Жылаңаш ұлулар: теңіздің әдемі жәндіктері

Кіріспе

Қабықты ұлулар тобы

Нудибранхиялар (/nj/uː/d//b/r/æ/ŋ/k/) - Нудибранхия отрядына жатады, құрттық кезеңнен кейін қабығын тастайтын жұмсақ денелі теңіз қабықты ұлуларының тобы. Олар көбінесе ерекше түстерімен және әдемі пішіндерімен танымал. Оларды сипаттау үшін "клоун", "бархат гүлі", "керемет", "биші", "дракон" және "теңіз қояны" сияқты түрлі есімдер берілген. Қазіргі уақытта шамамен 3000 жарамды нудибранхия түрі белгілі. "Нудибранх" сөзі латын тіліндегі "nudus" ("жалаңаш") және ежелгі грек тіліндегі "βράγχιον" ("желбезек") сөздерінен шыққан. Нудибранхиялар жиі теңіз шұңғылдары деп аталады, себебі олар Mollusca (молюскалар) типіне жататын opisthobranchs (теңіз шұңғылдары) тобына кіреді, бірақ көптеген теңіз шұңғылдары нудибранхиялармен тығыз байланысы жоқ бірнеше таксономиялық топтарға жатады. Осы басқа теңіз шұңғылдарының, мысалы, фотосинтездік Sacoglossa және түрлі-түсті Aglajidae, кейде нудибранхиялармен шатастырылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Нудибранхтар бүкіл әлемдегі теңіздерде кездеседі, Арктикадан бастап, қоңыржай және тропикалық аймақтар арқылы, Антарктика төңірегіндегі Оңтүстік мұхитқа дейін таралған. Олар негізінен тұзды суға ғана тән, бірақ кейбір түрлері ащы судың төмен тұздылығында да тіршілік етеді. Нудибранхтар судың аралық аймағынан бастап, өте тереңдегенге дейін барлық тереңдікте кездеседі. Нудибранхтар - теңіз түбінде қозғалатын жануарлар. және Phylliroe bucephalum.

Анатомиялық сипаттамасы

Жылаңаш балықтардың дене пішіні әр түрлі. Олар опстобранхтар болғандықтан, көптеген басқа гастроподтардан айырмашылығы, сыртқы түрде екі жақты симметриялы (бірақ ішкі жағынан емес), себебі олар екіншілік бұрмалануға ұшыраған. Барлық жылаңаш балықтарда еркек және әйел жыныс ашылулары дененің оң жағында орналасқан, бұл олардың асимметриялық тегін көрсетеді. Оларда мантия қуысы жоқ. Кейбір түрлердің денесінде жыртқыштарды қорғайтын улы қосымшалары (церата) бар. Көптеген түрлерде қарапайым ішек және тісті қабыршақтары бар ауыз бар. Көздер денеге енгізілген, диаметрі шамамен миллиметрдің төрттен біріне тең және линза мен бес фоторецептордан тұрады. Ересек нысаны қабық немесе оперкулумсыз болады (қабықты гастроподтарда оперкулум – денесі қысылғанда қабықтың ашылуын жабатын сүйекті немесе мүйізді тақта). Көптеген түрлерде спираль тәрізді қабықшасы бар жүзуші велигер дернәсілі болады, бірақ дернәсіл ересек нысанға айналғанда метаморфоз кезінде қабықшасын тастайды. Кейбір түрлер тікелей дамиды және жануар жұмыртқадан шыққанға дейін қабықшасын тастайды. "Жылаңаш балық" атауы өте орынды, себебі дроидтер (Anthobranchia инфраклассы) арқаларындағы розеткадағы тармақталған қауырсынға ұқсас "жалаңаш жаңқа" арқылы тыныс алады. Ал Cladobranchia кладындағы эолидтердің арқасында жарқын түсті, сыртқа шығыңқы мүшелер жиынтығы – цераталары бар. Жылаңаш балықтарда бас тұмсықтары бар, олар қолмен ұстағанда, дәм татып және иіс сезуге сезімтал. Клуб тәрізді ринофорлар иіс сезеді.

