Кіріспе
Қолмен басқарылатын беріліс (МТ), сондай-ақ қолмен беріліс, стандартты беріліс (Канада, Ұлыбритания және АҚШ-та) немесе таяқшамен ауыстыру (АҚШ-та) – көп жылдамдықты моторлық көлік беріліс жүйесі, онда берілістерді ауыстыру үшін жүргізуші берілістерді қолмен таңдауы және тұтқаны (көбінесе автомобильдерде аяқ педалі, ал мотоциклдерде қолға ұсталатын рычаг) және қосылысты (дегеніміз, қосылыс педалі) пайдалануы қажет. Алғашқы автомобильдерде үш алға жылдамдыққа дейін болатын жылжымалы тісті қолмен басқарылатын берілістер қолданылған. 1950 жылдан бері тұрақты тісті қолмен басқарылатын берілістер кеңінен таралды және қазіргі көліктерде алға жылдамдықтар саны 5 және 6 жылдамдықты қолмен басқарылатын берілістерге дейін жетті. Қолмен басқарылатын беріліске балама – автоматты беріліс; автоматты берілістердің ең көп таралған түрлері – гидравликалық автоматты беріліс (АТ) және үздіксіз өзгермелі беріліс (CVT), ал автоматтандырылған қолмен беріліс (AMT) және екі қосқышты беріліс (DCT) құрылымдық жағынан дәстүрлі қолмен басқарылатын беріліске ұқсас, бірақ автоматты түрде ауыстырылады. Сонымен қатар, қосылысты автоматты түрде басқаруға мүмкіндік беретін, бірақ жүргізушінің берілістерді қолмен ауыстыру үшін араласуын қажет ететін берілістер де бар; оларға жартылай автоматты берілістер жатады. Бұл жүйелер дәстүрлі қолмен басқарылатын берілістің дизайнына негізделген және механикалық жағынан оған ұқсас, бірақ қосылыс жүйесі толығымен автоматтандырылған, ал қосылыс педалінің механикалық байланысы толығымен іске қосушы, серво немесе соленоид және сенсорлармен алмастырылған, олар жүргізуші тұтқаны тигізгенде немесе жылжытқанда қосылыс жүйесін автоматты түрде басқарады. Бұл физикалық қосылыс педалін қажет етпейді.
A manual transmission (MT), also known as manual gearbox, standard transmission (in Canada, the United Kingdom, and the United States), or stick shift (in the United States), is a multi speed motor vehicle transmission system, where gear changes require the driver to manually select the gears by operating a gear stick and clutch (which is usually a foot pedal for cars or a hand lever for motorcycles). Early automobiles used sliding mesh manual transmissions with up to three forward gear ratios. Since the 1950s, constant mesh manual transmissions have become increasingly commonplace and the number of forward ratios has increased to 5 speed and 6 speed manual transmissions for current vehicles. The alternative to a manual transmission is an automatic transmission; common types of automatic transmissions are the hydraulic automatic transmission (AT), and the continuously variable transmission (CVT), whereas the automated manual transmission (AMT) and dual clutch transmission (DCT) are internally similar to a conventional manual transmission, but are shifted automatically. Alternately, there are transmissions which facilitate automatic clutch operation, but the driver's input is still required to manually change gears; namely semi automatic transmissions. These systems are based on the design of a conventional manual transmission, with a gear shifter, and are mechanically similar to a conventional manual transmission, with the driver's control and input still required for manually changing gears (like with a standard manual transmission), but the clutch system is completely automated, and the mechanical linkage for the clutch pedal is completely replaced by an actuator, servo, or solenoid and sensors, which operate the clutch system automatically, when the driver touches or moves the gearshift. This removes the need for a physical clutch pedal.
Шолу
Қолмен басқарылатын беріліс жүргізушіге жылдамдықтарды ауыстыру үшін шестерменді және айналдыруды қолдануды қажет етеді (автоматты немесе жартылай автоматты берілістен айырмашылығы, онда осы функциялардың бірі (әдетте айналдыру) немесе екеуі де автоматтандырылған). Автокөліктерге арналған көптеген қолмен басқарылатын берілістер жүргізушіге кез келген уақытта кез келген беріліс қатынамын таңдауға мүмкіндік береді, мысалы, екінші берілістен төртіншіге немесе бесіншіден үшіншіге ауысу. Дегенмен, мотоциклдерде және жарыс машиналарын да қолданылатын тізбектелген қолмен басқарылатын берілістер жүргізушіге тек келесі жоғары немесе төменгі берілісті таңдауға ғана рұқсат береді. Қолмен басқарылатын берілісі бар көлікте, инерциялық дөңгелек қозғалтқыштың коленвал шағына бекітіледі, сондықтан қозғалтқыш жылдамдығымен айналады. Айналдыру дискісі инерциялық дөңгелек пен беріліс қысым тақтасының арасында орналасқан, ол беріліс кіріс білігіне бекітілген және беріліс қозғалтқышқа қосылғанда немесе қосылмағанда бақылайды. Айналдыру педалі қысым тақтасын басқарады (айналдыру қосылған – айналдыру педалі басылмайды) немесе қозғалтқышпен байланысты болмайды (айналдыру ажыратылған – айналдыру педалі басылады). Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда және айналдыру қосылғанда (яғни, айналдыру педалі жоғары), инерциялық дөңгелек беріліс қысым тақтасын айналдырады, демек, беріліс. Автокөліктерге арналған көптеген қолмен басқарылатын берілістердің дизайны бойынша, беріліс қатынамы берілістің ішіндегі таңдалған шестер жұбын шығыс білікке бекіту арқылы таңдалады. Бұл эпициклдік (планеталық) конструкция мен гидравликалық момент түрлендіргішті пайдаланатын әдеттегі гидравликалық автоматты берілістен негізгі айырмашылық. Жүргізушіге берілісті таңдауға мүмкіндік беретін автоматты беріліс (мысалы, ауыстыру қақпақтары немесе беріліс таңдағышындағы "+/-" жағдайлары) манумативтік беріліс деп аталады және ол қолмен басқарылатын беріліс емес. Кейбір автоматты берілістер қолмен басқарылатын берілістің механикалық құрылысына және ішкі дизайнына негізделген, бірақ берілістер мен айналдырудың уақытын және жылдамдығын автоматты түрде басқаратын қосымша компоненттерге (мысалы, компьютерлік басқару актuatorлары мен сенсорлары) ие; мұндай дизайн әдетте автоматты қолмен басқарылатын беріліс (немесе кейде айналдырусыз қолмен басқарылатын беріліс) деп аталады. Қазіргі заманғы автокөліктерге арналған қолмен басқарылатын берілістер әдетте бес немесе алты алға және бір кері жылдамдыққа ие, бірақ кейде екіден жеті жылдамдыққа дейін берілістер де шығарылады. Көліктер мен басқа да ауыр техникалардың берілістерінде қозғалтқыштың жылдамдығын барлық әдеттегі жол жылдамдықтары үшін оңтайлы қуат диапазонында ұстау үшін сегізден жиырма бес жылдамдыққа дейін болады. Мұндай берілістерді басқару көбінесе келесі берілістер тізбегін қосу үшін бір немесе бірнеше ауыстырғыштармен шестерменді жылжытудың бірдей үлгісін пайдаланады.
