Франческо Сфорца: Милан әулетінің негізін қалаушысы

Кіріспе

Италия кондотьеросы, Сфорца әулетінің негізін қалаушы Франческо Сфорца.

Франческо I Сфорца (; 23 шілде 1401 – 8 наурыз 1466) – Милан герцогтігінде Сфорца әулетін құрған итальян кондотьеросы, 1450 жылдан бастап өліміне дейін оның (төртінші) герцогы ретінде билік етті. 1420 жылдары Л’Аквила соғысына қатысып, 1430 жылдары Папалық мемлекеттер мен Милан үшін Венецияға қарсы күресті. 1441 жылы Сфорцаның делдалдығымен Милан мен Венеция арасындағы соғыс аяқталғаннан кейін, ол Неаполь тағына талапкер Анжулық Ренемен бірге Оңтүстік Италияға сәтті шабуыл жасады, содан кейін Миланға қайтып келді. Ол Италия аймақтарындағы стратегиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету арқылы біраз уақытқа бейбітшілікті сақтаған Лоди келісіміне (1454) үлкен үлес қосты. 1466 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Галеаццо Мария Сфорца герцог болды. Сфорца Милан герцогы ретінде танылса, оның ұлы Людовико 1494 жылы Максимилиан I-нің Киелі Рим империясынан ресми түрде тағайындалған алғашқысы болды.

Ерте өмір

Франческо Сфорца Тосканадағы Сан-Миниато маңындағы Чиголиде туды, ол кондотьер Мюцио Сфорца мен Люция де Мартинидің жеті заңсыз ұлының бірі еді. Ол Алессандро Сфорцаның бауыры болды. Балалық шағын Трикарикода (қазіргі Базиликата) өткізді, 1412 жылы Неаполь патшасы Ладислав оған маркизат тағайындады. 1418 жылы ол Калабрезиялық ақсүйек әйел Полиссена Руффоға үйленді. 1419 жылдан бастап ол әкесімен бірге соғысқа қатысты, көп ұзамай жалаңаш қолымен металл таяқтарды бүгіп жіберу қабілетімен танылды. Кейіннен ол өте тәжірибелі тактик және шебер әскери қолбасшы екенін көрсетті. Әкесі Аквила соғысында қаза болғаннан кейін, ол Бракцио да Монтонеге қарсы соңғы шайқаста қатысты; содан кейін Неаполь әскері үшін, одан кейін Папа Мартин V және Милан герцогы Филиппо Мария Висконти үшін күресті. Бірқатар жетістіктерге жеткенімен, ол жамандыққа ұшырап, Мортара қамалына тұтқын ретінде жіберілді. Луккаға қарсы жорыққа басшылық еткеннен кейін ол мәртебесін қайта алды. 1431 жылы Папалық мемлекет үшін соғысқаннан кейін, ол Милан әскерін Венецияға қарсы бастап кетті; келесі жылы герцогтың қызы Бьянка Марияға үйленуге келісім берілді. Бұл қадамдарға қарамастан, сақ Филиппо Мария Сфорцаға сенімсіздігін тоқтатпады. Жалдамалы басшылардың адалдығы, әрине, жалақыға байланысты болды; 1433–1435 жылдары Сфорца Миланның Папалық мемлекетке шабуылдарын басқарды, бірақ Анконаны (Маркеде) басып алғаннан кейін, ол тарапты өзгертіп, тікелей Папа Евгений IV-тен қаланың викариі атағын алды. 1436–1439 жылдары Флоренция мен Венецияда әртүрлі қызметтер атқарды. 1440 жылы Неаполь корольдігіндегі оның иеліктері король Альфонсо I тарапынан басып алынды, жағдайды түзету үшін Сфорца Филиппо Висконтипен келісті. 1441 жылғы 25 қазанда Кремонада ол Милан мен Венеция арасындағы соғысты аяқтаған келісімнің бір бөлігі ретінде Бьянка Марияға үйленді. Келесі жылы ол Неаполь тағына талапкер Анжулық Ренемен одақтасып, Оңтүстік Италияға жорық жасады. Алғашқы сәтсіздіктерден кейін, ол Романья мен Маркедегі иеліктеріне шабуыл жасаған неаполитандық қолбасшы Николо Пичининоны, Сигизмунд Пандольфо Малатестаның (оның қызы Полиссенаға үйленген) және венециялықтардың көмегімен жеңіп, Миланға оралды. Кейіннен Сфорца Франческо Пичининоға (1444 жылы Монтольмо шайқасында жеңген) және кейіннен Полиссенаны өлтірді деген күдікпен Висконти, Евгений IV және Малатеста одағына қарсы соғысты. Венецияның көмегімен Сфорца тағы да жеңіске жетті және венециялықтарды тастап кеткені үшін Милан герцогтігінің әскерлерінің бас қолбасшысы (капитан генералы) атағын алды.