Қорғаныс тетіктері

Эволюция барысында надибранхтар қабықшаларын жоғалтып, ал қорғаныс механизмдерін дамытты. Кейбір түрлер жыртқыштардан (камуфляж) қашу үшін қоршаған омыртқасыз жануарларды (көбінесе олардың жемшөп шұңғырлары немесе жұмсақ маржандары) еліктейтін текстуралар мен түстермен сыртқы анатомияны дамытты. Басқа надибранхтар, әсіресе Chromodoris quadricolor-де жақсы көрінетіндей, айналасында ерекше көзге түсетін өте жарқын және қарама-қарсы түстер үлгісіне ие. Теңіз экожүйелеріндегі апозематизмнің ең көп айтылатын мысалдары – жалаңаш молюскалар, бірақ бұл туралы дәлелдер күмән тудырады, себебі түрлер арасында мимикрияның мысалдары аз, көптеген түрлері түнгі немесе жасырынады, ал спектрдің қызыл соңындағы жарқын түстер судың тереңдігіне байланысты тез әлсірейді. Мысалы, испандық биші (Hexabranchus туысы), тропикалық теңіз шұңғырларының ішіндегі ең үлкені, күшті химиялық қорғанысқа ие және жарқын қызыл-ақ түсті, түнгі тіршілік етеді және оның еліктеушісі жоқ. Гидрозоидтармен қоректенетін надибранхтар гидрозоидтардың нематоцисталарын (жарақша жасушаларын) дененің арқалық қабырғасындағы кераттарда сақтай алады. Бұл ұрланған нематоцистер, клептоцнидтер деп аталады, тамақ ішу жолынан өтеді, бірақ надибранхқа зиян келтірмейді. Жасушалар ағзаға енгеннен кейін ішек-қарынның шығыңқыларымен сіңіріліп, тіршілік иесінің артқы денесіндегі белгілі бір орындарға жеткізіледі. Надибранхтар гидрозоидтар мен олардың нематоцисталарынан қорғана алады; нақты механизм әлі белгісіз, бірақ үлкен вакуолалары бар арнайы жасушалар маңызды рөл атқарады. Сол сияқты, кейбір надибранхтар өсімдік жасушаларын (жұмсақ маржандардың симбиоздық балдырларын) қабылдап, оларды өздері үшін тамаққа айналдыра алады. Сакоглоссандар – надибранхтардың туысқан тобы, олар балдырларды жейді және фотосинтез үшін хлоропласттарды сақтайды, бұл процеске клептопласти деп аталады. Осы түрлердің кейбіреулері денесінің бөліктерін кесіп тастау арқылы (автотомия) паразиттерден құтылып, бас кескен жағдайда басын қайта өсіруі байқалған. Надибранхтар қорғануға көмектесу үшін әртүрлі химиялық қорғаныстарды пайдаланады, бірақ стратегияның тиімді болуы үшін өлімге әкелуі міндетті емес; шын мәнінде, химиялық қорғаныстар уытты емес, жағымсыз болуы керек деген нақты аргументтер бар. Кейбір губка жейтін надибранхтар өздерінің денесінде губкадан химиялық қорғаныс қорын жинап, жыртқыштарға жағымсыз болады. Надибранхтар қолданатын химиялық қорғаныстың бір әдісі – екіншілік метаболиттер, олар теңіз қауымдастықтарының арасындағы қарым-қатынасты реттеуде маңызды рөл атқарады. Доридтік надибранхтар қолданатын химиялық қосылыстардың тамақ шұңғырларынан алынғанына дәлел, тиісінше, олжа мен надибранхтардың метаболиттері арасындағы ұқсастықтарға негізделген. Сонымен қатар, надибранхтар бірнеше азық-түлік көзі болған кезде губкалық химиялық қоспаны қамтиды, сондай-ақ тамақтанудың бір мезгілде өзгеруімен бірге қорғаныс химиялық заттарын өзгертеді. Алайда, бұл надибранхтардың химиялық қорғанысты дамытуының жалғыз жолы емес. Антарктиканың кейбір теңіз түрлерінің қорғаныс механизмдері жыртқыштық және бәсекелестік, таңдау қысымы сияқты биологиялық факторлармен бақыланады деп есептеледі. Қорғанудың тағы бір әдісі – теріден угдон қышқылын шығару. Егер жануар басқа жануармен физикалық байланысқа түссе, ол автоматты түрде шырышты бөліп шығарады.

