Кіріспе

Тоскана графесі, Италияның вице-королевасы, Каноссиан әулетінен Матильда Тоскана (maˈtilde di kaˈnɔssa, Матильда, Матильда; 1046 – 24 шілде 1115 немесе Каносса қамалынан тегін алғандықтан Матильда Каносса), сондай-ақ «Ұлы графесса» (la Gran Contessa) деп те аталады, 11-ші ғасырдың екінші жартысында Каносса үйінің (Атонидтер деп те аталады) мүшесі болды. Матильда – итальяндық орта ғасырлардың ең маңызды билеуші тұлғаларының бірі. Ол үздірілмейтін шайқастар, саяси интригалар және Рим католик шіркеуінен айырылу кезеңінде билік етті және әскери және дипломатиялық мәселелерде туа біткен және шебер стратегиялық басшылық қабілетін көрсетті. Ол феодалдық маркграфиня ретінде билік жүргізді және императорлық Салиан әулетімен туысқандық байланысы бар болғандықтан, «Инвеститура дауы» деп аталатын мәмілеге қол жеткізді. Бұл кең ауқымды қақтығыста, рухани (sacerdotium) және дүниелік (regnum) билік арақатынасы туралы жаңа реформалық Папалықпен болған келіспеушілікте, 1076 жылы Папа Григорий VII Киелі Рим императоры Генрих IV-ті қызметтен шеттетуге және айыруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Матильда қазіргі Ломбардия, Эмилия, Романья және Тоскананы қамтитын кең аумаққа ие болды және Реджиодан оңтүстікке қарай Апеннин тауларындағы Каносса қамалын өзінің иеліктерінің орталығына айналдырды. 1077 жылдың қаңтарында Генрих IV, Каносса (Canusia) қамалының алдындағы әйгілі тәубелі саяхатынан кейін Папа шіркеу қауымына қайта қабылданды. Алайда, император мен Папа арасындағы келісім ұзаққа созылмады. Кейінірек Генрих IV-пен болған қақтығыстарда Матильда 1080 жылдан бастап өзінің барлық әскери және материалдық ресурстарын Папаның қызметіне жұмсады. Оның сарайы инвеститура дауының кезіндегі қырқыстарда көптеген жер аударылған адамдарға пана болды және мәдени өрлеуге ұшырады. 1085 жылы Папа Григорий VII қайтыс болғаннан кейін де Матильда реформалық шіркеудің маңызды тірегі болып қала берді. 1081 және 1098 жылдар аралығында Каносса билігі Генрих IV-пен болған қақтығыстардың салдарынан ауыр дағдарысқа ұшырады. Осы кезең туралы тарихи мәліметтер аз. Матильданың Генрих IV-ке қарсы болған оңтүстік неміс герцогтарымен одақтасуы шешуші мәнге ие болды. 1097 жылы Генрих IV Альп тауларынан империяның солтүстігіне шегінгеннен кейін Италияда билік вакуумы пайда болды. Regnum мен sacerdotium арасындағы күрес итальян қалаларының әлеуметтік және билік құрылымын түбегейлі өзгертті, оларға шетелдік биліктен азат болуға және өздерінің қалалық дамуына мүмкіндік берді. 1098 жылдың күзінен бастап Матильда жоғалтқан көптеген иеліктерін қайтаруға қол жеткізді. Соңғы сәттерге дейін ол қалаларды өзінің бақылауына алуға тырысты. 1098 жылдан кейін ол өзінің билігін қайта нығайту үшін пайда болған мүмкіндіктерді толыққанды пайдаланды. Соңғы жылдары ол өзінің естелігін сақтау туралы алаңдады, сондықтан баласыз Матильда өзінің қайырымдылықтарын Полироне аббаттығына бағыттады, лайықты мұрагерді іздеудің орнына. 1111 жылдың 6-11 мамырында Матильда, Донизоның баяндамасына сәйкес, Бианелло қамалында (Кватро Кастелла, Реджио Эмилия) Генрих V, Киелі Рим императорынан Италияның императорлық викары және вице-королевасы болып тағайындалды. Оның өлімінен кейін 1115 жылы Каносса әулеті тоқырады. Папалар мен императорлар 13 ғасырға дейін «Матильдин иеліктері» деп аталатын оның бай мұрасы үшін күресті. Матильда Италияда мифке айналды, оның бейнесі көптеген көркемдік, музыкалық және әдеби туындыларда, сондай-ақ керемет оқиғалар мен аңыздарда бейнеленді. Бұл мұра Контрреформация және Барокко дәуірінде өзінің шыңына жетті. Папа Урбан VIII 1630 жылы Матильданың денесін Римге көшірді, онда ол Киелі Петір базиликасында жерленген алғашқы әйел болды.

Каносса әулетінің шығу тегі

Матильда Каносса асыл үйінен тегін шығарған, сондай-ақ Атонидтер деп аталған, бірақ бұл аттар кейінгі ұрпақтардың туындысы болды. Каносса әулетінің ең ерте дәлелденген атасы – 10 ғасырдың бірінші үштен бірінде өмір сүрген және Лукка графтығынан шыққан Сигифред ақсүйек. Ол Парма аймағында және Апеннин тауларының етегінде өзінің ықпалын кеңейткен болуы мүмкін. Оның ұлы Адалберт Атто саяси жағынан фрагменттелген аймақта Апеннин тауларының етегіндегі бірнеше қамалдарды бақылауына алды және Реджо-Эмилия тауларының оңтүстік-батысында Каносса қамалын салды. 950 жылы Италия королі Лотар II күтпеген жерден қайтыс болды, содан кейін Ивреялық Беренгар Италияда билікті иеленгісі келді. Ұзаққа соқпай түрмеге қамалғаннан кейін, Лотардың жесірі, королева Аделаида, Адалберт Аттодан Каноссада пана тапты. Содан кейін Шығыс Франк королі Отто I Италияға өзі араласып, 951 жылы Аделаидаға үйленді. Осының нәтижесінде Каносса әулеті мен Оттонидтер әулеті арасында тығыз байланыс орнады. Адалберт Атто Отто I-нің құжаттарында адвокат ретінде пайда болды және Оттонидтердің ықпалымен алғаш рет Папамен байланыс орната алды. Адалберт Атто Отто I-ден Реджо және Модена графтықтарын да алды. 977 жылға дейін оның иелігіне Мантуя графтығы да қосылды. Адалберт Аттоның ұлы және Матильданың әкесі Тедальд 988 жылдан бастап Оттонид билеушілерімен тығыз байланысын сақтап келді. 996 жылы ол бір құжатта дукс э маркграф (герцог және марграф) деп тізілген. Бұл атақ Каносса әулетінің барлық келесі билеушілері қабылдады. Тедальдтың үш ұлының арасындағы мұралық дауды болдырмауға мүмкіндік болды. Әулеттің өркендеуі Матильданың әкесі Бонифаций тұсындағы шарына жетті. Каноссаның үш билеушісі (Адалберт Атто, Тедальд және Бонифаций) билігін кеңейту үшін монастырларды құрды. Құрылған монастырлар (Бресчелло, Полироне, Санта-Мария ди Фелоника) көліктік және стратегиялық маңызы бар жерлерде орналасқан, олардың кең иеліктерін әкімшілік тұрғысынан консолидациялау үшін, үш отбасылық қасиеттілерді (Генезий, Аполлоний және Симеон) пайдаланып Каносса әулетінің билік құрылымын тұрақтандыруға және ұзақ уақыттан бері бар болған монастырларға (Нонантола аббаттығы) ықпал етуге тырысты. Монастырларды жергілікті епископтарға беру және рухани институттарды қолдау олардың одақтар желісін кеңейтті. Via Aemilia бойында тәртіп сақшысы ретіндегі бейнелері олардың позициясын нығайтты.

Ата-анасы, туған күні мен алғашқы жылдары

1036 жылы Ниймеген қаласында Конрад II-нің ұлы Генрих пен Данияның Гунгильдасының үйлену тойында Бонифаций Швабия император қызы Жизеланың немересі және асырап алған қызы Беатрис Лотарингиялықпен кездесті. Неке шарты жасауға мүмкіндік болды және бір жылдан кейін, 1037 жылдың маусым айында Бонифаций мен Беатриче тойларын жоғары деңгейде өткізіп, содан кейін үш ай бойы Маренгода сарай ұстады. Некелік келісімдерге сәйкес Беатриче Лотарингияға маңызды мүліктер әкелді: Брие қамалы және Стеней, Музей, Ювиньи, Лонглиер және Орвал иеліктері – оның әкесінің туған жерлерінің солтүстік бөлігі. Жоғарғы Лотарингия герцогы Фредерик II мен Швабиялық Матильданың қызы ретінде, ол және оның әпкесі София ата-аналары қайтыс болғаннан кейін император сарайында анасының әпкесі, император Гизеланың тәрбиесінде болды. Бонифаций үшін императордың жақын туысы Беатричеге үйлену оған бедел ғана емес, сонымен қатар мұрагерге ие болу мүмкіндігін де сыйлады. Оның алғашқы некесі Рихильдамен (1036 жылдың ақпан айынан кейін қайтыс болды), Бергамо графы Палатин Гизельберт II-нің қызы, тек 1014 жылы туып, қайтыс болған бір қызды дүниеге әкелді. Бонифаций мен Беатрис үш балаға ие болды: бір ұл, Фредерик (анасының әкесінің құрметіне аталған) және екі қыз – Беатрис (анасының құрметіне аталған) және Матильда (анасының әжесінің құрметіне аталған). Матильда шамамен 1046 жылы туған, ол ең кіші бала болды. Матильданың қай жерде және қандай күні туғаны белгісіз. Итальяндық ғалымдар оның туған жері туралы ғасырлар бойы пікір таластырып келеді. Франческо Мария Фиорентини, 17 ғасырдың дәрігері және ғалымы, оның Луккада дүниеге келгенін айтады, бұл болжамды 12 ғасырдың басында монах Донизо (немесе итальян тілінде Донизон) жазған Vita Mathildis еңбегіндегі миниатюра да нығайтады, онда Матильда «Нұрлы Матильда» (Mathildis Lucens) деп аталады: латын сөзі lucens lucensis-ке (Луккадан/Луккаға қатысты) ұқсас болғандықтан, бұл Матильданың туған жеріне сілтеме болуы мүмкін. Ал бенедиктин ғалымы Камилло Аффароси үшін Каносса оның туған жері болды. Лино Лионелло Жирардини мен Паоло Голинелли екеуі де Мантуяны оның туған жері деп санайды. Осылайша Матильданың анасы мен әкесі регенттік кезінде папа сайлауына қатысты даулы мәселелерге белсенді араласып, Григориандық реформаларды қолдады. Годфридің інісі Фредерик IX Стефан папа болды, ал келесі екі папа – Николай II және Александр II Тоскана епископтары болды. 1059 жылы Матильда Николай II-нің сүйемелдемесімен Римге алғашқы сапарын жасады. Годфри мен Беатрис оларға антипапалармен күресуде белсенді көмек көрсетті, ал жасөспірім Матильданың рөлі әлі де нақты емес. 1067 жылы оның әкесінің Рим папасының атынан Рихард I-ге қарсы жорыққа аттанған кездегі замандас жазбасында Матильданың жорыққа қатысқаны айтылады, бұл «Бонифацийдің ең керемет қызының елшілердің жарылқаған ханзадасына жасаған алғашқы қызметі» деп сипатталды.

