Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Onagraceae сабан тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі.
Species of flowering plant in the willowherb family Onagraceae
Chamaenerion angustifolium – сабан тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін гүлді өсімдік. Солтүстік Америкада бұл өсімдік от-өсімдік деп, ал Британ аралдарында – роза гүлі сабаны деп аталады. Ол Chamerion angustifolium және Epilobium angustifolium синонимдерімен де белгілі. Бұл өсімдік Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында, оның ішінде бореальді ормандардың көп бөлігінде табиғи түрде өседі.
Chamaenerion angustifolium is a perennial herbaceous flowering plant in the willowherb family Onagraceae. It is known in North America as fireweed and in the British Isles as rosebay willowherb. It is also known by the synonyms Chamerion angustifolium and Epilobium angustifolium. It is native throughout the temperate Northern Hemisphere, including large parts of the boreal forests.
Сипаттама
Бұл көпжылдық шөптесін өсімдіктің қызғылт сабақтары әдетте қарапайым, тік, тегіс, биік, сирегірек кездесетін жапырақтарымен ерекшеленеді. Жапырақтары спираль тәрізді орналасқан, тұтас, тар сүйір жапырақша тәрізді және қанаттанған тамырлы, екінші жапырақ тамырлары анастомоздық, жапырақ шеттерінің ішкі жағында үздіксіз шеттік тамыр құрай отырып бірігеді. Гүлшоғыры – төменнен жоғарыға қарай гүлдейтін, симметриялы ұшқыш рацема, нәзік конус пішіндес құрайды. Гүлдері диаметрінде, сәл асимметриялық, төрт қызғылт-құлпынай түсті жапырақшасы және төрт тар қызыл сепалы бар. Стильден төрт мойынша шығады. Гүл формуласы ✶/↓ K4 C4 A4+4 немесе 4+0 Ğ(4). Тік, қызғылт қоңыр сызықтық тұқымдық қапшық жоғарыдан жарылып, иіліп ашылады. Ол көптеген ұсақ қоңыр тұқымдарды қамтиды, әр қапшықта 300-400, ал әр өсімдікте 80 000-ға дейін болады. Тұқымдар желмен таралуына көмектесетін жібектей түктерге ие және желмен оңай таралады, көбінесе арамшөпке айналып, бұзылған жерлерде басым түрге айналады. Өсімдік бір рет орныққаннан кейін, жер асты тамырлары арқылы кеңінен таралып, бір өсімдік ақырында үлкен шоғыр құрайды. Бұл түр бірнеше морфологиялық ерекшеліктерге байланысты Эпилобиум емес, Chamaenerion (кейде Chamerion) туысына жатқызылды: спиральді (қарсы немесе торап орналасқан емес) жапырақтардың орналасуы; гипантийдің болмауы (бар емес); шамамен тең аталықтар (екі тең емес бұралған аталықтар емес); зигоморфты (актиноморфты емес) аталықтар және мойынша. Осы таксономиялық жіктеуге сәйкес, Chamaenerion және Epilobium монофилеттік туыс туыстар болып табылады.
The reddish stems of this herbaceous perennial are usually simple, erect, smooth, high with scattered alternate leaves. The leaves are spirally arranged, entire, narrowly lanceolate, and pinnately veined, the secondary leaf veins anastomosing, joining together to form a continuous marginal vein just inside the leaf margins. The inflorescence is a symmetrical terminal raceme that blooms progressively from bottom to top, producing a gracefully tapered shape. The flowers are in diameter, slightly asymmetrical, with four magenta to pink petals and four narrower pink sepals behind. The protruding style has four stigmas. The floral formula is ✶/↓ K4 C4 A4+4 or 4+0 Ğ(4). The upright, reddish brown linear seed capsule splits from the apex and curls open. It bears many minute brown seeds, about 300 to 400 per capsule and 80,000 per plant. The seeds have silky hairs to aid wind dispersal and are very easily spread by the wind, often becoming a weed and a dominant species on disturbed ground. Once established, the plants also spread extensively by underground roots, an individual plant eventually forming a large patch. This species has been placed in the genus Chamaenerion (sometimes given as Chamerion) rather than Epilobium based on several morphological distinctions: spiral (rather than opposite or whorled) leaf arrangement; absence (rather than presence) of a hypanthium; subequal stamens (rather than stamens in two unequal whorls); zygomorphic (rather than actinomorphic) stamens and stigma. Under this taxonomic arrangement, Chamaenerion and Epilobium are monophyletic sister genera.
Таксономия
Екі түрі жарамды деп танылған: түйін сөзі angustifolium "тар жапырақты" дегенді білдіреді. Ұлыбританияда оны дәл осы себепті "rosebay willowherb" деп атайды. "Fireweed" деген американдық атау түрдің орман өрттері мен басқа да ауытқулардың салдарынан пайда болған өрттенген жерлерде кең таралғандығынан туындайды.
Two subspecies are recognized as valid: while the specific epithet angustifolium means "narrow leaved". It is commonly known in Britain as "rosebay willowherb", for the same reason. The common American name "fireweed" derives from the species' abundance as a colonizer on burnt sites after forest fires and other disturbances.