In the course of their evolution, nudibranchs have lost their shells, while developing alternative defence mechanisms. Some species evolved an external anatomy with textures and colours that mimicked surrounding sessile invertebrate animals (often their prey sponges or soft corals) to avoid predators (camouflage). Other nudibranchs, as seen especially well on Chromodoris quadricolor, have an intensely bright and contrasting colour pattern that makes them especially conspicuous in their surroundings. Nudibranch molluscs are the most commonly cited examples of aposematism in marine ecosystems, but the evidence for this has been contested, mostly because few examples of mimicry are seen among species, many species are nocturnal or cryptic, and bright colours at the red end of the spectrum are rapidly attenuated as a function of water depth. For example, the Spanish dancer nudibranch (genus Hexabranchus), among the largest of tropical marine slugs, potently chemically defended, and brilliantly red and white, is nocturnal and has no known mimics. Other studies of nudibranch molluscs have concluded they are aposematically coloured, for example, the slugs of the family Phylidiidae from Indo Pacific coral reefs. Nudibranchs that feed on hydrozoids can store the hydrozoids' nematocysts (stinging cells) in the dorsal body wall, the cerata. These stolen nematocysts, called kleptocnidae, wander through the alimentary tract without harming the nudibranch. Once further into the organ, the cells are assimilated by intestinal protuberances and brought to specific placements on the creature's hind body. Nudibranchs can protect themselves from the hydrozoids and their nematocysts; the specific mechanism is yet unknown, but special cells with large vacuoles probably play an important role. Similarly, some nudibranchs can also take in plant cells (symbiotic algae from soft corals) and reuse these to make food for themselves. The related group of sacoglossan sea slugs feed on algae and retain just the chloroplasts for their own photosynthetic use, a process known as kleptoplasty. Some of these species have been observed practicing autotomy, severing portions of their body in order to remove parasites, and have been observed to regrow their head if decapitated. Nudibranchs use a variety of chemical defences to aid in protection, but it is not necessary for the strategy to be lethal to be effective; in fact, good arguments exist that chemical defences should evolve to be distasteful rather than toxic. Some sponge eating nudibranchs concentrate the chemical defences from their prey sponge in their bodies, rendering themselves distasteful to predators. One method of chemical defense used by nudibranchs are secondary metabolites, which play an important role in mediating relationships among marine communities. The evidence that suggests the chemical compounds used by dorid nudibranchs do in fact come from dietary sponges lies in the similarities between the metabolites of prey and nudibranchs, respectively. Furthermore, nudibranchs contain a mixture of sponge chemicals when they are in the presence of multiple food sources, as well as change defence chemicals with a concurrent change in diet. This, however, is not the only way for nudibranchs to develop chemical defences. Certain Antarctic marine species defense mechanisms are believed to be controlled by biological factors like predation and competition, and selective pressures. Another method of protection is the release of the ugdon acid from the skin. Once the specimen is physically irritated or touched by another creature, it will release the mucus automatically, eating the animal from the inside out.

Дыбыс шығару

1884 жылы Филип Генри Госс «Профессор Грант» (демек, Роберт Эдмонд Грант) екі түрлі nudibranchs адам естіміне шалатын дыбыстар шығаратынын байқағандарын хабарлады. Теңіз құрттарының екі өте әдемі түрі, атап айтқанда, Eolis punctata [демек, Facelina annulicornis] және Tritonia arborescens [демек, Dendronotus frondosus] әрине, естілетін дыбыстар жасайды. Профессор Грант, ол бұл қызықты құбылысты алғаш рет оның аквариумында ұстаған нұсқаларында байқаған, дыбыстардың «ыдыстың қабырғасына тиген болат сымның дыбысына ұқсас, бір рет соғылып, бір-екі минут сайын қайталанады; егер үлкен су алабына қойылса, дыбыс нашар естіледі және сағаттың дыбысына ұқсайды, соққы бұрынғыдай аралықтармен қайталанады. Дыбыс Tritonia белсенді және қозғалған кезде ұзақ және жиі қайталанады, ал олар салқын және қозғалмаған кезде естілмейді; мен қараңғыда соққы кезінде жарық шығатынын байқаған жоқмын; ауаның бір тамшысы да су бетінен жоғары көтерілмейді, соққы кезінде бетте толқын да пайда болмайды; шыны ыдыста дыбыс жұмсақ және анық болады». Профессор осы Tritonia-ны бір ай бойы өз бөлмесінде тірі ұстаған, және олар тұтқындыққа алынғанның барлық кезеңінде дыбыстарды шығаруды тоқтатпаған, бастапқы қарқындылығына көп өзгеріс енгізбеген. Кішкентай бөлмеде оларды он екі фут қашықтықтан естіуге болады. Дыбыс әрине, жануардың аузынан шығады; соққы кезінде еріндер кенеттен ажырасады, судың кішкентай вакуумге енуіне мүмкіндік береді. Бұл жануарлар гермафродиттер болғандықтан, бір-бірін ұрықтандыруды қажет етеді, дыбыстар олардың арасындағы байланыс құралы болуы мүмкін, немесе егер олар электрлік сипатта болса, олар тереңде мекендейтін ең нәзік, қорғанышсыз және әдемі Гастроподтарды сыртқы жаулардан қорғауға көмектеседі.

