Кіріспе
Витаминдері бар тамақ қоректік қоспа. Мультивитамин – витаминдер, минералдар және басқа да қоректік элементтермен толықтырылатын тамақ қоректік қоспасы ретінде қолданылатын препарат. Мұндай препараттар таблеткалар, капсулалар, пастильдер, ұнтақтар, сұйықтықтар немесе инъекциялық түрде болуы мүмкін. Инъекциялық түрлері тек медициналық бақылауда қолданылады, ал қалған мультивитаминдер Codex Alimentarius комиссиясы (Біріккен Ұлттар Ұйымының тамақ стандарттары жөніндегі органы) тарапынан тамақ санаты ретінде танылған. Дені сау адамдардағы көптеген ғылыми зерттеулер мультивитаминдік қоспалардың қатерлі ісік, жүрек аурулары және басқа да аурулардың алдын қалмайтынын, сондай-ақ оларды үнемі қабылдаудың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Дегенмен, белгілі бір топтарға мультивитаминдер пайдалы болуы мүмкін, мысалы, нашар тамақтанатын немесе макулярлық дегенерацияға бейім адамдар. АҚШ-та мультивитаминдік/минералды қоспалар – үш немесе одан көп витаминдер мен минералдарды қамтитын, құрамында шөптер, гормондар немесе дәрі-дәрмектер жоқ, әр витамин мен минералдың дозасы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы анықтаған жоғары шектің төменіндегі мөлшердегі және денсаулыққа зиян келтірмейтін қоспалар деп есептеледі.
A multivitamin is a preparation intended to serve as a dietary supplement with vitamins, dietary minerals, and other nutritional elements. Such preparations are available in the form of tablets, capsules, pastilles, powders, liquids, or injectable formulations. Other than injectable formulations, which are only available and administered under medical supervision, multivitamins are recognized by the Codex Alimentarius Commission (the United Nations' authority on food standards) as a category of food. In healthy people, most scientific evidence indicates that multivitamin supplements do not prevent cancer, heart disease, or other ailments, and regular supplementation is not necessary. However, specific groups of people may benefit from multivitamin supplements, for example, people with poor nutrition or those at high risk of macular degeneration. In the United States, a multivitamin/mineral supplement is defined as a supplement containing three or more vitamins and minerals that does not include herbs, hormones, or drugs, where each vitamin and mineral is included at a dose below the tolerable upper intake level as determined by the Food and Drug Board, and does not present a risk of adverse health effects.
Өнімдер мен құрамдас бөліктер
Көптеген поливитаминдік формулаларда С, В1, В2, В3, В5, В6, В7, В9, В12, А, Е, D2 (немесе D3), К, калий, йод, селен, бор, мырыш, кальций, магний, марганец, молибден, бета-каротин және/немесе темір болады. Мультивитаминдер әдетте жасқа және жынысқа байланысты, немесе (мысалы, жүктілікке дейінгі витаминдердегідей) нақтырақ тамақтану қажеттіліктеріне қарай әртүрлі формулаларда ұсынылады. Еркектерге арналған мультивитаминдерде темірдің мөлшері азырақ, ал егдеулерге арналған мультивитаминдерде қосымша D витамині болуы мүмкін. Кейбір формулаларға қосымша антиоксиданттар қосылады. Кальций мен магний сияқты кейбір қоректік заттар ұсынылған мөлшердің 100% мөлшерінде сирек қосылады, себебі таблетка тым үлкен болып кетеді. Көптеген поливитаминдер капсула түрінде шығарылады, сонымен қатар таблеткалар, ұнтақтар, сұйықтықтар және инъекциялық түрлері де бар. АҚШ-та FDA "мультивитамин" деп сатылатын кез келген өнімде кем дегенде үш витамин мен минерал болуын талап етеді; сондай-ақ, дозалар "көтере алатын жоғарғы шектен" аспауы керек, ал мультивитаминге шөптер, гормондар немесе дәрілер енбеуі тиіс.