1890-1940 жылдар аралығы
Алғашқы автомобильдердің көптеген түрлері артқы қозғалтқышпен және қарапайым белдік жетегімен жабдықталған, ол бір жылдамдықты беріліс ретінде жұмыс істеді. 1891 жылғы Panhard et Levassor автомобильдері автомобиль берілістерінде маңызды қадам деп есептеледі, себебі ол үш жылдамдықты қолмен басқарылатын беріліс жүйесін пайдаланды. Бұл беріліс, сондай-ақ одан шабыттанған көптеген ұқсас конструкциялар, синхронды емес (немесе жылжымалы тістің үйлесуі) конструкциясы болды, онда жылдамдықтарды ауыстыру үшін тісті дөңгелектер білігі бойымен жылдырылып, қажетті тістер біріктірілді. Сондықтан жүргізуші жылдамдықтарды ауыстырғанда уақытты мұқият бақылап, газ педалін дұрыс басқаруы керек болды, себебі тісті дөңгелектер қосылғанда шамамен бірдей жылдамдықпен айналуы тиіс еді; әйтпесе тістер бірікпейтін еді. Бұл қиындық тудырды, сондықтан жылдамдықтарды ауыстыру жиі ұсақтау немесе сықырлау дыбыстарымен бірге жүрді, нәтижесінде беріліс қораптарын "жарақаттану қораптары" деп атады. Тіпті жолаушылар автомобильдері синхронды беріліс жүйелеріне (яғни синхронизаторлармен) ауысқаннан кейін де, көптеген жүк көліктерінің, мотоциклдердің және жарыс машиналарын беріліс жүйелері қажетті күштерге төтеп беру үшін немесе жылдам жылдамдықтарды ауыстыру үшін синхронды емес болып қалды.
1950-1980 жылдар
Синхроторлы қолмен беріліс қорабын алғаш рет қолданған автомобиль 1929 жылғы Cadillac болды, алайда көптеген автомобильдер кем дегенде 1950 жылға дейін синхронды емес беріліс қораптарын пайдалануды жалғастырды. 1947 жылы Porsche бөлінген сақиналы синхротор жүйесін патенттеді, ол жолаушылар автомобильдері үшін ең көп таралған дизайнға айналды. 1952 жылғы Porsche 356 барлық алға қарай жылдамдықтарда синхроторлы беріліс қорабын қолданған алғашқы автомобиль болды. 1950 жылдардың басында көптеген автомобильдерде тек үшінші берілістен екінші беріліске ауысу үшін ғана синхротор болды (көлік құралдарының нұсқаулықтарында егер жүргізуші екінші берілістен бірінші беріліске ауысуы керек болса, алдымен толығымен тоқтау ұсынылған). 1970 жылдардың соңына дейін көптеген беріліс қораптарында үш немесе төрт жылдамдық болды, бірақ бес жылдамдықты қолмен беріліс қораптары 1948 жылғы Ferrari 166 Inter және 1953 жылғы Alfa Romeo 1900 Super Sprint сияқты спорттық автомобильдерде кейде қолданылды. Бес жылдамдықты беріліс қораптары 1980 жылдары кеңінен таралды, сондай-ақ барлық алға қарай жылдамдықтарда синхротор қолданыла бастады.
1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін
Алты жылдамдықты қолмен беріліс қораптары 1990 жылдардың басында жоғары өнімділік көліктерде пайда бола бастады, мысалы 1990 жылғы BMW 850i және 1992 жылғы Ferrari 456. Алғашқы 6 жылдамдықты қолмен беріліс қорабы 1967 жылы Alfa Romeo 33 Stradale көлігінде қолданылды. Алғашқы 7 жылдамдықты қолмен беріліс қорабы 2012 жылы Porsche 911 (991) көлігінде пайда болды. 2008 жылы Батыс Еуропада өндірілген көліктердің 75,2% қолмен беріліс қорабымен, 16,1% автоматты беріліс қорабымен және 8,7% басқа түрлерімен жабдықталған.
