Кіріспе

Урбиноның бұрынғы билеушісі, Италия Ренессансының ең табысты кондотьерилерінің бірі және Урбиноның иесі Федерико да Монтефелтро, сондай-ақ Федерико III да Монтефелтро KG (7 маусым 1422 – 10 қыркүйек 1482) – итальяндық Ренессанстың ең табысты жалдамалы әскербасыларының (кондотьерилердің) бірі және 1444 жылдан бастап (1474 жылдан Герцог ретінде) өліміне дейін Урбиноны биледі. Ол әскери шеберлігі мен ар-намысымен танымал болғандықтан, Урбинодағы белгілі зияткер гуманист және азаматтық лидер болды. Ол өзінің скрипториумындағы көшірушілер тобымен Италиядағы, мүмкін Ватиканнан кейінгі ең ірі кітапхананың құрылысын тапсырды және Лучано Лаурано мен Франческо ди Джорджо Мартини жобалаған Герцог сарайында ірі гуманистік сарайды құрды.

Өмірбаян

Федерико Губбиодағы Кастелло-ди-Петрояда дүниеге келді. Гвидантонио да Монтефельтро, Урбино, Губбио және Кастельдуранте иелері және Сполето герцогы Федериконы өзінің заңсыз ұлы деп мойындады. Екі жылдан кейін оны Папа Мартин V, Гвидантонионың әйелі Катерина Колоннаның келісімімен заңды етті. Дегенмен, Федерико Гвидантонионың ұлы емес, немересі деген қауесет тарады. Гвидантонионың Аура есімді заңсыз қызы болды, ол 1420 жылы Гвидантонионың қызметіндегі капитан Бернардино Убальдини делла Кардаға үйленді. Гвидантонионың ұлы мен мұрагері болмағандықтан, ол қызының тұңғыш ұлын туғаннан кейін көп ұзамай алып, баланы өз ұлы деп көрсетті деген әңгіме айтылды. Бұл әңгіме Федеригоның өмірінде әртүрлі комментаторлар, соның ішінде Папа Пий II жазған. 1433 жылы Феррара бейбітшілігінен (Ломбардиядағы соғыстарды қараңыз) кейін ол Венеция мен Мантуяда тұтқын ретінде өмір сүрді. 1437 жылы император Сигизмунд оны рыцарь атады, сол жылы Губбиода Джентиле Бранкалеониге үйленді. Он алты жасында Николо Пиччининоның кондотьеросы болып мансабын бастады. 1441 жылы Федерико өмірінің қалған бөлігінде ұстайтын Сент-Лео қамалын жаулап алуда көзге түсті. Пиччинино отставкаға кеткеннен кейін, ол Пезароға Риминидің иесі, Маркедегі үлкен жауы Сигисмондо Пандольфо Малатестаға қарсы қорғануға барды. 22 шілдеде 1444 жылы оның туған інісі Оддантонио да Монтефельтро, жақында Папа Евгений IV Урбино герцогы етіп тағайындаған, қастандықпен қаза тапты: Федериконың бұл әрекетке қатысы ешқашан нақты анықталмады, бірақ ол кейіннен Урбино қаласын басып алды. Алайда, кішкентай герцогтіктің қаржылық жағдайы нашар болғандықтан, ол кондотьеро ретінде соғысты жалғастырды. Оның алғашқы кондоттасы Франческо I Сфорцаға арналған, 300 салт аттымен: Федерико сол кездегі кондотьерилердің бірі болды, ол өзінің ізбасарлары арасында адалдыққа шақыратын. Сфорцаның ақысы ретінде – Федерико ешқашан тегін соғыспағандықтан – ол Пезароны олардың бақылауына берді және 13 000 флорин үшін Фоссомбронеді өз үлесі ретінде алды, бұл Сигисмондо Пандольфо Малатестаның ашуын туғызды. Федериконың күш-жігеріне қарамастан, Маркедегі Сфорца егемендігі келесі жылдары жойылды. Сфорца Ломбардияға кеткен кезде, Сигизмунд Фоссомбронеде бүлік шығарды, бірақ Федерико оны үш күннен кейін қайтадан басып алды. Флоренция қызметінде алты жыл өткеннен кейін, Федерико 1450 жылы қазіргі Милан герцогы Сфорцамен келісім жасады. Алайда, ол турнир кезінде оң көзінен айырылғандықтан, өз міндеттерін орындай алмады. Малатеста оның жарақатынан пайдаланып, Сфорцаның қол астында болды, содан кейін Федерико 1451 жылдың қазан айында Неаполь патшасы Арагонның Альфонсо V-нің Флоренциямен күресу туралы ұсынысын қабылдады. Көзін жоғалтқаннан кейін Федерико – заговорларға беймәлім және Николо Макиавеллиге «Билеуші» (Il Principe) жаздырған көшбасшылардың бірі – хирургтар оның мұрнынан (оқиға кезінде жарақат алған) және көз қабағын алып тастады. Бұл оның көру қабілетін айтарлықтай жақсартты, оны өлтіру әрекеттерінен қорғады және одан кейінгі табысты мансабынан көрінетіндей, оның далалық қолбасшы ретінде еңбегін қалпына келтірді. 1453 жылы Неаполь армиясына безгек шалдықты, ал Федериконың өзі сау көзінен айырылып қалу қаупіне ұшырады. Келесі жылы Лоди бейбітшілігі оның әскери қолбасшы ретіндегі қабілетін көрсету мүмкіндігінен айырды. 1458 жылы Альфонсоның да, оның сүйікті заңсыз ұлы Бонконттың да өлімі Федериконың көңіл-күйін көтеруге көмектеспеді. Оның байлығы Пьос II-нің, өзі сияқты мәдениетті адамның, Папа болғанына және оны Киелі Рим шіркеуінің Гонфалониері етіп тағайындағанына байланысты қалпына келді. Неаполь корольдігінде кейбір елеулі ерліктерін көрсеткеннен кейін, ол Маркеде Малатестаға қарсы соғысып, оны Сенигалия маңындағы Чезано өзенінде (1462) қатты жеңді. Келесі жылы ол Фано мен Сенигалияны басып алды, Сигисмондо Пандольфоны тұтқынға алды. Рим папасы оны жаулап алынған аумақтардың викарі етіп тағайындады. 1464 жылы жаңа Папа Пауль II оны Ангильяраны кері итеруге шақырды, одан ол папалық бақылау үшін солтүстік Лационың көп бөлігін қайтарып алды. Келесі жылы Романьяда Чезена мен Бертинороны қолға түсірді. 1466 жылы Франческо Сфорца қайтыс болды, ал Федерико оның жас ұлы Галеаццо Сфорцаға Милан үкіметінде көмектесті, сондай-ақ Бартоломео Коллеониге қарсы науқанға басшылық етті. 1467 жылы Молинелла шайқасына қатысты. 1469 жылы Сигизмунд Пандольфо қайтыс болғаннан кейін Пауыл оны Риминиді басып алуға жіберді: алайда, аудандағы Папаның тым көп билігі оның өзінің Урбинодағы базасына да қауіп төндіруі мүмкін деп қорқып, Риминиге кіргеннен кейін ол оны өзіне алды. Папалық күштерге қарсы үлкен шайқаста жеңіске жеткеннен кейін (30 тамыз 1469), ол оны Сигисмондоның ұлы Роберто Малатестаға берді. Мәселе Папа Сікст IV-нің сайлануымен шешілді, ол оның сүйікті жүрегіндегі Джованни делла Роверені Федериконың қызы Джованнаға үйлендірді және оған 1474 жылы Урбино герцогі атағын берді; Малатеста оның басқа қызы Элизабеттаға үйленді. Енді Федерико бұрынғы қамқорлары флоренциялықтарға қарсы күресті, Папаның оның жүрегіндегі Джироламо Риарио үшін мемлекет құру әрекетіне ілікті. 1478 жылы Федерико Пацци қастандығына қатысты; сәтсіз әрекеттен кейін ол Лоренцо де Медичидің аумағына шабуылдар жасады. Алайда, оның сүйікті екінші әйелі Баттиста Сфорца (Элизабетта Малатеста мен Алессандро Сфорцаның қызы), жеті бала туғаннан кейін пневмониядан 25 жасында қайтыс болғаннан кейін, ол көп уақытын Урбинодағы сәнді сарайда өткізді. Герцог «менің қоғамдық және жеке сағаттарымның қуанышы» деп сипаттаған серігінен айырылды; замандас олардың қарым-қатынасын «бір денедегі екі жан» деп атады. 1482 жылы ол Феррараның I Геркулес армиясына Венецияға қарсы соғыста басшылық етуге шақырылды, бірақ қызбадан ауырып, қыркүйекте Феррарада қайтыс болды. Федериконың ұлы Гуидобальдо Элизабетта Гонзагаға үйленді, Мантуяның иесі Федерико I Гонзаганың білімді және сауатты қызына. Гуидобальдоның 1508 жылы қайтыс болуымен Урбино герцогтігі Джованна арқылы Делла Ровере папалық әулетіне – Гуидобальдоның туыстарына өтті.

