуға мәжбүрлейтін уытты химиялық заттарды бөліп шығаруды қамтиды. Сия суда қараңғы, тараған бұлтты құрады, ол жыртқыштың сезім қабылдауын бұзады, қалқан немесе алдау құралы ретінде әрекет етеді. Опалин, тамақтану сезімдеріне әсер етеді, жыртқышты химиялық бұлтқа шабуыл жасауға итермелейді, оны тамақ деп қабылдайды.

Зертханалық пайдалану

А. californica оқу мен есте сақтаудың нейробиологиясын зерттеуде қолданылатын құнды зертханалық жануарға айналды, және бұл, әсіресе, Нобель сыйлығының лауреаты Эрик Канделдің жұмысымен байланысты. Оның синапты пластикалық зерттеулерде кеңінен қолданылуына себебі – оның 1 мм-ге дейін жететін жасуша денелері бар, 20 000 ірі, оңай анықталатын нейрондардан тұратын қарапайым жүйке жүйесі. Дегенмен, қарапайым жүйке жүйесіне қарамастан, А. californica сезімталдық, дағдылану, классикалық және оперативтік шарттау сияқты әр түрлі ассоциативтік емес және ассоциативтік оқу тапсырмаларын орындай алады. Зерттеулер көбінесе жеңіс және сифонның қайтарылу рефлексін қысқартуды қамтиды. Оның геномдық тізбегі 2005 жылдың наурыз айында Ұлттық Адам Геномдық Зерттеу Институтымен басымдыққа ие зерттеу ретінде бекітілді. Геномның жобасы UCSC Genome браузерінде қолжетімді.