Шахталар
Қолмен басқарылатын берілістің бірнеше біліктері болады, оларға әртүрлі берілістер мен басқа да құраушы бөлшектер орнатылады. Көптеген қазіргі заманғы жолаушылар автомобильдері үш біліктен тұратын «тұрақты тісті байланыс» беріліс құрылғыларын пайдаланады: кіріс білігі, қарсы білік (сондай-ақ, лайс білік деп те аталады) және шығыс білігі. Кіріс білігі қозғалтқышқа қосылады және ілеспе қосылғанда қозғалтқыш жылдамдығымен айналады. Қарсы біліктің әртүрлі өлшемдегі тісті дөңгелектері кіріс білігіндегі сәйкес тісті дөңгелекпен тұрақты тісті байланыста болады. Шығыс білігіндегі тісті дөңгелектер де қарсы біліктің сәйкес тісті дөңгелегімен тұрақты тісті байланыста болады, алайда шығыс білігіндегі тісті дөңгелектер шығыс білігінен тәуелсіз айналуға қабілетті (тісті дөңгелектер мен білік арасында орналасқан подшипниктерді пайдалану арқылы). Ауыстыру тетіктерін пайдалана отырып, шығыс білігінің жылдамдығы уақытша түрде таңдалған берілістің жылдамдығымен синхронды болады. Кейбір беріліс конструкцияларында, мысалы Volvo 850 және S70 модельдерінде екі қарсы білік болады, екеуі де алдыңғы дөңгелектерді қозғалтатын беріліс құрылғысының сақиналық тісті дөңгелегімен байланысқан шығыс пиньонын қозғалтады. Бұл төрт тісті дөңгелек және екі ауыстыру тетігі бар конструкциямен салыстырғанда, әр қарсы біліктің ұзындығын екі есе қысқартуға мүмкіндік береді, соның салдарынан беріліс тарылады. Тұрақты және бос тісті дөңгелектер кіріс немесе шығыс біліктеріне немесе екеуіне де орнатылуы мүмкін. Мысалы, бес жылдамдықты берілісте бірінші және екінші ауыстыру тетіктері қарсы білікте, ал үшінші және төртінші ауыстыру тетіктері мен бесінші ауыстыру тетігі негізгі білікте орналасуы мүмкін. Бұл көлік тоқтағанда және бос жүрісте тұрғанда, ілеспе қосылғанда және кіріс білігі айналғанда үшінші, төртінші және бесінші тісті дөңгелек жұптары айналмайтынын білдіреді. Бос күйге ауысқанда, шығыс білігіндегі ешбір тісті дөңгелек білікке бекітілмейді, бұл кіріс және шығыс біліктерінің тәуелсіз айналуына мүмкіндік береді. Кері бағытта жүру үшін, шығыс білігінің айналу бағытын өзгерту үшін бос жүріс тісті дөңгелегі қолданылады. Көптеген беріліс құрылғыларында кіріс және шығыс біліктері тікелей байланыстырылуы мүмкін (қарсы білікті айналып өту арқылы), бұл 1:1 беріліс қатынасын құрады және тікелей жетек деп аталады. Ұзын бойы орналасқан қозғалтқыштары бар көлік құралдарының берілісінде (мысалы, көптеген артқы дөңгелекті көліктерде) кіріс және шығыс біліктері бір осьте орналасуы жиі кездеседі, себебі бұл беріліс корпусының қабылдауы тиіс бұрылу күштерін азайтады. Кіріс және шығыс біліктерінен тұратын жиынтық негізгі білік деп аталады (бірақ кейде бұл термин тек кіріс білігін немесе шығыс білігін білдіреді). Кіріс және шығыс біліктерінің тәуелсіз айналуы бір біліктің екінші біліктің ішкі кеңістігінде орналасуымен және екі білік арасында орналасқан подшипникпен қамтамасыз етіледі. Көлденең бойы орналасқан қозғалтқыштары бар көлік құралдарының берілісінде (мысалы, алдыңғы дөңгелекті көліктерде) әдетте екі білік қана болады: кіріс және қарсы білік (кейде кіріс және шығыс деп те аталады). Кіріс білігі беріліс қорабының бүкіл ұзындығы бойынша жүреді және бөлек кіріс пиньоны болмайды. Бұл берілістерде сондай-ақ контр/шығыс білігінің соңында пиньондық тісті дөңгелек арқылы қосылған интегралды дифференциалдық блок бар.
Иттің тұтқасы
Қазіргі заманғы тұрақты торлы қолмен басқарылатын берілісте, тістер бір-бірімен үнемі жанасып тұрады, ал беріліс қатынасын таңдау үшін иттік кездер (кейде иттік тістер деп те аталады) қолданылады. Барлық берілістердің иттік кездері ажыратылған кезде (яғни беріліс бейтарап күйде болғанда), барлық тісті дөңгелектер шығыс білігінің айналасында еркін айналуға мүмкіндік алады. Жүргізуші беріліс таңдағанда, сол беріліске арналған иттік кез (беріліс таңдау тетіктері арқылы) қосылады, берілістің шығыс білігін нақты бір тісті дөңгелек жинағымен бекітеді. Бұл шығыс білігінің айналу жылдамдығы таңдалған тісті дөңгелектің жылдамдығымен бірдей болады дегенді білдіреді, осылайша берілістің қатынасын анықтайды. Иттік кез – шығыс білігінің айналасында орналасқан жылғалы таңдау механизмі. Онда біліктегі жалпақ тістерге сәйкес келетін тістер бар, бұл білікті тісті дөңгелектің ортасымен бірдей жылдамдықпен айналуға мәжбүр етеді. Алайда, кез білікте алға-артқа жылжи алады, иттік тістерді қосу немесе ажырату үшін. Бұл қозғалыс беріліс селекторына байланыстырылған иінтірек арқылы басқарылады. Иінтірек бұрылмайды, сондықтан ол селектордың жағасына бекітіледі. Селектор әдетте симметриялы болады: ол екі тісті дөңгелектің арасында жылжиды және әр жағында синхронизатор мен тістері болады, осылайша кез келген тісті дөңгелекті білікке бекітуге мүмкіндік береді. Қолмен басқарылатын автомобильдің аяқпен басқарылатын кездері сияқты басқа типтегі кездерден айырмашылығы, иттік кез сырғалмайтын байланысты қамтамасыз етеді және қасақана сырғуға жарамсыз.