Бірінші неке: Готфри Гунчбек

Генрих IV-тің билігі әлсіреген кезде Беатрис пен Бородақ Годфрид Лотарингия және Каносса үйлерінің байланысын ұзақ мерзімге бекіту үшін балаларын үйлендіруді жоспарлады. 1055 жылы Матильда мен оның әкесінен туған ағасы Годфрид Қысық (Годфрид Бородақтың бірінші некесінен) құдаланды. 1069 жылдың мамырында Бородақ Годфри Верденде қайтыс халінде жатқанда, Беатрис пен Матильда биліктің тыныштығын қамтамасыз ету үшін Лотарингияға асықты. Матильда әкесінің өлім төсегінде болды және сол кезде ол алғаш рет әкесінен туған ағасының әйелі ретінде айтылды. 30 желтоқсанда Бородақ Годфри қайтыс болғаннан кейін, жас жұбайлар Лотарингияда қалды, ал Беатрис Италияға жалғыз оралды. 1070 жылы Матильда жүкті болды; Годфрид Қысық бұл жаңалықты сальдық императорлық сарайға жеткізген сияқты: 1071 жылдың 9 мамырындағы Генрих IV-тің жарғысында Годфрид немесе оның мұрагерлері есімдері аталады. Матильда анасының әжесінің құрметіне Беатрис деп ат қойылған қызды дүниеге әкелді, бірақ бала 1071 жылдың 29 тамызына дейін туылғаннан кейін бірнеше аптадан кейін қайтыс болды. Матильда мен Годфрид Қысықтың некесі көп ұзамай сәтсіз аяқталды; жалғыз баласының өлімі және Годфридтің дене мүкімілігі жұбайлар арасындағы ашу-ызаны күшейткен болуы мүмкін. 1071 жылдың соңында Матильда күйеуін тастап, Италияға оралды, онда оның 1072 жылдың 19 қаңтарында Мантуяда болғаны расталды: онда ол және анасы Сант-Андреа монастырына сыйлық беру туралы келісім жасады. Годфрид Қысық ажырысуға қарсылық көрсетіп, Матильданың қайта оралуын талап етті, бірақ ол одан үнемі бас тартты. 1072 жылдың басында ол Италияға келіп, Тосканадағы бірнеше жерлерді аралады, Матильданың күйеуі ретінде осы аймақтарға иелік етуді қалаған. Осы уақытта Матильда Луккада болды; олардың кездескеніне ешқандай дәлел жоқ: тек 1073 жылдың 18 тамызында Мантуядағы Пармадағы Сан-Паоло монастырына арналған сыйлық туралы құжатта Матильда Годфрид Қысықты күйеуі деп атады. Неке байланысын қалпына келтіру үшін Годфрид Қысық Матильданың анасынан және оның одақтасы, жаңадан сайланған папа Григорий VII-ден көмек сұрап, соңғысына әскери көмек беруге уәде берді. Алайда Матильданың шешімі өзгермеді, сондықтан 1073 жылдың жазында Годфрид Қысық Лотарингияға жалғыз оралды және 1074 жылға қарай татуласу үмітін жоғалтты. Матильда монастырға монах ретінде кіргісі келді және 1073–1074 жылдары Пападан некесін бұзуға тырысты; алайда Григорий VII-ге Годфрид Қысық одақтас ретінде қажет болды, сондықтан ол ажырасуға мүдделі емес еді. Сонымен қатар ол Матильданың крест жорығын жоспарлауға көмектесуіне үміттенді. Некесін сақтау үшін уәде бергеніне қарамастан, папаны қолдамай, Годфрид Қысық империялық мәселелерге көңіл бөлді. Осы уақытта Григорий VII мен Генрих IV арасында кейіннен Инвеституралық дау деп аталатын жанжал күшейді, екеуі де империя шегінде епископтар мен аббаттарды тағайындау құқығын талап етті. Матильда мен Годфрид Қысық көп ұзамай даудың қарама-қарсы жақтарында болды, бұл олардың қиын қарым-қатынасын одан әрі нашарлатты. Неміс жылнамашылары 1076 жылдың қаңтар айында Вормста өткен синод туралы жазып, тіпті Годфрид Қысық Генрих IV-тің Григорий VII мен Матильданың арасындағы адалсыздыққа қатысты айыбын қозғады деп болжады. Матильда мен оның күйеуі 1076 жылдың 26 ақпанында Антверпенге жақын жердегі Влаарденгенде Годфрид Қысық өлтірілгенге дейін бөлек өмір сүрді. Алдыңғы айда папамен неке адалдығын бұзғаны үшін айыпталғанына қарамастан, Матильда күйеуін өлтіруге бұйрық берген деп күдіктелді. Ол Вормс синодының мәжілісі туралы сол кезде білмеген болуы мүмкін, өйткені жаңалық Рим папасына жету үшін үш ай уақыт кетті, ал Годфрид Қысықты оған жақын жау өлтіргені ықтимал. Матильда Годфрид Қысыққа немесе олардың нәресте қызына рухани сыйлықтар бермеді; алайда, оның анасы Беатрис 1071 жылы немере қызының жанын құтқару үшін Фрассиноро аббаттығына мүлік сыйлады және "сүйікті қызы Матильданың денсаулығы мен өмірі үшін" он екі ферма берді.

Анасы Беатричемен бірге билік ету

Матильданың күйеуінен ажырасу туралы батыл шешімі құнымен келді, бірақ оның тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Беатрис Матильданы Каносса үйінің басшысы ретінде билікке дайындау үшін онымен бірге сот отырысын өткізіп, соңынан граф (comitissa) және герцогиня (ducatrix) ретінде өздігінен жарлықтар шығаруға ынталандырды. Анасы да, қызы да өз аумақтарында болуға тырысты. Қазіргі Эмилия-Романья аймағында олардың жағдайы оңтүстік Апеннинге қарағанда әлдеқайда тұрақты болды, онда олар мол қайырымдылық көрсеткеніне қарамастан, қолдаушыларын жинауға қол жеткізе алмады. Сондықтан олар әділдік пен қоғамдық тәртіпті сақтаушылар рөлінде әрекет етуге тырысты. Матильда Беатристің өткізген он алты плацитумның жетісінде қатысқандығы айтылады. Төрешілердің қолдауымен Матильда өздігінен placitum placita өткізген. 1072 жылдың 7 маусымында Матильда мен оның анасы Монте-Амиатадағы Сан-Сальваторе аббаттығының пайдасына сот отырысын басқарды. 1073 жылдың 8 ақпанында Матильда анасысыз Луккаға сапар шегіп, сот отырысын жалғыз басқарды, онда ол жергілікті Сан-Сальваторе-э-Санта-Джиустина монастырына сыйлық берді. Аббатисса Эританың бастамасымен Луккадағы және Серкио маңындағы Виллановадағы монастырь иеліктері корольдік тыйым салумен (Königsbann) қорғалды. Келесі алты ай бойы Матильданың қайда болғаны белгісіз, ал анасы папа Григорий VII-нің таққа отыру рәсіміне қатысты. Матильданы анасы шіркеу реформасының көптеген тұлғаларымен, әсіресе папа Григорий VII-мен таныстырды. Ол 1060 жылдары болашақ папа, содан кейін архидиакон Хильдебрандпен кездескен. Папа болып сайланғаннан кейін ол оны алғаш рет 1074 жылдың 9-17 наурызында кездестірді. Матильда мен Беатриспен папа келесі кезеңде ерекше сенімге негізделген қарым-қатынас орнатты. Дегенмен, Беатрис 1076 жылдың 18 сәуірінде қайтыс болды. 1077 жылдың 27 тамызында Матильда өзінің Сканнело қаласын және 600 мансусқа жуық басқа да иеліктерін епископ Ландульфке және Пиза соборының канониктеріне өзінің және ата-анасының құтқаруы үшін (Seelgerät) сыйлады. Күйеуі мен анасының екі айдың арасында қайтыс болуы Матильданың билігін едәуір арттырды; ол енді ата-анасының барлық аллодиялық жерлерінің талассыз мұрагері болды. Егер Готфред Аңқас анасынан аман қалғанда, оның мұрасына қауіп төнген болар еді, бірақ ол енді жесірдің мәртебелі мәртебесіне ие болды. Алайда, император Генрих IV оған маркграфтық атақты ресми түрде беруі күмәнді көрінді.

