Кіріспе
Қозғалтқыштан беріліс (сондай-ақ беріліс қорабы деп те аталады) – машинада айналу жылдамдығын немесе бағытын өзгерту үшін бірге жұмыс істейтін екі немесе одан көп тісті дөңгелектер жиынтығын пайдаланатын механикалық құрылғы. Көптеген берілістерде бірнеше беріліс қатынамы бар, бірақ бір ғана тұрақты беріліс қатынамы бар берілістер де кездеседі. Қазіргі уақытта бензин немесе дизель қозғалтқыштарымен жабдықталған көптеген жолаушылар автомобильдері 5–8 алға қарай жылдамдық қатынамын және бір кері жылдамдық қатынамын қолданады. Электр көліктері әдетте кері жылдамдықсыз тұрақты немесе екі жылдамдықты берілісті пайдаланады.
A transmission (also called a gearbox) is a mechanical device which uses a gear set—two or more gears working together—to change the speed or direction of rotation in a machine. Many transmissions have multiple gear ratios, but there are also transmissions that use a single fixed gear ratio. Most currently produced passenger cars with gasoline or diesel engines use transmissions with 5–8 forward gear ratios and one reverse gear ratio. Electric vehicles typically use a fixed gear or two speed transmission with no reverse gear ratio.
Белгілі қатынас
Ең қарапайым берілістер жылдамдықты азайту немесе арттыру үшін тұрақты қатынасты пайдаланды, кейде шығыс білігінің бағытын өзгертумен бірге. Мұндай берілістерге тікұшақтар мен жел турбиналары мысал бола алады. Жел турбинасының жағдайында, беріліс қорабының бірінші сатысы көбінесе планеталық беріліс болып келеді, бұл турбинадан түсетін жоғары моментке төтеп беріп, өлшемдерін азайтуға мүмкіндік береді.
Көп қатынас
Көптеген берілістер, әсіресе көлік құралдарында қолданылатындар, машина жұмыс істеп тұрғанда ауыстырылатын бірнеше беріліс қатынастарын қамтиды. Осы көптеген қатынастар кіріс жылдамдықтарының диапазонын (мысалы, қозғалтқыштың айналымдары) нақты жағдайға қажетті шығыс жылдамдығымен (мысалы, автомобильдің жылдамдығы) үйлестіру үшін пайдаланылады.
Қолданбалық
Қолмен басқарылатын беріліс қорабы жүргізушіге шестермені ауыстыру үшін жылдамдық тұтқасымен және айналдыруды (көбінесе автомобильдерде аяқ педалы, ал мотоциклдерде қол рычагы) пайдалану арқылы шестермендерді қолмен таңдауды талап етеді. Көбінесе қазіргі заманғы автомобильдерде кіріс және шығыс біліктерінің айналу жылдамдықтарын үйлестіру үшін синхромеш қолданылады. Дегенмен, 1950 жылдарға дейін көптеген автомобильдерде синхронды емес беріліс қораптары қолданылған.
Кезектілік нұсқаулығы
Бірінен соң бірі келетін қолмен басқарылатын беріліс - көбінесе мотоциклдер мен жарыс машиналарын үшін қолданылатын, синхронды емес берілістің бір түрі. Ол, синхроторды емес, иттік кездерді пайдалану арқасында, синхронды қолмен басқарылатын беріліске қарағанда жылдамырақ беріліс ауысу уақытын қамтамасыз етеді. Бірінен соң бірі беріліс басқару жүргізушіге тек келесі немесе алдыңғы берілісті таңдауға мүмкіндік береді, бұл ретте берілістерді тізбектей таңдау қажет.
Автоматты және жартылай автоматты
Автоматты беріліс қалыпты жағдайда жылдамдықтарды өздігінен ауыстыру үшін жүргізушіден ешқандай араласуды қажет етпейді. Жартылай автоматты берілісте кейбір операциялар (көбінесе әрекеттегіш құрылғысы) автоматтандырылған, бірақ қозғалысқа бастау үшін немесе жылдамдықтарды ауыстыру үшін жүргізушінің араласуы қажет.