Синхромеш
Жылжымалы берілістерді жүргізушіге әрбір ауысқанда қозғалтқыштың айналуын қолмен теңдеу қажеттігін жоққа шығарып, тегіс жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін, көптеген заманауи жеңіл автомобильдердің беріліс қорабында алдыңғы бақыттарда "синхромеша" (немесе "синхронизатор сақиналары") қолданылады. Бұл құрылғылар кіретін біліктің айналу жылдамдығын таңдалған бақыттың айналу жылдамдығымен автоматты түрде сәйкестендіреді, соның салдарынан жүргізушіге екі рет басқандай (double clutching) техниканы қолдану қажеттігі туындамайды. Синхроматты беріліс 1919 жылы Эрл Эйвери Томпсонмен ойлап табылды және алғаш рет 1928 жылы Cadillac компаниясының өндірістік автомобильдерінде қолданылды. Тұрақты байланысты берілісте синхромештің қажеттілігі – күш беру білігінің айналу жылдамдығы таңдалған бақыттың айналу жылдамдығымен сәйкес болуын талап етеді, әйтпесе күш беру тістері бірігіп, қатты сыңғырлаған дыбыс шығарады. Сондықтан, кіретін біліктің айналуын қажетті деңгейде арттыру немесе азайту үшін, әрбір бақытқа конус пішіндес мыс синхронизатор сақиналары бекітіледі. Жүргізуші ауыстыру тетігін келесі бақытқа жылжытқанда, бұл синхронизатор сақиналары күш беру жағасындағы конус пішіндес гильзаға қысым түсіреді, соның нәтижесінде үйкеліс күштері айналу жылдамдықтарының айырмашылығын азайтады. Бұл жылдамдықтар теңескеннен кейін күш беру білігі бірігеді, демек жаңа бақыт енгізілген болады. Қазіргі заманғы беріліс қорабында осы компоненттердің жұмысы соншалықты тегіс және жылдам, оны байқау қиын. Көптеген беріліс қорабы кері бақытта синхромешті қамтымайды (қараңыз: төмендегі кері бақыт бөлімі). Синхромеш жүйесі сонымен қатар, жылдамдықтар синхронды болмағанда, жағаның құлыптау сақиналарымен байланысуына да кедеріс етуі керек. Бұл "бұғаттау сақиналары" (немесе "баульк сақиналары") арқылы жүзеге асырылады. Синхронизатор сақинасы конус білігінен туындаған үйкеліс моментінің әсерінен сәл айналады. Бұл жағдайда күш беру білігінің бірігуіне жол берілмейді. Жылдамдықтар синхронды болғаннан кейін, бұғаттау сақинасындағы үйкеліс азаяды және бұғаттау сақинасы сәл бұрылады, күш беру білігінің бірігуіне мүмкіндік беретін белгілі бір ойыстарға немесе тіліктерге келтіріледі. Синхронизатор сақиналарын жасау үшін қолданылатын негізгі металдар – мыс және болат, олар соқпалы құю (forging) немесе металл жапырақтарын пішіндеу арқылы жасалады. Соңғысы металл жолақтан бөлшекті соғып шығаруды және қажетті пішінге қол жеткізу үшін оны механикалық түрде өңдеуді қамтиды. Сақиналар кейде молибден, темір, қола немесе көміртектен жасалған тозуға қарсы жабындармен ("үйкеліс жабындары") жабылады (соңғысы әдетте жоғары өнімді берілістерге арналған, өйткені олардың құны жоғары). Синхронизатор сақиналары мен гильзаларының механикалық тозуы синхромеш жүйесінің уақыт өте келе тиімділігін жоғалтуына әкелуі мүмкін. Бұл сақиналар мен гильзалар әрбір ауысқанда кіретін білік пен ұстағыш дискінің инерциясын (және егер жүргізуші ұстағышты толық ажыратпастан ауыстыруға тырысса, қозғалтқыштың инерциясы мен қуатын) жеңуге тиіс. Кіретін білік пен бақыт арасындағы жылдамдық айырмашылығы қаншалықты үлкен болса, синхромеш компоненттерінен соғұрлым көп үйкеліс күші қажет болады, бұл олардың тозуын жеделдетеді.
Кері берістік
Тіпті қазіргі заманғы берілістерде, барлық алға бағытталған берілістер тұрақты байланыс конфигурациясында болса да, кері беріліс көбінесе ескі сығанақты байланыс ("crash box") конфигурациясын қолданады. Бұл кері бағыттағы беріліс тұтқасын жылжыту нәтижесінде берілістердің бірігіп жұмыс істеуіне әкеледі. Кері берілістің тағы бір ерекшелігі – ол екі берілістен тұрады: қарсы біліктегі бос беріліс және шығыс білігіндегі тағы бір беріліс. Олардың екеуі де білікке тікелей бекітілген (яғни, олар әрқашан білікпен бірдей жылдамдықпен айналады). Бұл берілістер әдетте тік тісті тістермен жабдықталған, ал алға бағытталған берілістерде қолданылатын спиральді тістерден айырмашылығы, көлік кері қозғалғанда сызылысқан дыбыс шығарады. Кері беріліс таңдалғанда, бос беріліс кіріс және шығыс біліктеріндегі сәйкес берілістермен байланысу үшін физикалық түрде жылжытылады. Берілістер байланыса бастағанда, олардың сынып қалмауы үшін тоқтатылуы керек. Кіріс білігі көбінесе инерция салдарынан айналып отырады (көлік тоқтағаннан кейін де), сондықтан кіріс білігін тоқтату үшін механизм қажет, мысалы, бесінші беріліс үшін синхронизатор сақиналарын пайдалану. Дегенмен, кейбір көліктер кері беріліс үшін де синхроны жүйені қолданады, осылайша кіріс білігі әлі де айналып тұрғанда кері беріліске кіргенде қырылдаудың алдын алады. Көптеген берілістерде көлік алға қозғалғанда кері берілістің кездейсоқ таңдалуын болдырмау үшін құлыптау механизмі қарастырылған. Бұл беріліс тұтқасының астындағы жаға түрінде болуы мүмкін, оны кері беріліс тұтқасын итеру үшін көтеру немесе қосымша күш салу қажет.
Синхронды емес беріліс
Көше, жүк көлігі және тракторларда қолданылатын тағы бір беріліс конструкциясы – синхронды емес беріліс (кейде «апаттық беріліс қорабы» деп те аталады). Синхронды емес берілістерде жылжымалы тісті доңғалақтар (немесе кейінірек тұрақты тісті доңғалақтар) қолданылады және олар «апаттық» деп аталады, себебі беріліс ауыстыру қиын болғандықтан, беріліс ауыстырылғанда соққылы/қырылдаған дыбыстар естілуі мүмкін.
Сыйымдылық
Қолмен басқарылатын көліктерде қозғалтқыш пен беріліс арасындағы байланысты басқару үшін әрі беріліс ауыстырылғанда және көлік тоқтағанда қозғалтқыштан берілісті ажырату үшін кездік қолданылады. Кездік болмаса, көлік тоқтаған сайын қозғалтқыш өшіп қалар еді, ал беріліс ауыстыру қиын болар еді (берілістен шығарғанда жүргізушіге беріліс жүктемесіз болуы үшін газды реттеу қажет, ал беріліс қосылғанда қозғалтқыштың айналым саны таңдалған беріліс үшін қажетті жол жылдамдығымен сәйкес болуы керек). Көбінесе автомобильдерде кездікті басқару үшін педаль қолданылады; мотоциклдерде оң жақ рульде кездік тұтқасы болады.
Жылжымалы дискілердің түрлері
Қолмен басқарылатын көптеген көліктерде жүргізуші берілісті басқарушы рычагты (осыны беріліс ауыстырғыш, беріліс селекторы немесе просто ауыстырғыш деп те атайды) қолдану арқылы таңдайды. Көбінесе автомобильдерде беріліс селекторы жүргізуші мен алдыңғы орындық жолаушысының арасындағы еденде орналасқан, бірақ кейбір көліктерде ол руль бағанасына немесе орталық консольге бекітілген. Беріліс селекторының қозғалысы (қатты байланыстар немесе кабельдер арқылы) беріліс қорабындағы селектор вилкаларына беріледі. Мотоциклдерде көбінесе тізбекті қолмен басқарылатын беріліс қолданылады, бірақ қауіпсіздік үшін ауысу схемасы сәл өзгеше болады. Берілісті таңдау әдетте сол аяқпен (немесе ескі мотоциклдерде оң аяқпен) 1–N–2–3–4–5–6 орналасуы бар рычаг арқылы жасалады.