Матильда билікке келгеннен кейінгі мемлекет

Анасы қайтыс болғаннан кейін Матильда әкесінің зор мұрасын иеленді, бұл Италия Корольдігінде қолданыстағы салика және ломбард заңдарының қағидаларына қайшы болды, соған сәйкес император Генрих IV заңды мұрагер болар еді. Императорлық заң бойынша қарыз алу Каносса үйі үшін маңызды болған жоқ, себебі Генрих IV кәмелетке толмаған еді және реформашы Папамен тығыз байланыста болды. 1076 және 1080 жылдар аралығында Матильда Вердендегі күйеуінің иелігін талап ету үшін Лотарингияға сапар шекті, ол оны (қалған мұрасымен бірге) әпкесі Иданың ұлы Годфрид Буйонға өсиет еткен еді. Годфрид Буйондық сонымен қатар анасы құдайы ретінде алған Стенэй және Мозайға құқықтарын да даулады. Верден епископтық графтығы үшін күйеуінің сіңлісі мен немере інісі арасындағы дауды Верден епискобы Теодорик шешті, оның графтарды тағайындау құқығы болған. Ол Матильданың пайдасына шешім шығарды, себебі бұл үкім Папа Григорий VII мен король Генрих IV-тің екеуіне де ұнады. Содан кейін Матильда Верденді күйеуінің реформашы туысы Альберт III Намурға берді. Матильда мен оның немере інісі арасындағы терең антагонизм оның 1090 жылдардың соңында оның басқаруымен өткен Бірінші крест жорығы кезінде Иерусалимге баруына кедерес келтірді деп саналады.

Патша мен Папа арасындағы тепе-теңдікке қол жеткізуге арналған күш-жігер

Матильда Генрих IV-тің екінші туысы болды, олардың әжелері – Швабияның Матильда және императрица Жизела. Салиялық әулетпен туыстық байланысы болғандықтан, ол император мен Рим Папасы арасындағы делдалдық рөлге лайық болды. Матильданың анасы король Генрих IV пен папа Григорий VII арасындағы қақтығыс күшейген кезде қайтыс болды. Матильда мен Беатриче Григорий VII-нің ең жақын достарының бірі болды. Ол екеуін де бастапқыда өзіне сеніп, Римнің неміс патшасына қарсы жоспарларын жеткізді. Папа Григорий VII мен король Генрих IV арасындағы келіспеушілік 1076 жылғы 24 қаңтарда Вормс соборының нәтижесінде аяқталды; король, Майнц және Трир архиепископтары Зигфрид пен Удо, сондай-ақ тағы 24 епископпен бірге Григорий VII-ге қарсы қатаң айыптаулар тақты. Айыптамалардың ішінде Григорий VII-нің сайлануы (заңсыз деп сипатталды), шіркеуді «әйелдер кеңесі» арқылы басқаруы және «оның бейтаныс әйелмен бірге дастарқанда отырып, қажетінен артық жақындық танытқаны» бар еді. Матильдаға деген жеккөрушілік соншалықты зор болды, оны тіпті атымен де атамады. Папа 1076 жылғы 15 ақпанда корольды анафемаға ұшыратып, оның барлық поддандыларын оған адалдық сертінен босатты және оның билігіне қарсы көтеріліс жасауға толық негіз берді. Бұл шаралар замандастарға үлкен әсер етті, сондай-ақ Сутрилік Бонизоның сөздерінен көрінеді: «Корольдің қуғынға ұшырағаны туралы хабар халыққа жеткенде, бүкіл әлем дірілдеді». Германияның оңтүстігіндегі наразы князьдер Папаны күтіп, Требурда жиналды. Матильданың алғашқы әскери әрекеті, сонымен қатар билеуші ретіндегі алғашқы маңызды міндеті – Папаның солтүстікке қауіпті сапарында оны қорғау болды. Григорий VII басқа ешкімге сенбеді; Каносса үйінің жалғыз мұрагері ретінде Матильда барлық Апеннин жолдары мен орталық Италияны солтүстікпен байланыстыратын барлық бағыттарды бақылады. Синодқа қатысқандықтары үшін анафемаға ұшыраған және Матильданың иеліктерімен шектесетін Ломбардия епископтары Папаны тұтқындауға құштар болды. Григорий VII қауіпті сезіп, Матильдадан басқа барлық кеңесшілерінің оған Требурға бармауға кеңес бергенін жазды. Алайда Генрих IV басқа жоспар құрды. Ол Италияға түсіп, Григорий VII-ні тоқтатуға шешім қабылдады, осылайша Папаның сапары кешікті. Неміс князьдері өздері кеңес өткізіп, корольға бір жыл ішінде Папаға мойынсұну керектігін, әйтпесе оның орнына басқа біреуді тағайындайтындарын хабарлады. Генрих IV-тің алдыңғылары тәуелсіз Папалармен оңай шешім шығарды – олар оларды жай ғана қызметтен шеттетуге тырысты, ал анафемаға ұшыраған Ломбардия епископтары бұл перспективаға қуанды. Матильда Генрих IV-тің жақындап келе жатқанын естігенде, Григорий VII-ні өзінің отбасының бекінісі саналатын Каносса қамалына паналауға шақырды. Папа оның кеңесін қабылдады. Бірақ Генрихтің Каноссаға бару мақсаты – тәубе жасау екені тез анық болды. 1077 жылғы 25 қаңтарда король, әйелі Берта Савой, нәресте ұлы Конрад және Бертаның анасы, күшті маркграфиня Аделаида Суза (Матильданың екінші туысы; Аделаиданың әжесі – Матильданың әкесі Тедальдінің әпкесі Прангарда) қатарында Матильданың қамалының қақпасы алдында қарда жалаң аяқ тұрды. Матильданың қамалы император мен Папаның келісуіне орын болғандықтан, ол келіссөздерге тығыз қатысқан болуы керек. Король 28 қаңтарға дейін, Матильда Папаны онымен кездесуге көндіргенге дейін, қыстың суына қарамастан, тәубешінің киімімен, жалаң аяқ және биліктің ешқандай белгісіз қалды. Матильда мен Аделаида екі адам арасында келісім жасады. Генрих IV шіркеуге қайта қабылданды, Матильда мен Аделаида демеушілер ретінде әрекет етіп, келісімге ресми түрде ант берді. Матильда үшін Каноссадағы күндер қиын болды. Келіп жатқандардың барлығына жайлы жағдай жасап, күтім көрсету қажет болды. Ол азық-түлік пен жем-шөпті сатып алу және сақтау, сондай-ақ қыс ортасында керек-жарақты қамтамасыз етуге жауапты болды. Тыйым алынып тасталғаннан кейін Генрих IV бірнеше ай бойы По аңғарында болып, билігін көрсетуге белсенді түрде кірісті. Рим Папасы Григорий VII келесі бірнеше ай бойы Матильданың қамалында болды. Генрих IV пен Матильда Каносса күндерінен кейін ешқашан жеке кездеспеді. 1077 жылдан 1080 жылға дейін Матильда өзінің билігінің әдеттегі іс-әрекеттерін жалғастырды. Лукка мен Мантуя епархияларына жасалған бірнеше қайырымдылықтардан басқа, сот құжаттары басым болды.

