Кіріспе

Австриялық және Чехословакиялық сәулетші және заманауи сәулет теориясының теоретигі Адольф Франц Карл Виктор Мария Лоос (10 желтоқсан 1870 – 23 тамыз 1933) – Австриялық және Чехословакиялық сәулетші, еуропалық ғибратты теоретик және заманауи сәулеттің жақтаушысы. Ол модернизмнен шабыттанды және модерн қозғалысының белгілі сыншысы болды. Оның даулы көзқарастары мен әдеби еңбектері Вена сецессиясы қозғалысы мен постмодернизмнің пайда болуына ықпал етті. Лоос Брно қаласында мүсінші және тас қалаушылар отбасында дүниеге келді. Оның нашар естіген әкесі 9 жасында қайтыс болды, бұл Лоостың өнер мен қолөнерге деген қызығушылығын арттырды. Кейін Лоос әкесінің есту қабілетінің нашарлауымен және денсаулыққа қатысты басқа да мәселелермен күресті. Оның есту қабілетінің төмендігі оның жеке өміріне әсер етті. Лоос үш рет тұрмысқа шығып, барлығы да ажырасып кетті және 1928 жылы педофил ретінде айыпталды. Қызығушылықтарының өзгеруіне байланысты Лоос нашар оқу үлгерімі мен әртүрлі тілектеріне байланысты бірнеше колледжге түсті, бұл сәулет саласындағы дағдыларын дамытуға көмектесті. Соңғы университетін бітіргеннен кейін Лоос Америкаға сапар шекті және Чикаго сәулет мектебінің күшті ықпалына ілікті, сәулетші Луис Салливаннан шабыттанды және оның «форма функцияны қалайды» философиясын қабылдады. Содан кейін Лоос көптеген әдеби шығармалар жазды, оның ішінде сатирикалық «Кедей байдың оқиғасы» және оның ең танымал манифесті «Бейнелеу және қылмыс» шығармалары бар. Бұл манифест фин-де-сиеклдің әсемдікке құштар безендірулеріне қарсы тегіс және таза беттерді, сондай-ақ Вена сецессиясының заманауи эстетикалық принциптерін жақтады, бұл Венадағы Лоосхаус жобасында көрініс тапты. Лоос заманауи сәулеттің пионеріне айналды, сәулет және дизайн саласындағы модернизм теориясы мен сын-пікіріне үлес қосты және ішкі кеңістіктерді ұйымдастырудың «Raumplan» (сөзбе-сөз кеңістіктік жоспар) әдісін жасады, бұл Прагадағы Вилла Мюллерде жақсы көрініс тапқан. Ол 62 жасында 23 тамыз 1933 жылы Венаның жанындағы Кальксбургте қайтыс болды.

Жастық шақ

Лоус 1870 жылдың 10 желтоқсанында Австрия-Венгрия империясының Моравия маркалық аймағындағы Брно қаласында, шеберлер отбасында дүниеге келді. Қазіргі кезде бұл жер Чехияның шығыс бөлігі. Оның әкесі Адольф Лоос – неміс тас қалаушысы, ол Лоус тоғыз жасқа толғанда қайтыс болды. Оның анасы Мари Лоос – мүсінші, күйеуі қайтыс болғаннан кейін тас қалаушылық ісін жалғастырды. Жас Адольф Лоос әкесінен есту қабілетінің нашарлауын мұра етіп алды және бұл кемшілік өмірі бойы оған елеулі қиындықтар туғызды, оның салдарынан ол жалғыз мінезді болды.

Білім

Лоус бірнеше гимназиялық мектептерге қатысып, түрлі бағдарламаларды іздеді. 1884 жылы Лоус Стифтсгимназияда оқуын бастады, бірақ емтиханды сәтсіз тапсырғаннан кейін бірнеше айдан соң оқуын тоқтатты. Одан кейін Либеректегі Корольдік және Императорлық мемлекеттік техникалық колледжінде механиканы оқыды, алайда құрылыс технологиясын оқу үшін оқуын доғарды. 1889 жылы ол Брюндегі мемлекеттік қолөнер мектебінде қайтадан механиканы оқыды, сосын 1890 жылдан 1893 жылға дейін Дрезден технологиялық университетінде оқып сәулет өнеріне ауысты. Лоус үздіріліспен білім алғаны, үлгерімі нашар болғаны және 1889 жылы Австрия армиясына шақырылғаны себепті академиялық дәреже алған жоқ. Бірақ армияға шақырылу Лоустың қызығушылықтарын оятып, ол студенттік кезеңінде дуэль клубына қосылды.