"Ағаштағы үш" мен "Жердегі төрт"
АҚШ көліктерінің көбінесе үш жылдамдықпен ғана жабдықталған кезеңінде, ең көп таралған беріліс тұтқасы руль бағанасында орналасқан, осы орналасу кейде "ағаштағы үш" деп аталды. Керісінше, жоғары өнімділік автомобильдері және жалпы еуропалық көліктер көбінесе еденге орнатылған тұтқалары бар төрт жылдамдықты беріліс қорабын пайдаланды. Бұл "едендегі төрт" деп аталды. FR (алдыңғы қозғалтқышты, артқы жетектегі) көліктерінің көпшілігі жүргізуші мен алдыңғы жолаушының арасында орналасқан беріліс қорабына ие. Еденге орнатылған тұтқалар көбінесе тікелей беріліс қорабына қосылады. FF (алдыңғы қозғалтқышты, алдыңғы жетектегі) көліктер, RR (артық қозғалтқышты, артқы жетектегі) көліктер және артқы беріліс қорабы бар алдыңғы қозғалтқышты көліктерге жиі механикалық байланыс қажет болады.
Консольге орнатылған ауыстырғыш
1950-1960 жылдардағы кейбір кішігірім автомобильдерде, мысалы Citroën 2CV, Renault 4 және Renault 5-тің алғашқы модельдерінде ауыстырғыш приборлық панельде орналасқан. Бұл, руль колоннасындағы ауыстырғышқа қарағанда өндіруге арзан әрі ыңғайлы болды, себебі беріліс қорабы қозғалтқыштың алдына орнатылған. Содан кейін ауыстырғыштың механизмдерін қозғалтқыштың үстіне орналастыруға болады. Бірақ, мұның кемшілігі – ауыстыру қиынға түседі және әдетте баяу орындалады. Жаңа кішігірім автомобильдер мен минивэндер, мысалы Suzuki MR Wagon, Fiat Multipla, Toyota Matrix, Pontiac Vibe, Chrysler RT платформасындағы автомобильдер, Honda Element, Honda Civic, Daihatsu Sigra және Honda Avancier, 1950 жылдардың ортасындағы Chrysler және Powerglide Corvairs сияқты, көліктің приборлық панеліне орнатылған қолмен немесе автоматты беріліс ауыстырғышымен жабдылуы мүмкін. Консольге орнатылған ауыстырғыштар еденге орнатылған ауыстырғыштарға ұқсас, себебі қазіргі заманғы көліктерде қолданылатындарының көпшілігі көлденең жазықтықта жұмыс істейді және еденге орнатылған ауыстырғыш сияқты, көліктің берілісіне сол сияқты орнатылуы мүмкін. Дегенмен, руль колоннасындағы және едендегі ауыстырғыштардың орналасуымен салыстырғанда, сондай-ақ ауыстырғыштың панельдегі басқа басқару элементтеріне орналасуы көбінесе, көліктің жұмысына тікелей қатысы жоқ немесе жиі қолданылатын басқару элементтері, мысалы, стереожүйе немесе HVAC жүйесі үшін, кездейсоқ іске қосылудың немесе жүргізушінің шатасуының алдын алу үшін, көптеген басқару элементтері жоқ кеңістікке орнатуды талап етеді. Suzuki, Honda және Volkswagen сияқты өндірушілердің кішігірім көліктері мен фургондарының көбі консольді ауыстырғыштармен жабдылған, олар руль колоннасына ауыстырғышты орнату қажеттілігін жоққа шығара отырып, сақтау бөлімшелері сияқты басқа мүмкіндіктерге арналған едендегі орынды босатады. Сонымен қатар, руль колоннасындағы ауыстырғышпен салыстырғанда, ауыстырғыштың орналасуы консольді ауыстырғыштарды пайдалануды жеңілдетеді.
Сыртқы үдемелі басқару
1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдары, төмен қозғалтқыш айналымдарында жанармайды үнемді пайдаланумен магистральда жүру, кейбір жағдайларда, 3 немесе 4 жылдамдықты беріліс қорабымен жабдықталған көліктерде, беріліс қорабының артқы корпусында немесе одан тыс жерде орналасқан жеке overdrive блогы арқылы мүмкін болды. Бұл блок жоғары жылдамдыққа ие болғанда, қолмен, беріліс тұтқасындағы немесе руль бағанасындағы қосқышты басу арқылы немесе автоматты түрде, көлік белгілі бір жылдамдықтан асып кеткенде газ педалінен аяқты бір сәт көтеру арқылы қосылды. Автоматты overdrive газ педалін толық басу арқылы өшірілді, ал жүргізушіге overdrive-ты тоқтатып, беріліс қорабын қалыпты (overdrive-сыз) режимде пайдалануға мүмкіндік беретін құлыптау жүйесі қарастырылған. "Overdrive" термині сондай-ақ, бірден кіші коэффициенті бар берілісті сипаттау үшін де қолданылады (мысалы, беріліс қорабының жоғарғы берілісінің коэффициенті 0,8:1 болса).
Бастауды түрту
Қолмен басқарылатын көліктерді стартерлік қозғалтқыш жұмыс істемеген жағдайда, мысалы, аккумулятор толып қалғанда немесе стартерлік қозғалтқыштың өзі бұзылып, қозғалтқышты айналдыру үшін жеткілікті айналу энергиясын бере алмағанда, итеру арқылы іске қосуға болады. Итеру кезінде, дөңгелектердің жолда қозғалуынан туындаған энергия беріліс қаптамасына, содан кейін коленкалы білікке беріледі. Көлік қозғалғанда пайда болатын энергияның нәтижесінде коленкалы білік айнала бастағанда, қозғалтқыш іске қосылады. Бұл стартердің қызметін имитациялайды және 20-шы ғасырдың басындағы өте ескі автомобильдердегі қолмен айналдыру тұтқаларына ұқсас жұмыс істейді, мұнда айналдыру қозғалысы көлікті итерумен алмастырылады.