Генрих IV-пен даулар

1079 жылы Матильда Папаға өзінің барлық иеліктерін (сонымен аталған Терре Матильдише) берді, Генрих IV-тің осы иеліктердің кейбіреуіне билік ету құқығын және оның жақын туысы ретінде алға қойған талаптарына ашық қарсылық көрсетті. Бір жыл өткен соң Папалық пен Империяның тағдыры қайта өзгерді: 1080 жылдың наурыз айының басында Римде өткен Үлкен Ораза синодында Генрих IV Григорий VII-ден тағы да айырылды. Папа анафеманы ескертумен біріктірді: егер король 1 тамызға дейін Папаның билігіне бағынбаса, тақтан алынуы керек. Бірақ бұрынғыдан айырмашылығы, неміс епископтары мен князьдері Генрих IV-ті қолдады. Бриксенде 1080 жылдың 25 маусымында жеті неміс, бір бургунд және 20 итальяндық епископ Григорий VII-ді қызметтен босатуға шешім қабылдады және Равенна архиепискобы Гибертті Папа етіп тағайындады, ол Климент III есімін алды. Империя мен Папалық арасындағы жарыс Генрих IV пен Матильда арасындағы қарым-қатынасты да шиеленістірді. 1080 жылдың қыркүйегінде Маргравин Феррара епископы Грациан атынан сот алдына келді. Маркиз Аццо д’Эсте, графтар Уго мен Уберт, граф Босоның ұлы Альберт, Паганус ди Корсина, Фулькус де Роверето, Геррадо ди Корвиаго, Петрус де Эрменгарда және Уго Арматус кездесті. Матильда Генрих IV-ке қарсы күресті жалғастыруға ант берді. 1080 жылдың 15 қазанында Вольта Мантованада императорлық әскерлер Матильда мен Григорий VII армиясын жеңіске жеткізді. Кейбір тоскандық ақсүйектер осы жағдайды пайдаланып, Матильдаға қарсы шықты. 1080 жылдың 9 желтоқсанында Сан-Просперо монастырына жасалған қайырымдылықта тек бірнеше жергілікті жақтастардың есімдері ғана айтылды. Бірақ Матильда бас ие алмады. Григорий VII жер аударылуға мәжбүр болғанымен, ол Апенниннің батыс өткелдерін бақылауда ұстап, Генрих IV-ті Равенна арқылы Римге жақындауға мәжбүр етті; тіпті бұл жол ашық болса да, император Римді жау территориясымен қоршауға алу қиын болар еді. 1080 жылдың желтоқсанында Тоскананың сол кездегі астанасы Лукканың тұрғындары көтеріліс жасап, оның одақтасы епископ Ансельмді қуды. Ол Виа Францигена Серхио өзенін Борго-а-Мозаннода кесіп өтетін атақты Понте-делла-Маддаленаны салдырған деп есептеледі. Генрих IV 1081 жылдың көктемінде Альп тауларын өтті. Ол өзінің бұрынғы тартымдылығын Матильдаға көрсетпей, Лукка қаласын патшалық жаққа өткені үшін құрметтеді. 1081 жылдың 23 маусымында патша Лукка тұрғындарына Римнің сыртындағы әскер лагерінде кең ауқымды жеңілдіктер берді. Қалаларға ерекше құқықтар беру арқылы патша Матильданың билігін әлсіретуді көздеді. 1081 жылдың шілдесінде Луккада өткен синодта Генрих IV Матильдаға 1079 жылы шіркеуге жасаған қайырымдылығы үшін императорлық тыйым салды және оның барлық иеліктері тәркіленді, бірақ бұл оны қиындықтардың көзі ретінде жоюға жеткіліксіз болды, өйткені ол маңызды аллодиалдық иеліктерін сақтап қалды. Бірақ Матильда үшін Италиядағы салдары салыстырмалы түрде аз болды, бірақ ол алыс Лотарингиядағы иеліктерінен зардап шекті. 1085 жылдың 1 маусымында Генрих IV Матильданың Стенэй мен Моза аймақтарын Верден епископы Дитрихке берді. Матильда Рим папасы Григорий VII-нің Солтүстік Еуропамен байланыс жасаудағы басты делдалы болды, тіпті ол Римді бақылаудан айырылып, Сант-Анжело қамалында тұрып жатқан кезде де. Генрих IV Папаның мөрін алғаннан кейін, Матильда Германиядағы жақтастарына тек одан келген хабарламаларға сену үшін хат жазды. Матильда Апенниндегі қамалдарынан партизан соғысын жүргізді. 1082 жылы ол төлемсіз қалды. Сондықтан ол өз вассалдарын жомарт сыйлықтармен немесе феодалдық иеліктермен енді байланыстыра алмады. Бірақ тіпті қиын жағдайда да ол реформаланған Папалыққа деген ынтасын жоғалтпады. Оның анасы да шіркеу реформасын қолдағанмен, ол Григорий VII-нің революциялық мақсаттарынан алшақтады, өйткені олар оның билік құрылымдарының негіздеріне қауіп төндірді. Осы жағдайда ана мен қыз бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Матильда Каносса қамалының жанында Аполлоний монастырының шіркеу қазынасын балқыттырды; Нонантола аббаттығының қымбат металл ыдыстары мен басқа да қазыналары да балқытылды. Ол тіпті өзінің Allod қаласы Донцельді Льеждегі Сент-Жак аббаттығына сатты. Барлық түсім Папаға берілді. Патшалық жақ оны шіркеулер мен монастырларды тонаумен айыптады. Пиза мен Лукка Генрих IV-тің жағына шықты. Нәтижесінде Матильда Тосканадағы ең маңызды екі тірегінен айырылды. Ол бірнеше жерде антигригориандық епископтардың тағайындалғанын көруге мәжбүр болды. Генрих IV-тің Римді бақылауға алуы оған Антипапа Климент III-ті таққа отырғызуға мүмкіндік берді, ол оны император деп коронациялады. Осыдан кейін Генрих IV Германияға қайтып келді, Матильданы жоюға оның одақтастарына тапсырды. Бұл әрекеттер Матильданың (Болонья қаласының көмегімен) оларды Модена маңындағы Сорбарада 1084 жылдың 2 шілдесінде жеңгеннен кейін сәтсіз аяқталды. Шайқаста Матильда Парма епископы Бернардоны тұтқынға алды. 1085 жылға дейін Милан архиепископы Тедальдо және Реджо-Эмилия епископы Гандольфо, Парма епископы Бернардо, барлығы императорлық партияның мүшелері қайтыс болды. Матильда бұл мүмкіндікті пайдаланып, Модена, Реджо және Пистойя епископтықтарын шіркеу реформаторларымен қайта толтырды. Григорий VII 1085 жылдың 25 мамырында қайтыс болды, ал Матильданың әскерлері, Капуа князі Иордан I (онымен араласып тұратын жауы) күштерімен бірге, жаңа Папа Виктор III-ті қолдау үшін аттанды. 1087 жылы Матильда Виктор III-ті таққа отырғызу үшін Римге жорық жасады, бірақ императорлық қарсы шабуылдың күші Папаны қаладан шығуға көндірді. Италияға жасаған үшінші жорығында Генрих IV Мантуаны қоршап, Матильданың ықпал аймалына шабуыл жасады. 1091 жылдың сәуір айында ол он бір айлық қоршаудан кейін қаланы басып алды. Келесі айларда император Маргравиннің вассалдарына қарсы тағы да сәттілікке жетті. 1091 жылдың жазында ол Поның солтүстік аймағының барлығын, Мантуя, Брешия және Верона графтықтарын бақылауына алды. 1092 жылы Генрих IV Модена және Реджо графтықтарының көп бөлігін басып алды. Полиронедегі Сан-Бенедетто монастыры әскери қақтығыс барысында ауыр зардап шекті, сондықтан 1092 жылдың 5 қазанында Матильда монастырға Сан-Просперо, Сан-Донино-ин-Монте-Уилле және Сан-Грегорио-ин-Антогнано шіркеулерін өтемақы ретінде берді. Матильда 1092 жылдың соңында Карпинетиде өзінің қалған адал одақтастарымен кездесті, олардың көпшілігі бейбітшілікке ұмтылды. Тек Мароладан келген жоғайшы Жоханнес императорға қарсы күресті жалғастыруды қатты қолдады. Содан кейін Матильда өзінің жақтастарынан күресті тоқтатуды өтінді. Императорлық әскерлер 1092 жылдың күзінде Каноссаны қоршауға алды, бірақ қоршаудың күтпеген сәтсіздігінен кейін шегінді; осы жеңілістен кейін Генрих IV-тің Италиядағы ықпалы еңбек етпей қалды. 1090 жылдары Генрих IV қорғанысқа көшті. Оңтүстік неміс князьдарының коалициясы оның Альпі таулары арқылы империяға оралуына кедері келтірді. Бірнеше жыл император Верона маңында әрекетсіз қалды. 1093 жылдың көктемінде оның үлкен ұлы және тақ мұрагері Конрад одан айырылды. Матильданың және Солтүстік Италияның Патаренге ұмтылған қалаларының (Кремона, Лоди, Милан және Пьяченца) қолдауымен князь әкесіне қарсы көтерілді. Императорға жақын адамдар князьдің әкесіне қарсы көтерілісінің себебін Матильданың Конрадқа тигізген ықпалы деп қарады, бірақ замандас көздері екеуінің арасындағы жақын байланысты көрсетпейді. Біраз уақыттан кейін Конрад әкесі тарапынан тұтқынға алынды, бірақ Матильданың көмегімен босатылды. Маргравиннің қолдауымен Конрад 1093 жылдың 4 желтоқсанына дейін Милан архиепископы Ансельм III-тің қатысуымен Италия королі болып коронацияланды. Папамен бірге Матильда Сицилия графы Роджер I-нің қызы Максимилламен король Конрадтың некесін ұйымдастырды. Бұл Генрих IV-ке қарсы Оңтүстік Италия нормандарының қолдауын алуға бағытталған еді. Конрадтың билігін кеңейтуге жасаған әрекеттері...

Генрих IV-тің соңғы жеңілісі мен Матильдаға жаңа маневрлер жасайтын орын

Матильданың некесі де-факто аяқталғаннан кейін Генрих IV әрекет етуге қабілеттілігін қайта алды. IV Вельф император жағына өтті. 1097 жылы Веронада қамалған император Альпі тауларының солтүстігіне қайта оралды. Одан кейін ол Италияға қайта оралмады, ал оның ұлы мен есімдесі алғаш рет Италия топырағына бас қойғанға дейін 13 жыл өтті. Бірінші крест жорығына аттанған француз әскерлерінің көмегімен Матильда, соңғы рет Римге папа II Урбанды қайтаруға қол жеткізді. Ол Феррараға (1101), Пармаға (1104), Пратоға (1107) және Мантуяға (1114) қарсы сәтті әскери жорықтарды ұйымдастырды немесе басқарды. 11 ғасырда Италияда қалалардың дамуы басталды, бұл даму үлкен қақтығыстармен байланысты болды. Олар көп ұзамай өздерінің аумақтарын құруға жетті. Лукка, Павия және Пизада 1080 жылдардың өзінде консулдар пайда болды, бұл «қауымдастықтардың» құқықтық тәуелсіздігінің белгісі саналды. Пиза Салиялық әулетімен және Каносса үйімен одақ құру арқылы өзіне артықшылық іздеді. Лукка 1081 жылдан бастап маргравиндерге толығымен жабық болды. Аллюционе де Лука патшалық судья Флайперттің қызына үйленгеннен кейін ғана ықпал етуге жаңа мүмкіндіктер алды. Флайперт Матильданың анасы тұсында Каносса үйінің ең маңызды кеңесшілерінің бірі болған. Аллюционе граф Фуидидің вассалы болды, ал Матильда онымен тығыз жұмыс істеді. Мантуя 1090 жылдың маусым айында маңызды жеңілдіктер жасады; қала тұрғындары мен маңындағы ауылдардың барлық «негізсіз» қысымдары тоқтатылды, ал Сакка, Сустанте және Корте Карпанетадағы барлық құқықтар мен мүлік расталды. 1096 жылдан кейін билік тепе-теңдігі маргравиндердің пайдасына баяу ауыса бастады. Матильда Ломбардия, Эмилия және Тосканадағы діни және әлеуметтік мекемелерге қайырымдылық жасауды жаңартты. 1099 және 1100 жылдары оның жолы алғаш рет Лукка мен Пизаға сапарлады. 1105, 1107 және 1111 жылдары жазда қайтадан осы жерлерде болды. 1090 жылдан кейін Матильда келісімге негізделген билікті күшейтті. Тераң дағдарыстардан кейін ол енді саяси шешімдерді жеке қабылдай алмады. Ол Тосканада және өз туған жері Эмилияда рухани және светтік ақсүйектермен кеңес өткізді. Ол адал достарының пікірін ескеруге және олармен келісуге тиіс болды. Заңның ең маңызды кепілдігі ретінде ол епископтарға қатысты маңыздылығын жоғалтты. Олар маргравиндерге арыз-шағымдарды тоқтатуды бірнеше рет сұрады. Нәтижесінде епископтар епископтық қалалар мен олардың маңындағы аймақтардағы өздерінің билігін кеңейтті. 1100 жылдан кейін Матильда өз халқынан шіркеулерді қорғауға бірнеше рет мәжбүр болды. Тұру талаптары да азайды.