Америка Құрама Штаттары

Колледжді бітірген соң Лоос АҚШ-қа сапар шегіп, 1893 жылдан 1896 жылға дейін сол жерде қалып, сыртқы архитектураны зерттеді. Ол Нью-Йорк қаласынан бастап, өзін ақшамен қамтамасыз ету үшін тас қалаушы, еден төсеуші және ыдыс жуушы болып жұмыс істеді. Бұл жұмыстар Лоостың ағасы Бенджаминмен бірге Филадельфияның шеткі аймағына көшіп баруына мүмкіндік берді, онда ол сағатшы болып жұмыс істеді. Чикагоға алғаш келгенде Лоос жаңа американдық көкжайлар мен 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінен әсер алды. Ол сәулетші Луис Салливан мен Чикаго архитектура мектебінен шабыттанды, сонымен қатар Салливанның «Архитектурадағы әшекей» атты мақаласындағы форма функцияны қалай ұстанатыны туралы тұжырымын мақұлдады. Жеңіске жетпесе де, оның архитектурасы постмодернизм идеяларына ықпал етті. Мақалаларында Лоос қызықты сөздерді қолданды және 1910 жылы лекцияда оқылып, 1913 жылы жарық көрген «Бейнелеу және қылмыс» атты мақала/манифестімен танымал болды. Ол мәдениеттің дамуы күнделікті заттардан әшекейлерді жоюмен байланысты деген ойды зерттеді, ал «мәдениеттің эволюциясы күнделікті қолданыстағы заттардан әшекейлерді жоюмен тең» деп мәлімдеді. Сондықтан шеберлерді немесе құрылысшыларды заттың ескіру уақытын жеделдетуге арналған әшекейлермен айналысуға мәжбүрлеу қылмыс болып саналды (дизайн теориясы). Лоостың қарапайым ғимараттары заманауи архитектураның минималды көлеміне әсер етті және дау тудырды. Сыртқы жағында әшекейлеудің болмауымен танымал болғанымен, Лоостың көптеген ғимараттарының ішкі жағы бай және қымбат материалдармен, атап айтқанда тас, мәрмәр және ағашпен әрленген, бірінші сапада жасалған қолөнермен орындалған табиғи өрнектер мен текстураларды жалпақ жазықтықта көрсетеді. Айқын айырмашылық күрделі және қарапайым арасында емес, «органикалық» безендіру арасында, мысалы, жергілікті мәдениеттер жасаған (Лоос африкалық маталар мен парсы кілемдерін атады) және артық безендіру арасында. Лоос сәндік өнерге де қызығушылық танытып, стерлинг күмісінен жасалған және жоғары сапалы былғарыдан жасалған бұйымдарды жинады, оларды қарапайым, бірақ сәнді көрінісі үшін бағалады. Оның Lobmeyer компаниясы шығарған шыны бұйымдары бүгінгі күнге дейін өндірісте. Ол сондай-ақ сән мен ерлер киіміне қызығушылық танытып, Венаның танымал Kníže үйінің интерьерін жобалады. Англия мен Американың сән-салтанаты мен мәдениетіне деген құрметі оның қысқа ғұмырлы «Das Andere» басылымында көрінеді, ол 1903 жылы тек екі нөмірге ғана жарық көрді және «ағылшын» киімдерінің жарнамаларын қамтыды. Оның жұмыстарына ерлер сән үйі Knize дүкені (1909–13 жж. салынған), Am Graben 13, Café Museum (1899 ж. салынған), Operngasse 7, Вена және «Американдық бар» (1907–08 жж. салынған), Kärntnerstrasse 10, Вена кіреді. 1904 жылы Лоос Скирос аралына сапар шегіп, грек аралдарының кубикалық архитектурасынан әсер алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австро-Венгрия империясы құлағаннан кейін президент Масарик Лоосқа Чехословакия азаматтығын берді. Оның негізгі тұрғылықты жері Венада қалды. Бірінші Австрия республикасы кезінде Лоос қоғамдық жобаларға қызығушылық танытты. Ол Вена қаласы үшін бірнеше тұрғын үй жобаларын жобалады, ол кезде қала «Қызыл Вена» деген лақап атпен белгілі болды. 1924 жылдан 1928 жылға дейін Лоос Парижде тұрды. Ол Сорбоннада сабақ берді және Тристан Цараға үй салуға келісімшарт жасады, ол 1925 жылы Париждің Юно даңғылы, 15-үйінде аяқталды. 1928 жылы Венаға оралды. Лоос классикалық архитектураға құрметпен қарады, бұл оның жазбаларында және 1922 жылы Чикаго Трибуны конкурсына қатысқан өтінімінде көрінеді. Лоостың ұсынысы - алып дориялық бағана.