Қолданылуы
Кейбір адамдар үшін, әсіресе егдеулі жастағы адамдар үшін, диетаны қосымша витаминдер мен минералдармен толықтыру денсаулыққа әсер ете алады; алайда, көпшілігі бұдан пайда көре алмайды. Диеталық теңсіздіктерге тап болғандардың қатарында шектеулі диета сақтайтындар және дұрыс тамақтануға мүмкіндігі жоқ немесе талмайтындар болуы мүмкін. Жүкті әйелдер мен егдеулі жастағы адамдардың басқа ересектерге қарағанда әртүрлі қоректік қажеттіліктері болады, сондықтан дәрігер поливитаминдерді тағайындауы мүмкін. Әдетте, медициналық кеңес бойынша жүктілік кезінде, әсіресе А витамині бар поливитаминдерді қолданудан аулақ болу керек, егер оларды денсаулық сақтау маманы ұсынбаса. Алайда, NHS жүктілік кезінде және бала емізу кезеңінде күніне 10 мкг D витаминін және бірінші триместрде ( жүктіліктің алғашқы 12 аптасында) 400 мкг фолий қышқылын қабылдауды ұсынады. Кейбір әйелдер жүктілік кезінде темір, С витамині немесе кальций қоспаларын қабылдауы қажет болуы мүмкін, бірақ тек дәрігердің кеңесі бойынша. 1999–2000 жылдардағы Ұлттық денсаулық және тамақтану сараптамасында АҚШ-тағы ересектердің 52% соңғы айда кем дегенде бір диеталық қосымша қолданғанын, ал 35% -ы поливитаминдік-минералдық қосымшаларды тұрақты түрде қолданғанын мәлімдеді. Әйелдер еркектерге қарағанда, егдеулі жастағы адамдар жастарға қарағанда, латын американдық емес ақтар латын американдық емес қараларға қарағанда және жоғары білім деңгейі барлар төмен білім деңгейі барларға қарағанда (басқа санаттардың ішінде) поливитаминдерді жиі қабылдады. Диеталық қосымшаларды (оның ішінде поливитаминдерді) қолданатын адамдар көбінесе диеталық қоректік заттарды көп мөлшерде тұтынып, денсаулыққа пайдалы диета ұстанады. Сонымен қатар, бұрын простата және сүт безі қатерлі ісігі болған ересектер диеталық және поливитаминдік қосымшаларды жиі қолданады.
Сақтық шаралары
Мультивитаминдік құралымдардағы әр витаминнің мөлшері көбінесе үлкен халық топтарында ең жақсы денсаулық эффектісіне әкелетініне сенетін нәрсеге сәйкес келеді. Дегенмен, бұл стандартты мөлшерлер балалар, жүкті әйелдер және белгілі бір медициналық жағдайлары мен дәрі-дәрмектері бар адамдар сияқты кейбір топтар үшін оңтайлы мөлшермен сәйкес келмеуі мүмкін. Витаминдердің денсаулыққа тигізетін пайдасы әдетте екі фазалы доза-жауап қисығын құрайды, ол қоңырау тәрізді пішінге ие, ортасы қауіпсіз қабылдау диапазонын, ал шеттері тапшылықты және уыттылықты көрсетеді. Мысалы, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы 2000 калориялық диетадағы ересектерге күніне 60-90 миллиграмм С витаминін алуды ұсынады. Бұл қоңырау қисығының ортасы. Ересектер үшін жоғарғы шек күніне 2000 миллиграммды құрайды, бұл қауіпті деп есептеледі. Әсіресе, жүкті әйелдер кез келген мультивитаминді қабылдаудан бұрын дәрігермен кеңесуі керек. Мысалы, А витаминінің артық немесе жетіспеуі туа біткен кемістіктерге себеп болуы мүмкін. Бета-каротин, А витамині және Е витаминін ұзақ мерзімді қолдану өмірді қысқартуы мүмкін. Витаминдер мен минералдардың ауыр тапшылығы медициналық емдеуді талап етеді және оларды жалпы сатудағы мультивитаминдермен емдеу өте қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, жеке компоненттер немесе арнайы құралымдар түрінде әлдеқайда жоғары қуатты арнайы витаминдер немесе минералдар қол жетімді. Көп мөлшердегі мультивитаминдер кейбір компоненттердің, әсіресе темірдің уыттылығына байланысты жедел дозадан асыру қаупін тудыруы мүмкін. Алайда, балалар үшін өлімге әкелуі мүмкін темір таблеткаларынан айырмашылығы, мультивитаминдерді шамадан тыс қабылдаудан туындаған уыттану өте сирек кездеседі. Микроэлементтерді шамадан тыс көп қабылдаудан туындаған жедел жағымсыз әсерлерге ұшырау қаупі аз. Сондай-ақ, жүктілік кезінде А витаминінің ретинол мөлшеріне қатысты қатаң шектеулер бар, олар арнайы пренатальдық формулаларда қарастырылады. 2008 жылы Гарвард Халық денсаулығы мектебінің диеталық ұсынымдарында мультивитаминдер салауатты тамақтанудың орнын баспауы немесе дені сау емес тамақтануды толықтырмауы керек екені айтылған. 2015 жылы АҚШ-тың алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобы 450 000-ға жуық адамның деректерін қамтитын зерттеулерді талдады. Талдау мультивитаминдердің қатерлі ісіктер мен жүрек ауруларын алдын алуға, адамдардың ұзақ өмір сүруіне көмектесуіне немесе "оларды қандай да бір жағынан жақсартуына" нақты дәлелдер жоқ екенін көрсетті.