Сот мәдениеті мен билік

Сот XII ғасырдан бері патшалық және князьдік биліктің орталық мекемесіне айналды. Ең маңызды міндеттері фестивальдер, өнер және әдебиет арқылы билікті бейнелеу болды. "Сот" термині "әміршімен бірге болу" деген мағынаны білдіреді. Гвельфтердің Брауншвик сотынан айырмашылығы, Матильданың сот кеңселерін тексеру мүмкін емес. Маргравиннің жанында Ансельм Лукка, Хериберт Реджио және Иоганн Мантуя сияқты ғалымдар болды. Матильда олардың кейбіреулерін өз еңбектерін жазуға шақырды: мысалы, Лукка епискобы Ансельм оның өтініші бойынша псалтирь жазды, ал Мантуялық Иоганн "Песня песней" туралы түсініктеме және Қасиетті Марияның өмірі туралы ой-толғаныс жазды. Матильдаға арналған немесе ұсынылған еңбектер, мысалы, Лукалық Ранжериустың Liber de anulo et baculo, Кантерберийлік Анзельмнің Orationes sive meditationes, Донизоның Vita Mathildis, Мантуялық Убальдтың керемет туралы баяндамалары және Сутрилік Бонизоның Liber ad amicum. Матильда өзіне арналған кітаптардың көшірмелерін жасап, таратуға үлес қосты. Көптеген шығармалар тек Генрих IV-ке арналған. Нәтижесінде, маргревиннің соты уақытша салиан дәуірінің ең маңызды патшалық емес рухани орталығы болды. Сондай-ақ, ол шіркеудің саяси дауларында жер аударылған григориандықтар үшін байланыс нүктесі болды. Тарихшы Паоло Голинелли жоғары дәрежелі босқындарды қайта-қайта қабылдап, оларға қамқорлық жасауды қайырымдылық актісі деп түсіндірді. Соңғы саяси қуғын-сүргінші ретінде ол канондық реформаның ізашарсы Зальцбург архиепископы Конрад I-ге ұзақ уақыт баспана берді. Осыдан кейін ол реформашылдар қозғалысымен тығыз байланысқа түсті. Сот шешімдерін қабылдағанда Матильда білімді заңгерлердің кеңесіне үнемі жүгінген. Құжаттарда көптеген заң кеңесшілерінің есімдері аталады: 42 causidici, 29 iudices sacri palatii, 44 iudices, 8 legis doctores және 42 advocati. Тарихшы Елке Гоездің айтуынша, Матильданың сотын "заңгер емес княздердің сот ісінде білімді заңгерлерді пайдалану орталығы" деп сипаттауға болады. Матильда осы ғалымдарды жігерлендіріп, өзінің сарайына тартты. Гоездің айтуынша, сот әділдігін жүзеге асырудың өзі ғылыми мақсат емес, ол биліктің тиімділігін арттыруға қызмет етті. Гоез легитимделу тапшылығын маргревиннің әділдікті интенсивті жүзеге асыруының ең маңызды себебі деп санайды, өйткені Матильда ешқашан патшаның ресми түрде феодалдығына ие болған жоқ. Тосканада, әсіресе, қатаң сот төрелігін жүзеге асыру 30 рет тіркелді. Елке Гоез Матильданың Болонья заң мектебін құруға қатысы бар деген күдіктілікті күмәнмен қарайды. Хроник Берхард Урспергтің айтуынша, осы мектепті Ірнерий деп аталатын негізін қалаушы Маргрэвин Матильданың атынан Римнің заң деректерінің түпнұсқасын шығарған. Тарихшы Иоганнес Фридтің айтуынша, бұл "Дигест" аудармасының "Вулгата" нұсқасына қатысты болуы мүмкін, тіпті бұл да мүмкін емес деп саналады. Бұл ғалымның Матильда ортасындағы рөлі дау туғызады. Тарихшы Вулф Эккарт Восс айтуынша, Ирнерий 1100 жылдан бері заң кеңесшісі болған. Алайда, деректі жазбаларды талдау барысында Гундула Гребнер бұл ғалымды Матильданың шеңберіне емес, Генрих V-ке жатқызу керек деген тұжырымға келді. 14 ғасырға дейін ортағасырлық билік Айдамалы соттар арқылы жүзеге асырылды. Каносса әулеті билеушілерінің бас қаласы да, қалаға жақын тұратын орны да болған жоқ. Орта ғасырдың соңында билік ету адамның қатысуына негізделген. Матильданың иеліктері қазіргі Эмилия-Романья провинциясының және Тоскананың бір бөлігін қамтиды. Ол барлық маусымда өз аймақтарында саяхаттап, және бұл жалғыз ешқашан болды. Олардың маңында әрқашан көптеген кеңесшілер, дін қызметкерлері мен қарулы адамдар болды, оларды дәл бағалау мүмкін емес еді. Ол 1086 жылы мамыр айында қайтыс болғанға дейін өзінің ең жақын кеңесшісі болған Лукка епискобы Ансельммен ерекше сенімді қарым-қатынас жасады. Өмірінің соңғы жылдары кардинал легаттары оның жанында жиі болатын. Олар Рим папасымен байланыс орнатты. Маргвиня кардинал легаттар Бернард делли Уберти және Реджионың Бонсиньоресімен тығыз қарым-қатынаста болды. Саяхаттанудың қаталдықтарын ескере отырып, Елке Гоэздің пікірінше, ол спорттық, табанды және қабілетті болуы керек. Алыстағы иеліктер әкімшілік жүктемеге әкелді және жиі бәсекелестердің басып алу қаупі төнді. Сондықтан Матильда жергілікті сенімді адамдарға арқа сүйеуге мәжбүр болды, оларды жалдауда оны Рим папасы Григорий VII қолдады. Тұрақты резиденциясы жоқ билікте билікті бейнелеу және дәрежелерді көрсету өте маңызды болды. Матильданың билігінен 139 құжат (74-і түпнұсқа), төрт хат және 115 жоғалған құжат (Deperdita) сақталған. Құжаттардың басым бөлігі шіркеу мекемелеріне жасалған сыйлықтар (45) және сот құжаттары (35). Құжаттардың кеңістіктік таралуы бойынша Солтүстік Италия басым (82). Тоскана және көршілес аймақтар (49) аз қамтылған, ал Лотарингияда бес құжат ғана бар. Орта ғасырдың соңындағы княгиня үшін бұл ерекше дәстүр; мұндай құжаттар саны бес онжылдықтан кейін Генрих Қасқыр үшін ғана қайтадан табылады. Матильданың кемінде 18 құжаты мөрленген. Осы кезде империялық Италиядағы әділетсіз князьдер үшін бұл ерекше жағдай еді. Өзінің мөріне ие болған әйелдер өте аз болды: Маргрэвин екі түрлі бейнеленген мөрге ие болды —біреуі бос шашы бар әйелдің кеудесін көрсетеді, ал екінші мөр 1100 жылдан бастап ежелгі зергерлік бұйым және Матильда мен Годфри Бугордың немесе Вельф V-тің суреті емес. Матильданың дипломаттарды шығару үшін жеке кеңсесі болды деген жорамал жоғары дәрежеде жоққа шығарылады. Өзінің билігін нығайту және билікті түсінудің көрінісі ретінде Матильда өзінің атақты әкесіне сілтеме жасады; ол filia quondam magni Bonifatii ducis деп аталды. Оның иеліктеріндегі қамалдар мен үлкен шіркеу мерекелері де билікті бейнелеуге қызмет етті. Матильда 1074 жылы Писадағы Пасханы биліктің ең маңызды актісі ретінде тойлады. Матильданың бейнеленген суреттері де осы контекстке жатады, бірақ олардың кейбіреулері даулы. Модена қалалық сарайындағы Bonissima деп аталатын мүсін ең ерте 1130 жылдары жасалған болуы мүмкін. Маргрэвиннің Полироне шіркеуіндегі мозаикасы да оның өлімінен кейін жасалған. Матильда өзінің ата-аналарын сәнді табыттарга қойды. Алайда, ол билік пен естелік үшін орталық нүкте құру үшін барлық ата-аналарының қалдықтарын жинауға қол жеткізе алмады: оның әйелі Брешеллода жерленген қалды, ал оның әкесінің қалдықтары Мантуяда, анасының қалдықтары Писада сақталды. Оларды шығару саяси шегініс пен Писа мен Мантуяның жоғалуына әкелді. Жазба түрінде Матильда өзінің билігінің тікелей қатысуын өзінің ықпал ету аймағының барлық бөлігінде толықтырды. Оның үлкен сарайларында ол жерлерден түсетін табысын арттыру үшін жазуды пайдаланды. Жазуға негізделген басқару 11 ғасырдағы әділетсіз князьдер үшін әлі де ерекше құрал болды. Алайда, 1081 жылдан 1098 жылға дейінгі жылдары Каносса әулетінің билігі дағдарысқа ұшырады. Осы кезеңде құжаттар мен хаттардың таралуы тоқтатылды. Барлығы 17 ғана дана сақталды, сегіз жылдан бірде-бір құжат жоқ. Осы жайттан кейін Матильда шамамен жиырма жыл Тосканада болған жоқ. Алайда, 1098 жылдың күзінен бастап ол өзінің жоғалған аумақтарының көп бөлігін қайтаруға қол жеткізді. Бұл одан оның сертификаттарын алуға қызығушылықты арттырды. Оның соңғы 20 жылынан 94 құжат сақталған. Матильда жазуды көбірек пайдалану арқылы өзінің билігін нығайтуға тырысты. Анасының қайтысынан кейін (18 сәуір 1076 ж.) ол жиі...