Некелер

Лоус үш рет үйленген. 1902 жылдың шілдесінде ол драма студенті Лина Лоосқа үйленді. Неке үш жылдан кейін, 1905 жылы аяқталды. 1919 жылы, 49 жасында ол 20 жастағы австриялық Элси Альтманнға үйленді, ол биші және оперетта жұлдызы, сонымен қатар Адольф Альтманн мен Жаннет Грюнблатттың қызы болды. Олар жеті жылдан кейін, 1926 жылы ажырасты. 1929 жылы ол жазушы және фотограф Клэр Бекке үйленді. Ол оның клиенттері Отто мен Ольга Бектердің қызы және өзінен 35 жас кіші болды. Олар 1932 жылдың 30 сәуірінде ажырасып кетті. Ажырасудан кейін Клэр Лоос 1936 жылы Венадағы Johannes Presse баспасында жарық көрген «Адольф Лоос жеке өмірі» атты әдеби туындысын жазды. Бұл кітап Лоостың мінезі, әдеттері және сөздері туралы шағын сызбалардан тұрады және Лоостың қабірін салуға қаражат жинау мақсатында жазылған.

Денсаулығы нашар

Өмірінің басынан аяғына дейін Лоос есту қабілетінің нашарлауынан зардап шекті. Бала кезінде ол толық саңырау болған. 12 жасқа келгенде ғана ішінара есту қабілетін қалпына келтірді. 50 жасқа келген кезде ол қайтадан дерлік естімейтін болды. 1918 жылы Лооске рак диагнозы қойылды. Оның асқазаны, апендикс және ішегінің бір бөлігі алынып тасталды.

Балаларды жыныстық қорлау

1928 жылы Лус Венада педофилиялық жанжалдан ұятқа қалды. Ол 8 - 10 жастағы кедей отбасылардан шыққан қыздарды өзінің студиясына модель ретінде жұмысқа алды. Қылмыстық актіде Лус өзін әшкерелеп, жас модельдерін жыныстық қатынасқа мәжбүрлегені айтылған. 1928 жылы сот шешімімен ол ішінара кінәлі деп танылды. 2008 жылы істің бастапқы деректері қайта ашылып, айыптау расталды.

Өлім және мұра

Адольф Лоос сот процесі кезінде деменцияның алғашқы белгілерін көрсетті. Өліміне бірнеше ай қалғанда ол инсульт алды. Ол 1933 жылғы 23 тамызда Венаның жанындағы Кальксбургте 62 жасында қайтыс болды. Лоостың денесі Венаның Zentralfriedhof зиратына жеткізілді, онда Шенберг, Альтенберг және Краус сияқты қаланың көрнекті суретшілері мен музыканттары, сондай-ақ оның ең жақын достары мен әріптестері де жерленген.

Экспозициялар

Адольф Лус – «Экспозиция к 50-летию» (23.02 – 16.04.1983) Париж (Французский институт архитектуры совместно с Австрийским институтом культуры, Париж) Ancienne Galerie, 6, rue du Tournon, 75006 Париж
«Gründerzeit»: Адольф Лус (11.04.1987 – 21.06.1987) Städtische Galerie der Stadt Karlsruhe, Карлсруэ, Германия
Адольф Лус (02.12.1989 – 25.02.1990) (совместная экспозиция в 3 местах) Альбертина, Исторический музей города Вены, Лоошаус, Вена
Адольф Лус «Частные пространства» (14.12.2017 – 25.02.2018) Museu del Disseny de Barcelona, Испания
Адольф Лус «Частные пространства» (28.03.2018 – 24.06.2018) CaixaForum Madrid, Испания
Адольф Лус: Частные дома (08.12.2020 – 14.03.2021) MAK Музей прикладного искусства, Вена
«Loos2021» (25.09.2020 – 30.05.2021) Комнаты Луса в Венской библиотеке (бывшая квартира Босковица), Bartensteingasse 9/5, 1010 Вена