Зерттеу
Егер сақтық шаралары сақталса (мысалы, витаминдердің мөлшері балаларға, жүкті әйелдерге немесе белгілі бір медициналық жағдайлары бар адамдарға қатысты дұрыс деп есептелсе), поливитаминдерді қабылдау көбінесе қауіпсіз, бірақ поливитаминдердің денсаулыққа тигізетін әсері бойынша зерттеулер әлі де жалғасуда. Поливитаминдердің денсаулыққа тигізетін әсеріне қатысты дәлелдер көбінесе болашақ когорттық зерттеулерден алынады, олар поливитаминдер қабылдаған және қабылдамаған топтар арасындағы денсаулықтың айырмашылықтарын бағалайды. Мұндай зерттеулерде анықталған поливитаминдерді қабылдау мен денсаулық арасындағы байланыс поливитаминдердің өзінен туындамауы мүмкін, бірақ поливитаминдерді тұтынушылардың бастапқы ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалы, поливитаминдерді қабылдаушылардың денсаулығында көбірек аурулар болуы мүмкін (осылайша, болашақ когорттық зерттеулерде поливитаминдердің тиімділігі төмендеу көрінеді). Екінші жағынан, поливитаминдерді тұтынушылардың денсаулықтарына көбірек мән беруі мүмкін (осылайша, болашақ когорттық зерттеулерде поливитаминдердің тиімділігі жоғары көрінеді). Осы белгісіздікті шешу үшін рандомизацияланған бақыланатын зерттеулерге ұсыныс жасалған.
Кохорттық зерттеулер
2009 жылдың ақпан айында «Әйелдер денсаулығын сақтау жобасы» клиникалық сынақтарынан өткен 161 808 менопаузадан кейінгі әйелдерді зерттеу нәтижесінде сегіз жылдық бақылаудан кейін «мультивитаминдерді қолданудың жиі кездесетін қатерлі ісіктер, жүрек-қан тамырлары аурулары немесе жалпы өлім-жітім қаупіне тигізері аз немесе мүлдем жоқ» деген қорытынды жасалды. 2011 жылы жарияланған, 180 000-нан астам қатысушыны қамтыған ірі перспективалық когорттық зерттеуде мультивитаминдерді қолдану мен барлық себептерден туындаған өлім-жітім арасында ешқандай маңызды байланыс табылған жоқ. Зерттеу сондай-ақ мультивитаминдерді қолданудың жүрек-қан тамырлары аурулары немесе қатерлі ісіктер қаупіне әсерін көрсетпеді. Көптеп талқыланған когорттық зерттеу – Дәрігерлер денсаулығының екінші зерттеуі (PHS II). PHS II – 1997 жылдан 2011 жылдың 1 маусымына дейін жүргізілген, бастапқыда 50 жасқа толған немесе одан үлкен (орташа жасы 64,3) 14 641 американдық дәрігердің қос соқыр зерттеуі. Еркектердің орташа бақылау мерзімі 11 жылды құрады. Зерттеуде күнделікті мультивитамин (Pfizer-дің Centrum Silver) қабылдаған және плацебо алған қатысушылар арасындағы қатерлі ісіктердің (меланома емес тері қатерлі ісіктерін қоспағанда) жалпы саны салыстырылды. Плацебоға қарағанда, күнделікті мультивитамин қабылдаған еркектерде қатерлі ісік ауруының шамалы, бірақ статистикалық тұрғыдан маңызды төмендеуі байқалды. Абсолюттік көрсеткішпен есептегенде, айырмашылық 1000 жылдық өмір сүру кезеңінде бар болғаны 1,3 қатерлі ісік диагнозын құрады. Қатерлі ісік диагнозының тәуекел коэффициенті 0,92 болды, 95% сенімділік интервалы 