Кіріспе

Бір-біріне жақын орналасқан жұлдыздар жұбы.

Байқау астрономиясында, қос жұлдыз немесе визуалды қос жұлдыз – Жерден, әсіресе оптикалық телескоптардың көмегімен қарағанда бір-біріне жақын көрінетін жұлдыздар жұбы. Бұл жағдай екіжүзді жұлдыздың (яғни бір-біріне гравитациялық байланысқан, өзара орбитадағы жұлдыздардың жүйесі) немесе оптикалық қос жұлдыздың болуына байланысты туындайды, ол байқаушыдан әртүрлі қашықтықтағы екі жұлдыздың кездейсоқ бағыттағы түюінен пайда болады. Екіжүзді жұлдыздар жұлдыз астрономдары үшін маңызды, себебі олардың қозғалысын білу жұлдыз массасын және басқа жұлдыздық параметрлерді тікелей есептеуге мүмкіндік береді. Жалаңаш көзбен бөлек көрінетін екі компоненті бар "екіжүзді жұлдыз" деген жалғыз (мүмкін) жағдай – Мизар мен Алкор (бірақ ол көпжұлдыздық жүйе), алайда Мизар мен Алкордың гравитациялық байланыста екені нақты белгілі емес. 1780 жылдардың басынан бері, кәсіби және әуесқой қос жұлдызды бақылаушылар қос жұлдыздардың арақашықтығын және бұрышын телескоп арқылы өлшеп, олардың салыстырмалы қозғалысын анықтап келеді. Егер жұптың салыстырмалы қозғалысы орбитаның қисық доғасын көрсетсе немесе егер салыстырмалы қозғалыс екі жұлдыздың ортақ өзіндік қозғалысына қарағанда шағын болса, онда бұл жұп екіжүзді жұлдыз ретінде өзара орбитада деп қорытындылауға болады. Әйтпесе, жұп оптикалық болып табылады. Визуалды және визуалды емес екіжүзді жұлдыздарды ажырататын жалғыз фактор – телескоп арқылы екі бөлек жұлдызды байқау мүмкін болмауы.

Тарих

Мизар, Үлкен Аю шоқжұлдызында, Бенедетто Кастелли мен Галилейдің бақылауынша, қос жұлдыз екені анықталды. Көп ұзамай басқа да қос жұлдыздарды табу басталды: Роберт Хук 1664 жылы алғашқы қос жұлдыз жүйелерінің бірі – Гамма Ариетисті, ал Оңтүстік Крест шоқжұлдызындағы жарқын оңтүстік жұлдызы Акруксты 1685 жылы Фонтенэй қос жұлдыз екенін ашты. Аспанның солтүстік жартысындағы 9,0 жұлдыздық шамадан асатын 18 жұлдыздың кем дегенде 1-і телескоп арқылы көрінетін қос жұлдыз екені белгілі. Тарихи және практикалық себептермен оптикалық және нақты қос жұлдыздардың байланыссыз санаттары біріктіріледі. Мизардың қос жұлдыз екені анықталғанда, қос жұлдыздың қос жұлдыздық жүйе ме, әлде оптикалық қос жұлдыз ғана ма, екенін анықтау өте қиын болды. Күшті телескоптар, спектроскопия және фотография осы айырмашылықты анықтау үшін қолданылатын негізгі құралдар. Оның визуальды қос жұлдыз екені анықталғаннан кейін, Мизардың құрамдас бөліктерінің өзі спектроскоптық қос жұлдыздар екені анықталды.

Қосарлы жұлдыздарды бақылау

Көзбен көрінетін қос жұлдыздарды көру арқылы өлшеу, аспандағы екі құрамдас жұлдыздың арақашықтығын, яғни бұрыштық қашықтығын және олардың орналасу бұрышын анықтауға мүмкіндік береді. Орналасу бұрышы жұлдыздардың қалай бөлінгенін көрсетеді және солтүстік 0° ретінде қабылданып, жарық жұлдыздан әлсіз жұлдызға дейінгі бағыт ретінде анықталады. Мұндай өлшемдер "өлшемдер" деп аталады. Көзбен көрінетін қос жұлдыздың өлшемдерінде орналасу бұрышы үнемі өзгереді, ал екі жұлдыз арасындағы арақашықтық ең жоғары және ең төменгі мәндер арасында лебізеді. Ұшақта өлшемдерді көрсеткенде эллипс пайда болады. Бұл – екі жұлдыздың орбитасының аспан сферасына түсірілген проекциясы, ал нақты орбитаны осы проекциядан есептеуге болады. Каталогталған көзге көрінетін қос жұлдыздардың көпшілігі көзге көрінетін қос жұлдыздар болып саналғанымен, 100 000-нан астам белгілі көзге көрінетін қос жұлдыздың орбитасы тек бірнеше мыңы үшін ғана есептелді.

Екілік жұлдыздар мен басқа қос жұлдыздардың айырмашылығы

Көзбен көрінетін екі жұлдыздың қос жұлдыз екенін растау, олардың бір-біріне қатысты қозғалысын бақылау арқылы мүмкін. Егер қозғалыс орбитаның бөлігі болса, немесе жұлдыздардың радиалдық жылдамдықтары ұқсас болса, немесе олардың өздік қозғалысының айырмашылығы ортақ өздік қозғалысына қарағанда шағын болса, онда бұл жұп физикалық болып саналады. Қысқа мерзім ішінде байқағанда, оптикалық жұлдыздар жұбының да, ұзақ мерзімді көзге көрінетін қос жұлдыздардың да компоненттері тура сызық бойымен қозғалып жатқандай көрінеді. Осы себепті, осы екі мүмкіндікті ажырату қиын болуы мүмкін.