Жүргізу техникасы
Соңғы уақытта көптеген автоматты берілістерде, қолмен басқарылатын берілістерге қарағанда, көбірек сатылы беріліс қатынасы болып табылады. Кейбір елдерде автоматты беріліспен жабдықталған көліктерге берілген жүргізуші куәлігі қолмен басқарылатын көліктерді жүргізуге жарамсыз, ал қолмен басқарылатын көліктерге берілген куәлік екі түріне де жарамды.
Төбе басталады
Қолмен басқарылатын беріліс қорабы бар көлік құралын тұрған жерден қозғау үшін, көлікті жоғары қарай жылдамдату үшін қосымша айналу моменті қажет, соның салдарынан жүргізушінің аяғы тежегіш педалынан газ педалына ауысқан кезде көлік кері қарай домалануы мүмкін (қопарылғышты босату алдында қозғалтқыштың айналымдар санын арттыру үшін). Қолмен басқарылатын беріліс қорабы бар көліктерді жоғары қарай бастаудың дәстүрлі әдісі – көлікті тұрақтап тұру үшін тұрақ тежегішін (оған "қол тежегіші", "қажеттілік тежегіші" немесе "электрондық тежегіш" деп те айтылады) пайдалану. Бұл жүргізушінің оң аяғы тежегіш педалын басқаруға қажеттігін жояды, осылайша оны газ педалын басқару үшін босатады. Қозғалтқыштың қажетті айналымдар санына жеткеннен кейін, жүргізуші қопарылғышты босата алады, сонымен қатар қопарылғыш іске қосылғанда тұрақ тежегішін де босатады. Hill holder деп аталатын құрылғы 1936 жылы Studebaker көлігінде енгізілген. Көптеген қазіргі заманғы көліктерде электронды түрде басқарылатын тұрақ тежегіші қолданылады, оған көбінесе hill holder функциясы кіреді, яғни қозғалтқыштан қуат алған кезде тұрақ тежегіші автоматты түрде босатылады. Көптеген жеңіл көліктерде тәжірибелі жүргізушілер көліктің кері домалануын азайту үшін қопарылғышты аздап сырғанатып ұстай алады, осы уақытта оң аяғы тежегіш педалынан газ педалына ауысады; бұл әдіс тұрақ тежегішін пайдаланбастан және қопарылғыштың қызмет ету мерзімін едәуір қысқартпастан жоғары қарай бастау мәселесін тиімді шешеді, бірақ бұл үшін белгілі бір дағды қажет.
Басқа жүргізу әдістері
Айналымдарды сәйкестендіру – жүргізушінің газ педалін пайдаланып айналымдарды жол жылдамдығымен сәйкестендіруі, нәтижесінде беріліс ауысуы тегіс болады. Бұл әдетте синхронизацияланбаған беріліс қораптарында немесе жарыс көліктерін жүргізетін жүргізушілерде қолданылады. Синхронизацияланбаған беріліс қораптарында қос тұйықталу қажет. Төменгі беріліске ауысқанда қос тұйықталу үшін: тұйықталу педалін басып, беріліс тұтқасын бос күйге қойыңыз, тұйықталу педалін босатыңыз, төменгі берілістің айналу жылдамдығын арттыру үшін аралық валды жылдамдату үшін газды қысқаша басыңыз ("жұмбалаңыз"), тұйықталу педалін қайта басып, беріліс тұтқасын төменгі беріліске қойыңыз, содан кейін тұйықталу педалін босатыңыз. Аяқ-топтық ауыстыру – жүргізушінің бір аяғымен тежегіш және газ педалін бір мезгілде басқару арқылы тежеу кезінде айналымдарды сәйкестендіруді қамтамасыз етуі. "Қайыру", "блокпен ауыстыру" немесе "бірнеше берілісті өткіріп жіберу" – бұл беріліс қорабының тозуын азайту мақсатында бірден бірнеше беріліске төмендету әдісі. Тегіс ауысу үшін айналымдарды сәйкестендіру қажет болуы мүмкін. Мұны аяқ-топтық төмендетумен үйлестіру жоғарғы берілістен едәуір төменгі беріліске ауысқанда максималды тежеуді және бұрыстан шығу үшін оптималды қозғалтқыш айналымдарын қамтамасыз етеді.
Double clutching is required on non synchro gearboxes. To double clutch while downshifting: depress the clutch pedal and move the gear lever to neutral, release the clutch pedal, "blip" the throttle to speed up the layshaft to increase the rotational speed of the lower gear, depress the clutch pedal again, move the gear lever to the lower gear, then release the clutch pedal. Heel and toe shifting is where the driver uses one foot to modulate the brake and accelerator pedal simultaneously to allow for rev matching under braking. Rowing, block shifting or skip shifting is the technique of downshifting more than one gear in order to reduce wear and tear on the gearbox. Rev matching may need to be used to create a smooth shift. Combining this with Heel and Toe downshifting provides for maximum braking when going from top gear to a much lower gear, and optimal engine RPM for exiting the corner.
Ауысымды төмендетуді синхрондау жүйесі
Синхронды төменгі беріліс ауыстыруда айналымдарды дұрыс таңдау жүйесі – компьютермен басқарылатын технология, ол қолмен айналымдарды дұрыс таңдау әдісін имитациялайды.