Ғибадатханалар мен ауруханалардың қамқорлығы

Қазіргі заманғы дипломдардың табылуынан кейін, Елке Гоез Маргравинаның өмірінің барлық кезеңінде шіркеулер мен монастырларға мол сыйлықтар берген деген кең таралған пікірді жоққа шығарды. Бастапқыда жасалған сыйлықтар өте аз болды. Моденада ол қатысуымен собор құрылысының жалғасуын қамтамасыз етті. Матильда собор канондары мен азаматтар арасындағы дауға делдалдық жасады. Салтанатты киялау 1106 жылы өтуі мүмкін, ал осы процестер Relatio fundationis cathedralis Mutinae еңбегінде тіркелген. Матильда саяси билік иесі ретінде бейнеленеді: ол әскермен бірге болады, қолдау көрсетеді, Папаны қабылдауға кеңес береді және тағылымдау рәсіміне қайтадан келеді, оның барысында ол меценатқа шексіз сыйлықтар сыйлайды. Көптеген мысалдар Матильданың Григориандық реформаларға адал епископтарға қайырымдылық жасағанын көрсетеді. 1109 жылдың мамырында ол Феррара аймағындағы жерді Сан-Чезарио-суль-Панародағы Феррараның Григориандық епископы Ландольфоға, ал сол жылдың маусымында Фикароло маңындағы иеліктерді берді. Алайда Феррара епископы Видо Папа Григорий VII-ге қарсы болды және оған қарсы «De scismate Hildebrandi» атты еңбекті жазды. 1101 жылы Матильданың Феррараны қоршауы нәтижесінде сцизмалық епископ қуылды. Матильда кедейлер мен паломниктерге көмек көрсету үшін көптеген ауруханалар құрып, оларды қаржыландырды. Ауруханалар үшін ол қалалық мекемелерді және маңызды Апеннин жолдарындағы өткелдерді таңдады. Әлеуметтік қамқоршылық мекемелері тек қайырымдылық міндеттерін ғана атқарған жоқ, сонымен қатар маркграфтық билікті заңдастыру және нығайту үшін де маңызды болды. Матильданың негізін қалаған деген дәлелдерге ие болған кейбір шіркеулер: Монтефиоринодағы (Модена) Сант-Андреа Апостоло Витриола; Пиеве-ди-Корианодағы (Мантуя провинциясы) Сант-Ансельмо; Пескароло-э-Юнитидегі (Кремона) Сант-Джованни-Деколлато; Монтевеглиодағы (Болонья) Санта-Мария-Ассунта; Форли маңындағы Баризанодағы Сант-Мартино; Сереядағы (Верона) Сант-Зено және Легнагодағы (Верона) Сант-Сальваро.

1099 жыл шамасында Гвидо Гвидиді асырап алу

Өмірінің соңғы жылдары Матильда Каносса үйінің мұрасын кімге беру керектігі туралы мәселеге жиі тап болды. Оның енді өзіне бала туу мүмкін болмады, және осы себепті ол Флоренциядағы негізгі қолдаушыларының бірі болған Гвиди әулетінің мүшесі Гвидо Гварраны өршіп алды (бірақ генеалогиялық тұрғыдан алғанда, Маргравияның феодалдық мұрагерлері – Матильданың әкесінің әжесі Прангарда Каноссаның ұрпақтары Савойя үйі еді). Бұл фактіні 1108 жылдан кейін ол олардың құжаттарында куә ретінде бір рет ғана кездесетіні растайды, атап айтқанда, 6 мамыр 1115 жылы Матильда Бодено ди Ронкореде өлім төсегінде жатқанда Полироне аббаттығына берген құжатында.

Матильдиннің донорлығы

17 қарашада 1102 жылы Матильда Сан-Крисогононың кардинал легаты Бернардоның куәлігінде Каносса сарайындағы Апостолдық орынға өз мүлкін сыйлады. Бұл сыйлықтың жаңартылуы, өйткені алғашқы дипломның жоғалғаны айтылады. Матильда бастапқыда барлық мүлкін Папа Григорий VII алдында Латеранның Қасиетті Крест капелласындағы Апостолдық орынға тапсырған болатын. Көптеген зерттеулер бұл алғашқы сыйлықты 1077 мен 1080 жылдар аралығында жасалған деп санайды. Паоло Голинелли 1077 мен 1081 жылдар аралығын ұсынды. Тіпті Иоганн Лаудаге заманауи көздерді зерттегенде, Матильдин сыйлығының жалған екенін айтты. Алайда, Эльке мен Вернер Гоез өздерінің құжаттамаларында 1102 жылдың қарашасындағы екінші сыйлық грамотасын нақты деп қарастырды. Бернд Шнайдмюллер мен Эльке Гоез пікірінше, Вельфтерден сескену салдарынан "Матильдише жерлерін" қайтару туралы диплом шығарылған. Велф IV 1101 жылдың қарашасында қайтыс болды. Оның үлкен ұлы және мұрагері Велф V Матильдамен некелесу арқылы Каносса үйінің иеліктеріне билік ету құқығына ие болды. Сондықтан, Матильданың екінші некесіне дейін мұраның бұрын берілгені туралы мәлімдеме жасалды. Әйтпесе, әйелдердің айқын ықпалы болғандықтан, олардың келісімі алынуы керек еді. Вернер Гоез процестің құқықтық салдарына қатысты әртүрлі пікірлермен түсіндіреді, Матильда 1102 жылдан кейін де Римнің құқықтарын мойындамай, өз мүлкіне ие болды. Гоез бұл сыйлықтың тек папалық легаттардың ықпалымен жасалған Матильдин құжаттарында ғана еске алынатынын атап өтті. Матильда барлық басқа жылжымайтын мүлік пен пайдалану құқығынан толық бас тартуды қаламаған және екінші Матильдин сыйлығының салдары қаншалықты болатынын сезбеген болуы мүмкін.

Соңғы жылдары және өлімі

Өмірінің соңғы кезеңінде Матильда Полироне аббаттығын нығайту жоспарын жүзеге асырды. Гонзага шіркеуі оларды 1101 жылы «жаман, азғын және неке адалдығын бұзушы діни қызметкерлер» деп аталатын malos sacerdotes fornicarios et adulteros-тан босатып, Полироне монахтарына берді. Гонзага дінбасылары бойдақ болу міндетін бұзғандықтан айыпталды. Бұл – шіркеу реформаторлары қарсы күрескен басты зұлымдықтардың бірі. Сол жылы ол Полироне аббаттығына Мантуяда салған кедейлер үйін берді; ол оны симонияда айыпталған Мантуядағы Сант-Андреа монастырының монахтарынан алып тастады. Полироне аббаттығы Матильданың соңғы бес жылында жалпы он екі сыйлық алды. Сондықтан ол Виллоладағы (Мантуядан 16 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай) және Инсула Санкти Бенедиктидегі (Подағы арал, қазіргі уақытта Сан-Бенедетто По аймағындағы оңтүстік жағалауда) меншігін осы монастырға тапсырды. Осылайша аббатхана Каносса үйінің ресми монастырына айналды, Матильда оны өзінің жерлеу орны ретінде таңдады. Монахтар Матильданың жомарт сыйлықтарын бүкіл аббатхана мен негізгі шіркеуді қайта құруға жұмсады. Матильда өзінің есімін тек сыйлықтар арқылы ғана емес, жазба естеліктер арқылы да сақтағысы келді. Полироноға өте құнды Ізгі хабардың қолжазбасы берілді. Бұл кітап қазіргі кезде Нью-Йоркте сақталған. Онда монастырьдің барлық маңызды игіліктері мен қайырымдылық жасаушылары көрсетілген. Бұл құжат Матильданың ескерткіші туралы да сөз етеді. Евангелие қолжазбасын Маргрэвиннің өзі тапсырды. Кодекс Полиронеден шыққан ба, әлде Матильданың сыйлығы ретінде осында жіберілген бе, белгісіз. Бұл – Солтүстік Италиядағы Клюния монастырының сақталған жалғыз ескерткіші. Паоло Голинелли Матильданың ықыласы арқылы Полироне реформа күштерінің жиналатын базаға айналғандығын атап өтті. Генрих V 1109 жылдан бері Матильдамен дипломатиялық байланыста болды. Ол Маргревинмен қандас екенін атап, бұл байланысты өркендетті. 1111 жылы император болып таққа отырғанда, инвиститура мәселесі бойынша даулар қайтадан басталды. Генрих V Рим папасы Паскаль II мен кейбір кардиналдарды Санкт-Петер базиликасында тұтқындап, императорлық таққа отырғызуды мәжбүр етті. Матильда бұл туралы білгенде, оған жақын болған екі кардиналдың, Пармалық Бернард пен Реджиолық Бонсиньордың босатылуын сұрады. Генрих V оның өтінішін орындап, екі кардиналды да босатты. Матильда Рим папасы мен басқа кардиналдарды босату үшін ештеңе істеген жоқ. Рим пойызынан қайтып келе жатқанда Генрих V 1111 жылы 6-11 мамыр аралығында Реджио-Эмилиядағы Кварто-Кастелладағы Бианелло қасабасында Маргревинге барды. Содан кейін Матильда өзіне салынған императорлық тыйым салудың шешімін тапты. Оның өмірбаянын жазған Донизоның бірегей куәлігіне сәйкес, Генрих V Матильдаға Лигурия билігін тапсырып, оны Италияның императорлық викарі және вице-королевасы етіп тағайындайды. Бұл кездесуде ол онымен тек Донизо ғана атап өткен және оның егжей-тегжейі белгісіз қатаң келісім (firmum foedus) жасады. Бұл келісім неміс тарихи зерттеулерінде Вильгельм фон Гизебрехттен бастап мұрагерлік келісім ретінде талассыз түсіндірілді, ал итальяндық тарихшылар Луиджи Симеони мен Вернер Гоэз бұл туралы бірнеше рет сұрақ қойды. Ал Эльке Гоез екі жаққа да пайда әкелетін өзара келісімді қабылдады: Матильда, денсаулығы нашарлағандықтан, императормен жақсы түсіністікке жету үшін Папа Паскаль II-ді одан әрі қолдамауынан бас тартты. Паоло Голинеллидің ойынша, Матильда Генрих V-ді өзінің иеліктерінің мұрагері ретінде таныды және осыдан кейін ғана Матильдаға қарсы императорлық тыйым алынып тасталды және ол Тоскананы қоспағанда, бұрын күшті Каносса үйінің солтүстік Италиядағы иеліктерін қалпына келтірді. Донизо бұл процесті вице-королева титулымен көркемдеп берді. Генрих V-мен кездесуден кейін Матильда Пригнано-сла-Секкьяға жақын Монтебаранзонеге кетіп қалды. 1114 жылы жазда Мантуяда оның өлгені туралы хабар көңілді толқытты. Мантуандар автономияға ұмтылды және Мантуядан бес шақырым батыста орналасқан маркграф Ривальта қамалына кіруді талап етті. Матильданың тірі екенін білгенде, қала тұрғындары қаланы өртеп жіберді. Ривальта қамалы Маргравиннің жек көретін билігінің символы болды. Донизо өз кезегінде бұл оқиғаны Матильданың өлімі туралы айбынды хабардың туындататын хаостық жағдайларды көрсету құралы ретінде қолданды. Маргрэвин халыққа бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етті және Мантуяны қайтара алды. 1115 жылдың сәуірінде қартайған маргравин Мантуядағы Сан-Микеле шіркеуіне Паченго сотының құқықтары мен кірістерін берді. Бұл құжатталған заңдық мәміле Мантуядағы маңызды рухани қоғамды жеңіп алу ниеттерін көрсетеді. Матильда жиі Бодендо-ди-Ронкоре қаласына (қазіргі Боднанцо) барып тұратын, Реджиоло ауданында, Реджио-Эмилияда, По алқабының ортасында, онда ол 1106 және 1115 жылдар арасында жиі баратын шағын қамалына ие болды. Сол жерде болғанда, ол ауыр сырқатқа шалдығып, қамалынан шыға алмады. Өмірінің соңғы айларында сырқаттанған маргравин саяхаттауға күші жетпеді. Вито Фумагалли айтуынша, ол Полироне аймағында тек ауруының салдарынан ғана болған жоқ: 12 ғасырдың басында Каносса үйі бұрынғы билігінен көп бөлігін жоғалтқан. Соңғы сәттерінде Реджио епископы, кардинал Бонсиньор оның жанында болды және оған өлім сақраменттерін берді. 1115 жылдың 24 шілдесі күні Матильда 69 жасында кенеттен жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Оның өлімінен кейін 1116 жылы Генрих V Terre Matildiche-ні куриядан көзге түспей-ақ иеленуге сәттілікке жетті. Маргравиннің бұрынғы адал поддандылары императорды жаңа билеуші ретінде қарсылықсыз қабылдады; мысалы, Ардуин де Палуде, Бибианеллодан Сассо, Саббьонетта графы Альберт, Мелеганодан Ариальд, Гонзагадан Опицо және тағы да көптеген күшті вассалдар императорға келіп, оны өзінің жоғары тұрған адамы ретінде қабылдады. Матильда алдымен Сан-Бенедетто По қаласында орналасқан Полиронедегі Сан-Бенедетто аббаттығына жерленді; кейіннен 1633 жылы Рим папасы VIII Урбанның бұйрығымен оның денесі Римге көшіріліп, Кастель-Сант-Анджелоға қойылды. Соңында, 1645 жылы оның қалдықтары Ватиканға қойылды, онда олар қазір Санкт-Петер базиликасында жатыр. Ол базиликада жерленген алты әйелдің бірі, қалғандары – Швеция королевасы Кристина, Мария Клементина Собеска (Джеймс Фрэнсис Эдвард Стюарттың әйелі), Әйелі Петронилла, Кипр королевасы Шарлотта және Агнезина Колонна Каэтани. Рим папасы VIII Урбан тапсырыс берген және мүсінші Андреа Болги жасаған мүсіндермен безендірілген Джанлоренцо Бернини жобалаған Матильдаға арналған ескерткіш қабір, Санкт-Петердегі оның жерлеу орнына белгіленеді және көбінесе Италияның құрметі мен даңқы деп аталады.