Francesco Sforza was born in Cigoli, near San Miniato, Tuscany, one of the seven illegitimate sons of the condottiero Muzio Sforza and Lucia de Martini. He was the brother of Alessandro Sforza. He spent his childhood in Tricarico (in the modern Basilicata), the marquisate of which he was granted in 1412 by King Ladislaus of Naples. In 1418, he married Polissena Ruffo, a Calabrese noblewoman. From 1419, he fought alongside his father, soon gaining fame for being able to bend metal bars with his bare hands. He later proved himself to be an expert tactician and a very skilled field commander. After the death of his father during the War of L'Aquila, he participated in Braccio da Montone's final defeat in that campaign; he fought subsequently for the Neapolitan army and then for Pope Martin V and the Duke of Milan, Filippo Maria Visconti. After some successes, he fell in disgrace and was sent to the castle of Mortara as a prisoner. He regained his status after leading an expedition against Lucca. In 1431, after fighting again for the Papal States, he led the Milanese army against Venice; the following year the duke's daughter, Bianca Maria, was betrothed to him. Despite these moves, the wary Filippo Maria never ceased to be distrustful of Sforza. The allegiance of mercenary leaders was dependent, of course, on pay; in 1433–1435, Sforza led the Milanese attack on the Papal States, but when he conquered Ancona, in Marche, he changed sides, obtaining the title of vicar of the city directly from Pope Eugene IV. In 1436–39, he served variously both in Florence and Venice. In 1440, his fiefs in the Kingdom of Naples were occupied by King Alfonso I, and, to recover the situation, Sforza reconciled himself with Filippo Visconti. On 25 October 1441, in Cremona, he could finally marry Bianca Maria as part of the agreements that ended the war between Milan and Venice. The following year, he allied with René of Anjou, pretender to the throne of Naples, and marched against southern Italy. After some initial setbacks, he defeated the Neapolitan commander Niccolò Piccinino, who had invaded his possessions in Romagna and Marche, through the help of Sigismondo Pandolfo Malatesta (who had married his daughter Polissena) and the Venetians, and could return to Milan. Sforza later found himself warring against Francesco Piccinino (whom he defeated at the Battle of Montolmo in 1444) and, later, the alliance of Visconti, Eugene IV, and Malatesta, who had allegedly murdered Polissena. With the help of Venice, Sforza was again victorious and, in exchange for abandoning the Venetians, received the title of capitano generale (commander in chief) of the Duchy of Milan's armies.

Милан герцогы

1447 жылы Милан герцогы Филиппо Мария Висконти еркек мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, «Амброзия Республикасы» деп аталатын мемлекетті қайта құру үшін шайқастар басталды. Амброзия Республикасының аты Миланның қасиетті қамқоршысы – әулие Амвросийдің есімімен байланысты. Оның әйелінің анасы Агнес дель Майно, Павияны басып алған кондотьерді оған қайтаруға көндірді. Ол сондай-ақ герцогтіктің басқа қалаларының иелігін, оның ішінде Лодиді де алды және Монферраттың Вильгельм VIII және (қайта) Венециямен одақтасып, осы уақытша республиканы жаулауды мұқият жоспарлай бастады. 1450 жылы, жылдар бойы аштықтан кейін, Милан көшелерінде дүрбелең орын алды және қалалық сенат оған герцогтікті сеніп тапсыруға шешім қабылдады. Сфорца 26 ақпанда герцог ретінде қалаға кірді. Мұндай атақ алғаш рет діни емес мекемеден берілді. Басқа итальян мемлекеттері Сфорцаны біртіндеп Миланның заңды герцогы деп мойындаса да, ол ешқашан Киелі Рим императорынан ресми бекіту алған жоқ. Бұл 1494 жылы император Максимилиан Франческоның ұлы Людовиконы Милан герцогы етіп тағайындағанға дейін Сфорца герцогтарына келмеді. Өзінің билігі кезінде (ол салмақты және шебер болды), Сфорца қала мен герцогтікті жаңғыртты. Ол тиімді салық жүйесін құрды, ол үкіметке үлкен кіріс әкелді, оның сарайы Ренессанс ғылымы мен мәдениетінің орталығына айналды және Милан халқы оны жақсы көре бастады. Миланда ол Ospedale Maggiore-ді салды, Palazzo Ducale-ді қалпына келтірді және Адда өзенімен байланысқан Naviglio d'Adda арнасын салдырды. Сфорца билеген кезде Флоренция Козимо де Медичидің басқаруында болды және екеуі жақын дос болды. Бұл достық алдымен Лоди бейбітшілігімен, содан кейін Италия Лигасымен көрініс берді – итальян мемлекеттерінің көпполярлы қорғаныс одағы, ол осы кезеңде Италияның көп бөлігін тұрақтандыруға жетті. Бейбітшілік орнағаннан кейін Сфорца 1451 жылдан кейін оның кондотьерлері Бартоломео Коллеони, Людовико Гонзага және Роберто Сансеверино д'Арагона алған шығыс Ломбардиядағы жаулап алулардың бір бөлігінен бас тартты. Неаполь королі Альфонсо I келісімге қол қойғандықтан, Сфорца Неаполь тағына талапкер Анжуилерді ұзақ жылдар бойы қолдауын тоқтатты. Ол сондай-ақ Анжуилердің иелігінде болған Генуяны жаулауды жоспарлады; 1461 жылы онда көтеріліс болғанда, ол Спинетта Кампофрегозоны өзінің марионеткасы ретінде дож сайлады. Сфорца 1464 жылы Генуя мен Савонаны басып алды. Сфорца билік тепе-теңдігі тұжырымына негізделген сыртқы саясатты ұстанған алғашқы еуропалық билеуші және Франция сияқты қауіпті мемлекеттердің күшіне қарсы тұру үшін жарты аралдан тыс ауқымды дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізген алғашқы итальян билеушісі болды. Сфорцаның саясаты ғасырдың соңына дейін шетелдік державалардың итальян саясатына үстемдік етуіне жол бермеді. Англияның Эдуард IV Сфорцамен достық қарым-қатынасты нығайтуға тырысты және оған беделді Гартер орденіне мүшелік ұсынды. Ол оны қабылдады және 1463 жылы Гартер орденінің рыцары атанды. Сфорца гидропсия және подаградан зардап шекті. 1462 жылы оның қайтыс болғаны туралы қауесет тарады және Миланда дүрбелең болды. Алайда ол тағы төрт жыл өмір сүріп, 1466 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Оның орнын ұлы Галеаццо Мария Сфорца бағындырды. Франческоның мұрагері Людовико Леонардо да Винчиге Франческо I Сфорцаға арналған ескерткіштің бір бөлігі ретінде ат мүсінін жасауды тапсырды. Леонардо 1492 жылы ат мүсінінің топырақтан жасалған үлгісін аяқтады, бірақ мүсін ешқашан салынбады. 1999 жылы аттың өзі ғана Леонардоның түпнұсқалық жобаларынан қоладан құйылып, Миландағы Ипподромо дель Галоппо жарыс трассасының сыртында орналастырылды.