Гидравликалық автомат
Автоматты берілістердің ең көп таралған түрі – гидравликалық автомат, ол әдетте гидравлика арқылы басқарылатын планеталық берілістерді пайдаланады. Бұл беріліс, көптеген қолмен және қос тұйықтамалы берілістерде қолданылатын фрикциялық тұйықтауыш орнына, қозғалтқышқа айналым моментін түрлендіргіш (немесе 1960 жылға дейін сұйықтық байланысы) арқылы қосылады.
Қос тұтқалы (DCT)
Екі тұтқалы беріліс қорабы (DCT) тақ және жұп бақылаулары үшін екі жеке тұтқа қолданады. Бұл конструкция көбінесе әрқайсысы өз тұтқасымен жабдықталған екі жеке қолмен басқарылатын беріліс қорабына ұқсас, бірақ олар бір корпус ішінде біртұтас жұмыс істейді. Автомобильдер мен жүк көліктерінде DCT автоматты беріліс қорабы ретінде жұмыс істейді, жүргізушіге бақылауларды ауыстыру үшін ешқандай араласу қажет болмайды.
Тұрақты өзгермелі (CVT)
Үздіксіз өзгермелі беріліс (CVT) беріліс қатынастарының үздіксіз диапазоны бойынша біркелкі өзгеріп отыруға мүмкіндік береді. Бұл басқа берілістерден өзгеше, олар шектеулі сандағы беріліс қатынастарын белгілі бір қадамдармен ұсынады. Тиімді басқарумен жабдықталған CVT-ның икемділігі, көлік әртүрлі жылдамдықпен қозғалғанда қозғалтқышты тұрақты айналымда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. CVT автомобильдерде, тракторларда, сай-бай-сай көліктерінде, мотороллерлерде, қар көліктерінде, велосипедтерде және жер қазу техникасында қолданылады. CVT-ның ең көп таралған түрі – белдік немесе тізбек арқылы қосылған екі шкивті пайдалану; алайда, басқа да бірнеше конструкциялар да кейде қолданылған.
Автоматтандырылған қолмен / қосқышсыз қолмен
Автоматтандырылған қолмен беріліс (АМТ) — негізінен, автоматты түрде басқару арқылы әрекет ететін және білікті (шүмек) және/немесе берілістерді ауыстыратын дәстүрлі қолмен беріліс. Осы берілістердің көптеген алғашқы нұсқалары, мысалы Autostick сияқты, жартылай автоматты режимде жұмыс істеді, олар тек білікті автоматты түрде басқарады, бірақ берілісті ауыстыру үшін жүргізушінің араласуы қажет болды. Мұндай жүйелердің кейбіреулері білікті пайдаланбайтын қолмен беріліс деп те аталады. Selespeed және Easytronic сияқты осы жүйелердің қазіргі заманғы нұсқалары, білікті басқаруды және берілістерді ауыстыруды жүргізушінің тікелей қатысуынсыз толығымен автоматты түрде басқара алады.
Ерте пайдаланған
Алғашқы берілістерге жел дискілеріндегі және басқа да тісті дөңгелектер, сондай-ақ жылқы және бу күшімен жұмыс істейтін құрылғыларда қолданылатын тісті механизмдер кірді. Осы құрылғылар сорғылар, диірмендер және көтергіштерде қолданылды.
Автомобильдер
Ішкі жану қозғалтқышы бар автокөліктерге бірнеше беріліс қажеттігінің себебі – қозғалтқыштардың әдетте 600–7000 айналым/мин диапазонында жұмыс істеуі, ал көліктің жол жылдамдығы дөңгелектердің 0–1800 айналым/мин аралығындағы айналу жылдамдығымен сәйкес келуі. Бұған қоса, қозғалтқыштың сипаттамалары қуат диапазоны үшін әртүрлі оңтайлы айналым диапазондарын және ең жоғары отын үнемділігіне жетуді қамтамасыз етеді.