Жоғарғы және кейінгі орта ғасырлар

1111 және 1115 жылдар аралығында Донизо «De principibus Canusinis» хроникасын латын гексаметрімен жазды, онда ол Каносса үйінің, әсіресе Матильданың тарихын баяндайды. Себастьян Теннагельдің алғашқы басылымынан бері ол «Vita Mathildis» деп аталады. Бұл еңбек Маргравиннің өміріне арналған негізгі дереккөз болып табылады. «Vita Mathildis» екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім Каносса әулетінің ерте мүшелеріне, ал екінші бөлім тек Матильдаға арналған. Донизо Сант-Аполлоний монастырындағы монах болған; «Vita Mathildis» арқылы ол Маргравиннің мәңгілік естелігін сақтауды көздеген. Донизо, мүмкін, «Vita» мазмұнын Матильдамен, тіпті кітаптың безендірілуіне дейін, ең ұсақ бөлшектеріне дейін келісіп алған. Еңбек тапсырылмас бұрын Матильда қайтыс болды. Каносса үйінің отбасы тарихы туралы мәтіндер мен бейнелер Матильданы дәріптеуге, отбасының қоғамдық беделін нығайтуға және оның естелігін мәңгі сақтауға қызмет етті. Жағымды оқиғалар ерекше аталып өтті, ал жағымсыз оқиғалар жоңқаға тасталды. «Vita Mathildis» жаңа әдеби жанрдың бастауында тұр. Ол ерте Гюльф дәстүрімен бірге ортағасырлық отбасы тарихын қалыптастырады. Гвельф және Каносса әйелдерінің демеушілігімен салынған үйлер мен реформалық монастырлар туысқандар қауымының естеліктерін ұйымдастыруға тырысып, осылайша «өз өткенінің есте сақталуы арқылы қазіргі уақытқа қатыстылықты және қазіргі заманға бағдарлануды» білдірді. Эухенио Риверси отбасылық дәуірдің естелігін, әсіресе қайтыс болғандардың жылдықтарын еске алуды Донизоның еңбегіндегі ерекше элементтердің бірі деп санайды. 1111 жылы Генрих V-ке қарсылық көрсетпеген Матильдадан Ранжерий де алшақтады. Ашуға еріксіз, ол «Liber de anulo et baculo» еңбегін Матильдаға емес, кейіннен Папа Геласий II болған Иоанн Гаетаға арнады. Матильдаға қатысты күдікпен айтылған сын Инвеституралық даумен байланысты және нақты оқиғаларға қатысты. Мысалы, «Vita Heinrici IV. imperatoris» оны Конрадтың әкесі Генрих IV-ке қарсы көтерілісіне кінәлі деп баяндайды. Миландық хронист Ландульф Старший XI ғасырда кескілесе сөйледі: ол Матильданы өзінің алғашқы күйеуін өлтіруге бұйрық берген деп айыптады. Сондай-ақ, ол Папа Григорий VII-ді патшаны анафемаға салуға итермелеген де айтылады. Ландульфтің шабуылдары Матильданың Милан архиепископтығы үшін күрестегі жақтастарына қарсы бағытталған. Матильданың қабірі 12 ғасырдың ортасына дейін мавзолейге айналдырылды. Паоло Голинелли үшін қабірдің осы ерте дизайны Маргравин мифінің бастауы болып табылады. 1306 жылы Джованни Виллани жазған «Nuova Cronica» еңбегінде Матильда адал және діндар адам ретінде сипатталған. Ол Византиялық ханшайым мен итальяндық рыцарь арасындағы құпия некеден туған деп айтылады. Ол сондай-ақ Вельф V-пен некені толықтырмады; оның орнына, өмірін тақуалықпен және ізгі амалдармен өткізуге шешім қабылдады.

Қазіргі заманның басында

XV ғасырда Матильданың Велф V-ке үйленуі тарихнама мен әдебиеттен жоғалып кетті. Италиядағы көптеген әулеттер Матильданы өздерінің бабалары деп санай отырып, одан билік алуға тырысты. Джованни Баттиста Панетти «Historia comitissae Mathildis» еңбегінде Маргравиннің Эсте әулетіне жататындығын дәлелдеуге тырысты. Ол Матильданың Велф V-тің әкесі Альберт Аццо II д’Эстеге үйленгенін айтты. Ақын Людовико Ариосто өзінің «Орландо Фуриозо» эпосында Матильданың Эсте әулетімен байланысын атап өтті, ал Джованни Баттиста Жиральди де Матильда мен Альберт Аццо II арасындағы неке туралы айта келе, Ариостоға сілтеме жасады. Бұл дәстүр көптеген буынға сақталды, бірақ тек Эсте архивісі Людовико Антонио Муратори ғана XVIII ғасырда Матильда мен Эсте әулетінің қарым-қатынасын жоққа шығара алды. Дегенмен, ол Маргравиннің шынайы бейнесін жасамады, оның пікірінше ол Амазонка патшайымы болды. Мантуяда Матильда Гонзага әулетімен де неке байланысы бар еді. Джулио Дал-Поццо 1678 жылы жазылған «Meraviglie Heroiche del Sesso Donnesco Memorabili nella Duchessa Matilda Marchesana Malaspina, Contessa di Canossa» еңбегінде Матильдадан тараған Маласпина әулетінің тегін растады. Дантенің «Құдай комедиясы» Матильда аңызына үлкен үлес қосты: кейбір зерттеушілер оны Дантенің «Тазалық» бөлімінде Дантеге жерде гүл жинап тұрған құпия «Матильданың» прототипі деп санайды. Данте Маргравин, Магдебургтың Мехтильдасы немесе Хакеборнның Мехтильдасы туралы айтып отыр ма, әлі де даулы мәселе. XV ғасырда Джованни Сабадино дельи Ариенти мен Жакопо Филиппо Форести Матильданы Құдай мен Шіркеу үшін күрескен батыр ретінде бейнеледі. Матильда Контрреформация және Барокко дәуірінде оң бағалаудың шыңына жетті, ол Шіркеудің барлық қарсыластарынан жеңісінің символы болуы керек еді. XVI ғасырда католиктер мен протестанттар арасындағы тартыста екі түрлі пікір қалыптасты. Католиктер Матильданы Папаны қолдағаны үшін мақтап, ал протестанттар оны Каноссадағы Генрих IV-тің қорлауына кінәлі деп санап, Иоганн Штумпфтың Генрих IV өмірбаянында айтылғандай, «папаның бәдесі» деп кемсітті. XVIII ғасыр тарихнамасында (Людовико Антонио Муратори, Джироламо Тирабоски) Матильда жаңа итальяндық аристократияның символы болды, олар жалпы итальяндық ұлттық сананы қалыптастыруға ұмтылды. Заманауи бейнелер (Саверио Далла Роза) оны Папаның қорғаушысы ретінде көрсетті. Жоғары әдебиеттен басқа, көптеген аймақтық аңыздар мен керемет оқиғалар Матильданың кейінгі бейнесін қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ол көптеген шіркеулер мен монастырлардың меценаты болудан бастап, бүкіл Апеннин айманындағы жалғыз шіркеу мен монастырлардың демеушісіне айналды. XII ғасырдан бастап Матильдаға 100-ге жуық шіркеу мен монастырь тиесілі болды. Маргравин туралы көптеген керемет оқиғалар да бар. Ол Бранциана бұлағына Пападан бата алуын сұраған деседі, аңыз бойынша, әйелдер бұл құдықтан бір рет ішкеннен кейін жүкті болады. Тағы бір аңыз бойынша, Матильда Савиньяно қаласында тұруды ұнатқан, және толық ай кезінде ақ атта аспанда жүгіріп бара жатқан ханшайымды көруге болады. Монтебаранзоне аңызында ол кедей жесір мен оның он екі жасар ұлына әділдік орнатқан. Матильданың некелері туралы да көптеген аңыздар бар: оның жеті күйеуі болған және жас кезінде Генрих IV-ке ғашық болған.