After Filippo Maria Visconti, duke of Milan, died without a male heir in 1447, fighting broke out to restore the so called Ambrosian Republic. The name Ambrosian Republic takes its name from St. Ambrose, the patron saint of Milan. Agnese del Maino, his wife's mother, convinced the condottiero who held Pavia to restore it to him. He also received the seigniory of other cities of the duchy, including Lodi, and started to carefully plan the conquest of the ephemeral republic, allying with William VIII of Montferrat and (again) Venice. In 1450, after years of famine, riots raged in the streets of Milan and the city's senate decided to entrust him with the duchy. Sforza entered the city as duke on 26 February. It was the first time that such a title was handed over by a lay institution. While the other Italian states gradually recognized Sforza as the legitimate Duke of Milan, he was never able to obtain official investiture from the Holy Roman Emperor. That did not come to the Sforza Dukes until 1494, when Emperor Maximilian formally invested Francesco's son, Ludovico, as duke of Milan. Under his rule (which was moderate and skilful), Sforza modernised the city and duchy. He created an efficient system of taxation that generated enormous revenues for the government, his court became a centre of Renaissance learning and culture, and the people of Milan grew to love him. In Milan, he founded the Ospedale Maggiore, restored the Palazzo ducale, and had the Naviglio d'Adda, a channel connecting with the Adda River, built. During Sforza's reign, Florence was under the command of Cosimo de' Medici and the two rulers became close friends. This friendship eventually manifested in first the Peace of Lodi and then the Italian League, a multi polar defensive alliance of Italian states that succeeded in stabilising almost all of Italy for its duration. After the peace, Sforza renounced part of the conquests in eastern Lombardy obtained by his condottieri Bartolomeo Colleoni, Ludovico Gonzaga, and Roberto Sanseverino d'Aragona after 1451. As King Alfonso I of Naples was among the signatories of the treaty, Sforza also abandoned his long support of the Angevin pretenders to Naples. He also aimed to conquer Genoa, then an Angevin possession; when a revolt broke out there in 1461, he had Spinetta Campofregoso elected as Doge, as his puppet. Sforza occupied Genoa and Savona in 1464. Sforza was the first European ruler to follow a foreign policy based on the concept of the balance of power, and the first native Italian ruler to conduct extensive diplomacy outside the peninsula to counter the power of threatening states such as France. Sforza's policies succeeded in keeping foreign powers from dominating Italian politics for the rest of the century. Edward IV of England sought to strengthen friendly relations with Sforza and accordingly offered him membership in the prestigious Order of the Garter. He accepted and became a knight of the Garter in 1463. Sforza suffered from hydropsy and gout. In 1462, rumours spread that he was dead and a riot exploded in Milan. He however survived for four more years, finally dying in March 1466. He was succeeded as duke by his son, Galeazzo Maria Sforza. Francesco's successor Ludovico commissioned Leonardo da Vinci to design an equestrian statue as part of a monument to Francesco I Sforza. A clay model of a horse which was to be used as part of the design was completed by Leonardo in 1492 — but the statue was never built. In 1999 the horse alone was cast from Leonardo's original designs in bronze and placed in Milan outside the racetrack of Ippodromo del Galoppo.