In 1884, Philip Henry Gosse reported observations by "Professor Grant" (possibly Robert Edmond Grant) that two species of nudibranchs emit sounds that are audible to humans. Two very elegant species of Sea slug, viz., Eolis punctata [i. e. Facelina annulicornis], and Tritonia arborescens [i. e. Dendronotus frondosus], certainly produce audible sounds. Professor Grant, who first observed the interesting fact in some specimens of the latter which he was keeping in an aquarium, says of the sounds, that 'they resemble very much the clink of a steel wire on the side of the jar, one stroke only been given at a time, and repeated at intervals of a minute or two; when placed in a large basin of water the sound is much obscured, and is like that of a watch, one stroke being repeated, as before, at intervals. The sound is longest and most often repeated when the Tritonia are lively and moving about, and is not heard when they are cold and without any motion; in the dark I have not observed any light emitted at the time of the stroke; no globule of air escapes to the surface of the water, nor is any ripple produced on the surface at the instant of the stroke; the sound, when in a glass vessel, is mellow and distinct.' The Professor has kept these Tritonia alive in his room for a month, and during the whole period of their confinement they have continued to produce the sounds with very little diminution of their original intensity. In a small apartment they are audible at the distance of twelve feet. The sounds obviously proceed from the mouth of the animal; and at the instant of the stroke, we observe the lips suddenly separate, as if to allow the water to rush into a small vacuum formed within. As these animals are hermaphrodites, requiring mutual impregnation, the sounds may possibly be a means of communication between them, or, if they are of an electric nature, they may be the means of defending from foreign enemies one of the most delicate, defenceless, and beautiful Gasteropods that inhabit the deep.

Өмірлік цикл

Нудибранхтар гермафродит, яғни екі жыныстың да көбею мүшелері болады, бірақ олар өздігінен ұрықтана алмайды. Жұптасу әдетте бірнеше минутқа созылады және сүйкелесуге ұқсас бимен жүзеге асады. Нудибранхтар жұмыртқаларын көбінесе лентаға ұқсас сипатталатын, желатиннен тұратын спиральға салады. Жұмыртқалардың саны түрліше: кейбіреулерінде (Vayssierea felis) бар болғаны 1-2 жұмыртқа, ал басқаларында (Aplysia fasciata) шамамен 25 миллионға дейін жұмыртқа болуы мүмкін. Жұмыртқалар теңіз швабраларынан алынған уыттарды қамтиды, бұл оларды жануарлардың шабуылынан қорғайды. Жұмыртқадан шыққаннан кейін, жас нудибранхтар ересектерге ұқсас болады, бірақ олардан кішідірек. Жастарда да керата саны аз болуы мүмкін. Нудибранхтардың өмір сүру ұзақтығы түрлеріне қарай бірнеше аптадан бір жылға дейін жетеді.

Тамақтандыру және экологиялық рөлі

Барлық белгілі жалаңаш балықтар етқоректілер. Басқалары бриозойлармен (Тамбья, Лимация, Плокамофер және Триофа сияқты фанеробрахтармен), ал кейбіреулері басқа теңіз шұңғырларын немесе олардың жұмыртқаларын жейді (мысалы, Фаворинус), немесе кейбір жағдайларда өз түлегімен қоректенеді, яғни канибализм жасайды. Басқа топтар туникаттармен (мысалы, Nembrotha, Goniodoris), басқа жалаңаш балықтармен (Roboastra, олар туникаттармен қоректенетін түрлерден шыққан) және анемондармен (мысалы, Aeolidiidae және басқа Cladobranchia) қоректенеді.

Галерея

Бұл галерея нудибранхтар мен олардың жұмыртқа таспаларының түсі мен пішінінің әртүрлілігін көрсетеді.