Өнерге қолдау көрсету

"Италияның жарығы" деген лақап атымен танылған Федерико – итальяндық Ренессанс тарихындағы көрнекті тұлға, ол мәдениеттің өркендеуіне зор үлес қосты. Ол гуманистік білімінің қағидалары арқылы кішкентай мемлекетіне әділдік пен тұрақтылық орнатты; жеке скрипторийіндегі ең шебер көшірушілер мен редакторларды Ватиканнан тыс ең толыққанды кітапхананы құру үшін жұмылдырды; жас суретші Рафаэльдің алғашқы оқытуын қоса алғанда, көрнекті суретшілердің дамуын қолдады. Ол жазушы Кристофоро Ландиноның меценаты болды. Федерико Урбино және Губбиодағы сарайлары үшін студиоло (шағын кабинет немесе жеке зертхана) жасауды тапсырды; екеуі де инкрустациямен (маркетри) орындалған алдамшы көрініс безендіруімен әйгілі. Біріншісі қазірге дейін сақталған, ал екіншісі кейін сатып алынып, толығымен Метрополитен өнер мұражайына жеткізілді.

Қоғамдағы рөлі

Федерико өлімге ұшыраған немесе жараланған әскерлерге қамқорлық жасады, мысалы, олардың қыздарына қалыңдық берді. Ол көбінесе қарусыз және күзетсіз Урбино көшелерінде серуендеп, дүкендер мен мекемелерде Урбино тұрғындарының жағдайы туралы сұрап білетін. Барлық "азаматтар" – ежелгі Грециядағыдай, тек Урбинода тұратын еркектер – дәрежесіне қарамастан заң алдында тең болды. Оның ғылыми қызығушылықтары классикалық әдебиеттерге, әсіресе тарих пен философияға бағытталған. Оның жеке және кәсіби жетістіктерінің бәрі жалдамалы әскерлік қызмет арқылы қаржыландырылды. Зерттеушілер оның әскерлерінің жағдайына деген адалдығын баса айтады, соның салдарынан оның әскерлері оған адал болды және Федерико техникалық түрде ешқашан соғысқа ұтылмады. Ол барлық әскери наградалармен марапатталды. Англияның Эдуард IV оны ең асыл Жартырау орденінің рыцары етіп тағайындады; Педро Берругете салған портретінде оның сол тізесіне байланған Жартырауды тағуға болады.