0,86–0,998 (P = 0,04) аралығында болды; бұл сенімділік интервалында плацебоға қарағанда 14%-дан 0,2%-ға дейінгі пайданы білдіреді. Ешқандай нақты қатерлі ісік түріне немесе қатерлі ісікпен байланысты өлім-жітімге қатысты статистикалық маңызды әсерлер анықталған жоқ. «The Journal of the American Medical Association» журналының сол санындағы редакциялық мақалада атап көрсетілгендей, зерттеушілер зерттеуге қатысушылар мультивитаминдік шараны қабылдаған-қабылдамаған арасында әсерде ешқандай айырмашылық байқамады, бұл доза-жауап байланысын әлсіздетті. Сол редакциялық мақалада зерттеуде көптеген салыстырулар мәселесіне дұрыс назар аударылмағаны айтылды, себебі авторлар зерттеудегі барлық 28 мүмкін байланысты толыққанды талдауға үлкермеді. Егер бұл жасалған болса, нәтижелердің статистикалық маңыздылығы жоғалар еді деп мәлімдеді.
Жүйелі шолулар мен мета-талдаулар
2011 жылы жарияланған бір ірі мета-талдау, оның ішінде бұрынғы когорттық және жағдайды бақылау зерттеулері, мультивитаминдерді қолдану мен сүт безі қатерлі ісігінің қаупі арасында маңызды байланыс жоқ екенін көрсетті. Ол бір шведтік когорттық зерттеуде мұндай әсердің байқалғанын атап өтті, бірақ барлық зерттеулерді ескергенде, бұл байланыс статистикалық тұрғыдан маңызды емес еді. 2013 жылы жарияланған тағы бір мета-талдау мультивитаминді-мультиминералдық емнің "өлім-жітім қаупіне әсер етпейтінін" анықтады, ал 2013 жылғы жүйелі шолу мультивитаминдік қосымшалардың өлім-жітімді арттырмағанын және оны аздап төмендетуі мүмкін екенін көрсетті. 2014 жылғы мета-талдау "жасқа байланысты катаракта қаупін азайту үшін тамақтануға арналған поливитаминдік/минералдық қосымшалардың рөлін қолдауға жеткілікті дәлелдер бар" деп хабарлады. 2015 жылғы мета-талдау дәрігерлердің денсаулығы зерттеуі ІІ-де (жоғарыда талқыланған) витаминдердің қатерлі ісіктерге әсеріне қатысты оң нәтижелерді, басқа зерттеулердегі бейтарап нәтижелерге қарамастан, елемеуге болмайды деп мәлімдеді. 2012 жылғы деректерге сүйенген 2018 жылы жарияланған зерттеу жүрек-қан тамырлары ауруларының нәтижелері мен барлық себептерге байланысты өлім-жітімге қатысты мета-талдаулар ұсынды. Ол "барлық диеталық жағдайларда (жетіспеушілік және жеткіліктілік кіретін) кез келген қосымшаның пайдасы туралы нақты дәлелдер көрсетілмеді; сондықтан кез келген пайда ықтимал қауіптермен салыстырылуы керек" деген қорытынды жасады. Зерттеу C және D витаминдерін, бета-каротин, кальций және селенді жүйелі түрде қабылдаудың пайдасын жоққа шығарды. Нәтижелер ниацин қабылдаудың зиянды болуы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеуде тұз аз диетаның жүрек денсаулығына елеулі әсері, ал омега-3 және фолий қышқылы қосымшаларының шағын әсері анықталды. Бұл талдау 2018 жылдың басында жасалған екі зерттеудің нәтижелерін растайды, олар сау ересектер үшін поливитаминдердің ешқандай нақты пайдасын таппады.