Жүк машиналарының берілістері
Кейбір жүк көліктерінің беріліс қаптары қарапайым тұтынушы көліктерінікі сияқты көрінеді және осылай жұмыс істейді. Мұндай беріліс қаптары көбінесе жеңіл жүк көліктерінде қолданылады, әдетте 6 дейін жылдамдықтары болады және синхромешкамен жабдықталған. Көбірек жылдамдық қажет болса, стандартты "H" схемасы кейбір жүргізушілерге қиындық тудыруы мүмкін, сондықтан қосымша жылдамдықтарды таңдау үшін қосымша басқару элементтері қолданылады. "H" схемасы сақталады, содан кейін қосымша басқару элементі баламалардың арасынан таңдайды. Ескі жүк көліктерінде басқару элементі көбінесе еденге орнатылған бөлек тетік болады, ал жақындарақ уақытта "H" тетігіне орнатылған пневматикалық қосқыш қолданылады; жаңа жүк көліктерінде басқару элементі көбінесе "H" тетігіне орнатылған электрлік қосқыш болады. Көп басқару элементтері бар беріліс қаптары әлдеқайда жоғары қуаттылыққа ие, бірақ сирек синхромешка қолданады. Ауысу схемасы үшін бірнеше жалпы баламалар бар. Стандартты түрлері: Диапазонды беріліс қаптары "H" схемасын тар диапазон шегінде пайдаланады, содан кейін "диапазон" басқару элементі "H" схемасын жоғары және төмен диапазон арасында ауыстырады. Мысалы, 8 жылдамдықты диапазонды беріліс қабының төрт жылдамдықты "H" ауысу схемасы бар. Біріншіден төртінші жылдамдықтар төменгі диапазон таңдалғанда қолжетімді болады. Бесіншіден сегізінші жылдамдықтарға қол жеткізу үшін диапазон таңдаушысы жоғары диапазонға ауыстырылады, содан кейін жылдамдық тетігі біріншіден төртінші жылдамдық позициялары арқылы ауыстырылады. Жоғары диапазон режимінде бірінші жылдамдық позициясы бесінші жылдамдыққа, екінші жылдамдық позициясы алтыншы жылдамдыққа және т.б. айналады. Бөлгіш беріліс қаптары кең ауқымды жылдамдықтармен "H" схемасын пайдаланады, ал екінші таңдаушы әрбір жылдамдық позициясын екіге бөледі: бірінші жылдамдық – бірінші позицияда/төменгі бөлікте, екінші жылдамдық – бірінші позицияда/жоғары бөлікте, үшінші жылдамдық – екінші позицияда/төменгі бөлікте, төртінші жылдамдық – екінші позицияда/жоғары бөлікте және т.б. Диапазонды бөлгіш беріліс қаптары диапазонды бөлуді және жылдамдық бөлуді біріктіреді. Бұл одан да көп жылдамдық қатынастарын қамтамасыз етеді. Диапазонды таңдаушы және бөлгіш таңдаушы да қарастырылған. Жылдамдық позициялары көп болса да, жылдамдықтарды ауыстыру көбінесе белгілі бір үлгіні сақтайды. Мысалы, жылдамдықтарды жоғарылату тізбегі мынадай болуы мүмкін: "бөлгішті тікелей қосу; бөлгішті үдемелі қосу; жылдамдық тетігін No. 2-ге жылжыту және бөлгішті төмендету; бөлгішті тікелей қосу; бөлгішті үдемелі қосу; жылдамдық тетігін No. 3-ке жылжыту және бөлгішті төмендету" және т.б. Еденге орнатылған тетіктерді пайдаланатын ескі жүк көліктерінде жиі кездесетін үлкен мәселе – жалпы жылдамдықтарды ауыстыру кезінде жүргізушілердің бір ауыстыруда жылдамдық тетіктер арасында қолдарын жылжытуы керек, ал синхромешка болмағандықтан, ауыстырулар мұқият уақытталған болуы керек, әйтпесе беріліс қосылмайды. Осы себепті кейбір бөлгіш беріліс қаптарында қосымша "төменнен төмен" диапазоны бар, сондықтан бөлгіш "төмен" күйде болғанда оны екі рет ауыстырмай, жылдам түрде төмендетуге болады. Қазіргі заманғы жүк көліктерінің беріліс қаптары көбінесе "диапазонды бөлгіш" болып табылады. Ең көп таралған 13 жылдамдықтың стандартты "H" схемасы бар, ал сол жақ жоғарғы бұрышындағы схема мынадай: R, төмен L, жоғары және жоғары 1, төмен 2, жоғары және жоғары 3, төмен 4. Баспалдақтың алдыңғы ортасындағы "көбелек" диапазон тетігі 4-ші жылдамдық күйінде жоғары диапазонға ауыстырылады, содан кейін 1-ге ауыстырылады. 1-ден 4-ке дейінгі позициялар қайталанады. Сонымен қатар, жоғары диапазон режимінде жылдамдық тетігінің сол жағындағы үдемелі басқару тетігін қолдану арқылы олардың әрқайсысын бөлуге болады. "Бас бармақ" тетігін төменгі диапазон режимінде қолдануға болмайды, 18 жылдамдықты қоспағанда; 1-ден 4-ке дейінгі төменгі диапазон жылдамдықтарын бас бармақ тетігін қолдану арқылы бөлуге болады, ал L жылдамдығын "көбелек" тетігімен бөлуге болады. L жылдамдығын 13 немесе 18 жылдамдықта бас бармақ тетігін пайдалану арқылы бөлуге болмайды. 9 жылдамдықты беріліс қабы 13 жылдамдықты сияқты, бірақ үдемелі басқару тетігі жоқ. Жүк көліктерінің беріліс қаптарында көптеген физикалық орналасулар қолданылады. Мысалы, N жылдамдықты берілістің шығысы M жылдамдықты екіншілік беріліс қабын қозғалтады, бұл N * M жылдамдық комбинациясын береді. Беріліс қаптары арасында арақашықтығы бар жеке корпусқа орналастырылуы мүмкін; жеке корпусқа біріктірілген; немесе барлығы бір корпусқа орналастырылып, бірдей майлау майын пайдаланады. Екінші беріліс қабын көбінесе танымал бренд атымен "Брауни" немесе "Брауни қорабы" деп атайды. Үшінші беріліс қабымен жылдамдықтар тағы да көбейтіліп, ауқымды кеңейтеді немесе жылдамдық аралығын жақындатады. Кейбір жүк көліктерінде осылайша ондаған жылдамдық позициялары болады, бірақ көпшілігі қайталанады. Кейде екіншілік беріліс қабы артқы осьтегі дифференциалмен біріктіріледі, бұл "екі жылдамдықты артқы ось" деп аталады. Екі жылдамдықты дифференциалдар әрқашан бөлгіштер болып табылады. Жаңа беріліс қаптарында екі қарсы білік болуы мүмкін, сондықтан әрбір бас білік жылдамдығын екі қарсы біліктің бірінен қозғалтуға болады, бұл қысқа және берік қарсы біліктерді жасауға мүмкіндік береді, сонымен қатар бір жылдамдық корпусының ішінде көптеген жылдамдық комбинацияларын қамтамасыз етеді. Ауыр жүк көліктерінің беріліс қаптары көбінесе синхромешкасыз болады. Кейде синхромешка салмақты арттырады, ол жүк көлемін азайтуы мүмкін, және бұзылуға бейім, ал жүргізушілер мыңдаған сағаттар бойы жүргізеді, сондықтан синхромешкасыз беріліс қабымен тиімді жүргізуді үйрену үшін уақыт жұмсауға болады. Жылдамдықтарды ауыстыру (сондай-ақ "қалқып жүру") – әдетте үлкен жүк көліктерінде қолданылатын синхронды емес берілісте әдетте айналыстан шығармай, жылдамдықтарды ауыстыру. Айналыстан шығармайтындықтан, жылдамдықтардың жылдамдықтарын қате айырту оңай, және жүргізуші жылдамдықтар мен беріліс қабына елеулі (және қымбат) зиян келтіруі мүмкін. Дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған ауыр жүк көліктері. 1970 жылдарға дейінгі дизельдік жүк көліктерінің қозғалтқыштары көбінесе тар қуат диапазонына ие, сондықтан оларға көптеген жақын жылдамдықтар қажет. 1968 жылғы Maxidyne бастап, дизельдік жүк көліктерінің қозғалтқыштарында турбожүргізу және қуат диапазонын кеңейтетін электрондық басқару жүйелері көбірек қолданылатын болды, бұл жылдамдық қатынастарын азайтуға мүмкіндік берді. 2021 жылдың мәліметтері бойынша, автопар операторлары көбінесе 9, 10, 13 немесе 18 жылдамдықты беріліс қаптарын пайдаланады, бірақ автоматтандырылған қолмен басқарылатын беріліс қаптары ауыр көліктерде көбірек таралды, өйткені олар тиімділікті және басқаруды жақсарта алады, жаңа жүргізушілерге кіру барьерін төмендетеді және жол жағдайларына назар аударуға мүмкіндік беру арқылы қауіпсіздікті жақсартады.