Қазіргі заман

XIX ғасырда орта ғасырларға деген қызығушылықтың артуымен Маргравин мифы жаңадан жаңғырды. Каносса қамалының қирандылары қайта ашылды және Матильданың орналасқан жері танымал саяхат бағытына айналды. Сонымен қатар, Данте Мателданы мақтауы қайта назарға ілікті. Каноссаға алғашқы неміс паломниктерінің бірі – ақын Август фон Платен-Халлермунде болды. 1839 жылы Генрих Гейне «Auf dem Schloßhof zu Canossa steht der deutsche Kaiser Heinrich» («Германия императоры Генрих Каносса сарай ауласында тұр») атты өлеңін жариялады, онда былай делінген: «Жоғарғы терезеден қарап тұр / Екі бейне, ай сәулесі / Григорийдің тоқ шашы / Матильдидің кеудесі». Ризорджименто дәуірінде Италияда ұлттық бірігу күресі алға шықты. Матильда күнделікті саяси оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Сильвио Пеллико Италияның саяси біртүтастығы үшін күресті және «Матильда» атты пьеса жазды. Антонио Брешиани Борса 1858 жылы «Матильда ди Каносса и Изабелла ди Гронига» тарихи романын жазды. Бұл шығарма өз кезінде үлкен сәттілікке ие болды және 1858, 1867, 1876 және 1891 жылдары итальян тілінде жарық көрді. Француз (1850 және 1862), неміс (1868) және ағылшын (1875) тілдеріне де аударылды. Матильда туралы миф Италияда бүгінгі күнге дейін сақталған. Матильдиндер – 1918 жылы Реджо-Эмилияда құрылған, Azzione Cattolica сияқты католик әйелдер қауымы. Бұл ұйым провинциядан келген және христиан дінін тарату үшін шіркеу басшыларымен бірлесіп жұмыс істегісі келетін жастарды біріктіруді мақсат етті. Матильдиндер Маргравинды қасиетті Петірдің адал, күшті және тұрақты қызы ретінде құрметтеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияда Матильда мен Каносса туралы көптеген өмірбаяндық және көркем әдебиеттер жазылды. Мария Беллончи «Трафито а Каносса» («Каноссада қиындық көргендер») әңгімесін, Лаура Манчинелли «Иль принчипе скальцо» романын жариялады. Жергілікті тарихи басылымдар оны Реджо-Эмилия, Мантуя, Модена, Парма, Лукка және Казентино аймақтарындағы шіркеулер мен қамалдардың негізін қалаушы ретінде құрметтейді. Кватро Кастелла атауы Апеннин тауының етегіндегі төрт төбеде орналасқан төрт Канусиан қамалының құрметіне берілген. Бианелло – әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан жалғыз қамал. Солтүстік және Оңтүстік Апенниндегі көптеген қауымдар өз тарихының бастауын және гүлдену кезеңін Матильда дәуірімен байланыстырады. Италиядағы көптеген азаматтық бастамалар «Матильда және оның заманы» ұранымен шерулер ұйымдастырады. Эмилиялық аймақтар 1988 жылы Матильданы қасиеттілікке жатқызуға өтініш білдірді, бірақ нәтиже болмады. Матильдаға құрмет көрсету мақсатында Кварто Кастелла қаласының аты Каносса деп өзгертілді. 1955 жылдан бері Бианелло қамалындағы Кортео Сторико Матильдико Матильданың Генрих V-пен кездесуін және Викарий және Вице-корольша ретінде таққа отыруын еске түсіретін шара болып келеді; бұл оқиға жыл сайын, әдетте мамыр айының соңғы жексенбісінде өткізіледі. Шараны ұйымдастырушы – 2000 жылдан бері қамалға иелік ететін Кварто Кастелла муниципалитеті. Кварто Кастелла төбелеріндегі қираған үйінділер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін қарастырылып жатыр.

Зерттеу тарихы

Матильда итальян тарихында зор назарға ие. 1963, 1970 және 1977 жылдары Матильди конгрестері өткізілді. Каноссаға саяхатының 900 жылдығына орай 1977 жылы Италияда Istituto Superiore di Studi Matildici институты құрылып, 1979 жылдың мамыр айында ашылды. Институт Каноссаның көрнекті азаматтарын зерттеумен айналысады және Annali Canossani атты журнал шығарады. Италияда Овидио Капитани 20 ғасырда Каносса тарихының ең білікті мамандарының бірі болды. Оның 1978 жылғы бағалауынша, Матильданың саясаты "tutto legato al passato", яғни толығымен өткенге байланысты, ескірген және өзгеретін заманға бейімделмейтін еді. Вито Фумагалли Каносса маркграфтары туралы бірнеше ұлттық тарихи зерттеулер ұсынды; ол Каноссаның күшін бай және орталықтандырылған жеке меншіктерде, стратегиялық бекіністер желісінде және Салиялық билеушілердің қолдауында көрді. 1991 жылы ол Матильданың өмірбаянын жариялады. Матильданың Карпинетидегі одақтастарымен кездесуінің 900 жылдығына арналған 1992 жылғы қазан айында Реджо-Эмилия провинциясы қаржылық қолдау көрсеткен конгресс өтті. Каносса әулетінің билігі және 10-11 ғасырлардағы Солтүстік Италиядағы билік мәселелері талқыланды. Конференция материалдарын Паоло Голинелли редакциялады. 1997 жылғы қыркүйекте Реджо-Эмилияда өткен халықаралық конгресс оның мәдени және әдеби тұрғысынан кейінгі өміріне арналды. Конференцияның мақсаты – Матильданың неліктен кейінгі ұрпақтардың қызығушылығын тудырғанын анықтау болды. Өнер, қолөнер, туризм және фольклор тақырыптары соңғы кезде ғана қарастырылды. Көптеген баяндамалар Солтүстік Италия аристократиясының Матильданы ерте заманауи кезеңмен байланыстыруға жасаған генеалогиялық әрекеттеріне арналды. Голинелли 1999 жылы антологияны жариялады. Бұл басылым 1998 жылы Monumenta Germaniae Historica баспасында жарық көрген Diplomata сериясының бөлігі болды. Матильда туралы көптеген жеке зерттеулермен қатар, Эльке Гоез Матильданың анасы Беатристің өмірбаянын (1995) жариялады және Орта ғасырлардағы Италия тарихы бойынша маман ретінде танылды (2010). 2012 жылы ол Матильданың өмірбаянын ұсынды. Генрих IV-нің қайтыс болуының 900 жылдығы 2006 жылы Падерборн (2006) және Мантуя (2008) көрмелерінде Матильдаға назар аударды. Оның қайтыс болуының 900 жылдығы 2015 жылы Италияда түрлі шараларға және Лидстегі Халықаралық орта ғасырлық конгресс сессияларына себеп болды. Сол жылдың қазан айында 21-ші Халықаралық Лангобард зерттеу конгресі өтті, нәтижесінде екі томдық конференция жинағы жарық көрді. 2015 жылдың ақпан-сәуір айларында Вирджиния штатының Уильямсбург қаласындағы Мускарелле өнер музейінде Матильдаға арналған көрме АҚШ-та алғаш рет ұйымдастырылды.

Танымал мәдениет

Өнерде Матильда мен IV Генрихтың тарихы Луиджи Пиранделлоның "Энрико IV" пьесасының басты сюжеттік құралы болып табылады, ал Маргравин Кэтлин МакГоуэннің "Сүйіспеншілік кітабы" романындағы маңызды тарихи тұлға (Simon & Schuster, 2009). Матильда Джуди Чикагоның "The Dinner Party" атты инсталляциялық туындысындағы маңызды бейне, ол Мұрагерлік едендегі 999 есімнің бірі ретінде бейнеленген, оның екінші туысы Аделаида Суза сияқты өзге замандастарымен бірге. "Crusader Kings III" стратегиялық ролик ойынында Матильда ойнауға болатын кейіпкер және 1066 жылғы "Rags to Riches" бастамасында қолданылады.