Сарапшылар органдары
2006 жылы АҚШ Денсаулық сақтау зерттеулері және сапа агенттігінің есебінде былай делінген: «Бір ғана қоректік затты немесе қоректік заттар қоспасын жылдар бойы үнемі қабылдау қатерлі ісік, жүрек-қан тамырлары аурулары, катаракта, жасқа байланысты макулярлық дегенерация немесе танымдық қабілеттердің төмендеуінің алдын алуда маңызды нәтиже бермейді». Дегенмен, есепте мультивитаминдердің белгілі бір топтар үшін, мысалы, нашар тамақтанатын адамдар үшін пайдалы болуы мүмкін екені, D витамині мен кальцийдің егде саягөгерлерде сүйек сынудың алдын алуға көмектесетіні, ал мырыш пен антиоксиданттардың жоғары тәуекел тобындағы адамдарда макулярлық дегенерацияның алдын алуға көмектесетіні атап көрсетілді. Алайда, макулярлық дегенерациямен ауыратын кейбір адамдарға мультивитаминдердің қабылдануы пайдалы болуы мүмкін, себебі бұл аурудың прогрессиясын баяулатуға дәлелдер бар. Лютеин мен зеаксантин қоспаларын мультивитаминмен бірге қабылдау макулярлық дегенерацияның прогрессиясын жақсартпайды. Ұлттық денсаулық институтының бөлімшесі – АҚШ Тамақ қоректік қоспалар басқармасы – мультивитаминдердің белгілі бір денсаулық мәселелері бар адамдарға (мысалы, макулярлық дегенерация) көмектесуі мүмкін екенін ұсынады. Алайда, басқарманың қорытындысында «көптеген зерттеулер MVM [мультивитамин] қабылдайтын дені сау адамдардың қатерлі ісік, жүрек аурулары немесе диабет сияқты ауруларға шалдығу ықтималдығы төмен емес екенін көрсетіп тұр. Қазіргі зерттеулерге сүйенсек, денсаулықты ұзақ сақтау үшін MVM-ді қолдануға қатысты не қарсы кеңес беру мүмкін емес».
Америка Құрама Штаттары
Витаминдерді АҚШ-та алғаш рет доктор Форрест С. Шакли жасаған. Шакли 1915 жылы «Шаклидің жандандырылған минералдары» деп атаған өнімін ұсынды, ол 1929 жылы қазір кең таралған «витамин» терминін қабылдағанға дейін сатылды. Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) оларды диеталық қоспа ретінде жіктегендіктен, АҚШ-та сатылатын көптеген поливитаминдер дәрілік препараттарға тән сынақ процедураларынан өтуі міндетті емес. Дегенмен, кейбір поливитаминдер бір немесе бірнеше витаминдер немесе минералдардың өте жоғары дозаларын қамтиды немесе ауруларды емдеу, жазып жөнелту немесе алдын алу үшін арнайы жасалған, сондықтан АҚШ-та рецепт немесе медициналық лицензия қажет. Мұндай препараттарда жаңа заттар болмағандықтан, олар жаңа препараттарға қатысты талап етілетіндей сынақтардан өтпейді, бірақ Дәрілік тиімділікті зерттеуді іске асыру бағдарламасы арқасында препараттар ретінде нарыққа жіберуге рұқсат етілді.
Австралия
Витаминдер Терапевтік тауарлар әкімшілігі (TGA) тарапынан қауіпсіздігі төмен дәрілік заттар ретінде жіктеледі, сондықтан Австралияда сатылатын көптеген дәрілерден өзгеше, олардың тиімділігі бағаланбайды. Олар өнімнің қауіпсіз болуын және тиімділік туралы мәлімдемелердің тек жеңіл жағдайларға қатысты болуын талап етеді. Ауыр сырқаттар туралы ешқандай мәлімдеме жасауға болмайды. TGA өнімнің құрамын және оның жапсырмасында көрсетілгендей екенін тексермейді, бірақ олар "нарықтағы өнімдерді бағытталған және кездейсоқ бақылаудан" өтетінін мәлімдейді. Олар адамдарды қауіпті өнімдер туралы оларға хабарлауға шақырады. Дегенмен, TGA-ны реттеу сарапшысы және Австралия Бәсекелестік және Тұтынушылар Комиссиясының бұрынғы төрағасының орынбасары Аллан Ашер сияқты мамандар мыңнан астам талапқа рұқсат бергені үшін сынады, олардың 86%-ы ғылыми дәлелдермен расталмаған, соның ішінде "қатаңдықты жұмсартады", "өмірлік күшті толықтырады" және "үштік жылыстағы құрғақтықты ылғалдандырады" сияқты талаптар бар.