Range transmissions use an "H" pattern through a narrow range of gears, then a "range" control shifts the "H" pattern between high and low ranges. For example, an 8 speed range transmission has an H shift pattern with four gears. The first through fourth gears are accessed when a low range is selected. To access the fifth through eighth gears, the range selector is moved to high range, and the gear lever again shifted through the first through fourth gear positions. In high range, the first gear position becomes fifth, the second gear position becomes sixth, and so on. Splitter transmissions use an "H" pattern with a wide range of gears, and the other selector splits each sequential gear position in two: First gear is in the first position/low split, second gear is in the first position/high split, third gear is in second position/low split, fourth gear is in second position/high split, and so on. Range splitter transmissions combine range splitting and gear splitting. This allows even more gear ratios. Both a range selector and a splitter selector are provided. Although there are many gear positions, shifting through gears usually follows a regular pattern. For example, a series of up shifts might use "move to splitter direct; move to splitter overdrive; move the shift lever to No. 2 and move splitter to underdrive; move splitter to direct; move splitter to overdrive; move the shifter to No. 3 and move splitter to underdrive"; and so on. In older trucks using floor mounted levers, a bigger problem is common gear shifts require the drivers to move their hands between shift levers in a single shift, and without synchromesh, shifts must be carefully timed or the transmission will not engage. For this reason, some splitter transmissions have an additional "under under" range, so when the splitter is already in "under" it can be quickly downshifted again, without the delay of a double shift. Modern truck transmissions are most commonly "range splitter". The most common 13 speed has a standard H pattern, and the pattern from the left upper corner is as follows: R, down to L, over and up to 1, down to 2, up and over to 3, down to 4. The "butterfly" range lever in the center front of the knob is flipped up to high range while in 4th, then shifted back to 1. The 1 through 4 positions of the knob is repeated. Also, each can be split using the thumb actuated under overdrive lever on the left side of the knob while in high range. The "thumb" lever is not available in low range, except in 18 speeds; 1 through 4 in the low range can be split using the thumb lever and L can be split with the "Butterfly" lever. L cannot be split using the thumb lever in either the 13 or 18 speed. The 9 speed transmission is like a 13 speed without the under overdrive thumb lever. Truck transmissions use many physical layouts. For example, the output of an N speed transmission may drive an M speed secondary transmission, giving a total of N*M gear combinations. Transmissions may be in separate cases with a shaft in between; in separate cases bolted together; or all in one case, using the same lubricating oil. The second transmission is often called a "Brownie" or "Brownie box" after a popular brand. With a third transmission, gears are multiplied yet again, giving greater range or closer spacing. Some trucks thus have dozens of gear positions, although most are duplicates. Sometimes a secondary transmission is integrated with the differential in the rear axle, called a "two speed rear end". Two speed differentials are always splitters. In newer transmissions, there may be two counter shafts, so each main shaft gear can be driven from one or the other countershaft; this allows construction with short and robust countershafts, while still allowing many gear combinations inside a single gear case. Heavy duty transmissions are mostly non synchromesh. Sometimes synchromesh adds weight that could be payload, and is one more thing to fail, and drivers spend thousands of hours driving so can take the time to learn to drive efficiently with a non synchromesh transmission. Float shifting (also called "floating gears") is changing gears without disengaging the clutch, usually on a non synchronized transmission used by large trucks. Since the clutch is not used, it is easy to mismatch speeds of gears, and the driver can quickly cause major (and expensive) damage to the gears and the transmission. Heavy trucks are usually powered with diesel engines. Diesel truck engines from the 1970s and earlier tend to have a narrow power band, so they need many close spaced gears. Starting with the 1968 Maxidyne, diesel truck engines have increasingly used turbochargers and electronic controls that widen the power band, allowing fewer and fewer gear ratios. As of 2021, fleet operators often use 9, 10, 13, or 18 speed transmissions, but automated manual transmissions are becoming more common on heavy vehicles, as they can improve efficiency and drivability, reduce the barrier to entry for new drivers, and may improve safety by allowing the driver to concentrate on road conditions.
Сымдау
Қолмен басқарылатын беріліс қораптары редуктор майымен (немесе кейбір көліктерде қозғалтқыш майымен) майланады, оны кейбір көліктерде белгілі бір мерзімде ауыстыру қажет, бірақ автомат беріліс қорабындағы майдан гөрі сирек. Редуктор майының ерекше иісі бар, себебі оған күкірт қосылған, тозуға қарсы қоспалар салынған. Бұл қоспалар тістердің спиральді кесілуінен туындайтын жоғары үйкелісті азайту үшін қолданылады (осы кесілу тік тісті дөңгелектердің әдеттегі шуын жояды). "Жылы" деңгелектері бар мотоциклдерде (деңгелек қозғалтқыш майында жуылатын), көбінесе қозғалтқыштың төменгі бөлігі беріліс қорабынан бөлек болмайды, сондықтан бір май қозғалтқыш пен беріліс қорабын майлайды.