Кіріспе

Мұздың әсерінен пайда болған көл

Геологияда, мұз алды көлі – мұздықтың еруі кезінде моренаның тоғау әрекетінен, мұздық бөгетінен немесе мұз қабатына қарсы тұтқындалған еріген судан, мұздың айналасындағы қыртыстың изостатикалық басылуы салдарынан пайда болатын көл. Соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 10 000 жыл бұрын, үлкен мұз алды көлдер Солтүстік жарты шарда кеңінен таралған.

Мұзбен бөгелген

Мұздықтың қозғалысы аңғардан төмен ағып, екінші тармағы өзенге қосылатын сағаға дейін созылуы мүмкін. Мұздық өзенді бөгеп, оны прогляциальдік көлге айналдырады, ол ақырында мұздық бөгетті құйып жібереді немесе бұзады, кенеттен мұздық көлі су тасқыны кезінде жиналған суды шығарады, бұл жағдай исландтық терминде – йокульхлауп деп аталады. Солтүстік Америка тарихындағы ең ірі мұздық су тасқындары Агасзиз көлінен болған. Қазіргі уақытта Хаббард мұздығы Аляска жағалауындағы 60° солтүстік ендікте Рассел-Фьордтың аузын үнемі жауып тұрады. Патагонияда орналасқан Перито-Морено мұздығында да осындай құбылыс мерзімі белгілісіз кезеңдерден кейін орын алады. Шамамен әр төрт жылда мұздық тасты жағалауға қарсы мұз бөгетін құрып, Аргентина көлі суының көтерілуіне себеп болады. Су қысымы тым жоғары болғанда, алып көпір құлап, бұл оқиға үлкен туристік орталыққа айналған. Соңғы рет бұл 2012 жылдың 4 наурызында болды, ал одан бұрын – 2008 жылдың шілдесінде, яғни төрт жыл бұрын. Шамамен 13 000 жыл бұрын Солтүстік Америкада Кордилер мұздық жамылғысы Идахо штатының оңтүстігіне қарай жылжып, Кларк-Форк өзенінің сағасын жауып, 610 метр тереңдігі бар және көп мөлшерде суы бар үлкен көл құрды. Соңында Миссула мұздық көлі мұз бөгетін бұзып, өзен арнасымен ағып, әлемдегі барлық өзендердің жалпы ағынынан 10 есе жылдамдықпен ағылды. Мұндай мұз бөгеттері қайта қалыптаса алатындықтан, Миссула су тасқыны кем дегенде 59 рет қайталанды, соның салдарынан Гранд-Кулидің төменгі жағындағы Құрғақ Шарлауық (Dry Falls) ойылып жарады. Кейбір жағдайларда, мұндай көлдер кватерналдық мұз дәуірінен кейінгі жылыну кезеңінде біртіндеп буланып кетті. Басқа жағдайларда, мысалы, АҚШ-тағы Миссула мұздық көлі мен Висконсин мұздық көлі, таяу бөгеттің кенеттен бұзылуы мұздық көлі су тасқынына әкелді, бұл бөгеттелген судың тез және апатты түрде босатылуына, соның салдарынан бұрынғы көлден төменге қарай шатқалдар мен басқа да құрылымдардың пайда болуына себеп болды. Мұндай құрылымдардың жақсы мысалдарын Шығыс Вашингтондағы Channeled Scablands аймағында табуға болады, бұл аймақ Миссула су тасқынынан қатты эрозияға ұшыраған. Төмендегі кестеде мұздық мұз бөгеттері болған өзендердің ішінара тізімі келтірілген.

Топан су/өзеннің орналасқан жері Күні Ең жоғары ағызу (106 м3/с) Сілтеме
Курай Алтай, Ресей Кейінгі плейстоцен 18 Бейкер және басқалар, 1993
Миссула АҚШ-тың солтүстік-батысы Кейінгі плейстоцен 17 О'Коннор және Бейкер, 1992
Дархат көлдері Монғолия Кейінгі плейстоцен 4 Рудой, 1998
Жассатер көлдері Алтай, Ресей Кейінгі плейстоцен 2 Рудой, 1998
Яломан көлдері Алтай, Ресей Кейінгі плейстоцен 2 Рудой, 1998
Улимон көлдері Алтай, Ресей Кейінгі плейстоцен 1.9 Рудой, 1998
Регина көлдері Канада/АҚШ Кейінгі плейстоцен 0.8 Лорд және Кехью, 1987
Уабаш өзені АҚШ, Индиана Кейінгі плейстоцен 0.27 Вогн және Эш, 1983
Агасзиз көлі Канада/АҚШ Кейінгі плейстоцен 0.13 Мач, 1983
Поркьюпайн өзені АҚШ, Аляска Кейінгі плейстоцен 0.13 Торсон, 1989
Рассел-Фьорд АҚШ, Аляска 1986 0.10 Май, 1989

Мұз қатқынының кемуі

Соңғы мұз дәуірінің мұздықтары өз салмағымен жер бетін басып, сонымен қатар мұз массасына тоғатылған еріген судың көзін жасады. Алгонкин көлі – Солтүстік Американың шығыс-орталық бөлігінде соңғы мұз дәуірінде болған проглациалдық көлдің мысалы. Бұл көлдің бұрынғы бөліктері қазір Хьюрон көлі, Джорджиан шығанағы, Жоғарғы көл, Мичиган көлі және солтүстік Мичиганның ішкі аймақтарын құрайды. Ұлыбританиядағы мысалдарға Лапворт көлі, Харрисон көлі және Пикеринг көлі жатады. Шропширдегі Айронбридж шатқалы мен Линкольнширдегі Хаббард төбелері – проглациалдық көлдегі су деңгейі суайдыру алабының ең төменгі нүктесін жеңіп өтуге жеткен кезде пайда болған мұздық ағып кету арнасының мысалдары.