Экология
Өрттұтас шөп көбінесе ылғалды, әктасты немесе сәл қышқыл топырақта, ашық далаларда, жайылымдарда және әсіресе өрт өткен жерлерде көптеп кездеседі. Бұл – орман өрттері мен орманды тазарту сияқты аз бәсекелестікпен ашық жерлерді жылдам отарлайтын алғашқы қоныстандырушы түр. Өсімдіктер ашық кеңістік пен жеткілікті жарық болғанда өсіп, гүлдейді. Өрттұтас шөп шамамен бес жылдан кейін ең көп таралуға жетеді, содан кейін ағаштар мен бұталар өсіп жетілгенде оның орнына басқа өсімдіктер келе бастайды. Жаңа өрт немесе басқа да бұзылыс болғанда, жер қайтадан жарыққа шығып, тұқымдар өне бастайды. Топырақта көп мөлшерде тұқымы бар аймақтар өрттен кейін осы түрдің тығыз, біртекті өсімдіктерімен жабылуы мүмкін, ал гүлдеген кезде ландшафт түрлі-түсті алаңдарға айналады. Өрттұтас шөп тиімді қоныстандырушы; ол өрт ландшафт арқылы өткеннен кейін ғана пайда болуы мүмкін. Оның өте жоғары таралу қабілетінің арқасында, аймақтық кеңістіктегі "көбейту қысымы" оған бұзылған аймақты жылдам отарлауға мүмкіндік береді. Тұқымдар қалыптасқаннан кейін, өсімдік тез көбейіп, тұқымдар мен тамырсабақтар арқылы бұзылған жерді жабады. Ол өртке де бейімделген, сондықтан ландшафтқа өрттің қайта оралуын болдырмауға көмектеседі. Өрттен қираған жерлерде тұқымдануға да жақсы бейімделген, себебі органикалық топырақ қабаттары алынғаннан кейін ашық қалған минералды топырақ жақсы тұқымдық ортаны қамтамасыз етеді. Ұлыбританияда бұл өсімдік 18 ғасырда сирек кездесетін түр саналды және ылғалды, құмды топырақты бірнеше жерлерде ғана табылған. Ол сол кездегі флораларда үлкен түкті самырсын шөптері деп жаңылысқан. Өсімдіктің жергілікті сирек кездесуден кең таралған молшылыққа дейінгі өсуі теміржол желісінің кеңеюімен және оған байланысты топырақ бұзылысымен бірге болған сияқты. Екінші дүниежүзілік соғыста бомбалық кратерлерді жылдам отарлауына байланысты, өсімдік жергілікті халық арасында "бомбалық шөп" деп аталды.
Fireweed is often abundant in wet calcareous to slightly acidic soils in open fields, pastures, and particularly burned over lands. It is a pioneer species that quickly colonizes open areas with little competition, such as the sites of forest fires and forest clearings. Plants grow and flower as long as there is open space and plenty of light. Fireweed reaches its average peak colonization after five years and then begins to be replaced as trees and brush grow larger. When a new fire or other disturbance occurs that opens up the ground to light again, the seeds germinate. Some areas with heavy seed counts in the soil can, after burning, be covered with pure dense stands of this species and when in flower the landscape is turned into fields of color. Fireweed is an effective colonizer; it may not be present until after a fire has moved through a landscape. Because of its very high dispersal capacity, "propagule pressure" from its regional presence will let it quickly colonize a disturbed area. Once seedlings are established, the plant quickly reproduces and covers the disturbed area via seeds and rhizomes. It is somewhat adapted to fire as well and so can prevent the reintroduction of fire to the landscape. Fireweed is well adapted to seed in severely burned areas as well, because the mineral soil that is exposed due to the removal of organic soil layers provides a good seedbed. In Britain the plant was considered a rare species in the 18th century, and one confined to a few locations with damp, gravelly soils. It was misidentified as great hairy willowherb in contemporary floras. The plant's rise from local rarity to widespread abundance seems to have occurred at the same time as the expansion of the railway network and the associated soil disturbance. The plant became locally known as 'bombweed' due to its rapid colonization of bomb craters in the Second World War.
Аңтану
Гүлдерге әртүрлі жәндіктер келеді (жалпыланған тозаңдану синдромы). Көптеген лепидоптералар тобына жататын түрлер жиі қамыс шөбін личинкаларының негізгі қоректік өсімдігі ретінде пайдаланады, мысалы, піл құйрықты көбелек (Deilephila elpenor), жусан құйрықты көбелек (Hyles gallii) және ақ жолақты сфинкс көбелегі (Hyles lineata).
The flowers are visited by a wide variety of insects (the generalised pollination syndrome). Some species in the insect order Lepidoptera frequently use the willowherb as their primary larval host plant, examples including the elephant hawk moth (Deilephila elpenor), bedstraw hawk moth (Hyles gallii), and the white lined sphinx moth (Hyles lineata).
Қолданылуы
Өсімдік дәмді емес деп есептелмейді, бірақ жас өркендері мен жапырақтарын пісіріп жеуге болады. Жас гүлдері де жеуге жарамды, ал ересек өсімдіктердің сабақтарын тіліп, ішіндегі жеуге жарамды шикі қауратасын алуға болады. Сонымен қатар, жапырақтары шай жасауға да қолданылады. Дәстүр бойынша, америкалық және сібірлік халықтар көктемде жас өркендерді жинап, басқа жасылдармен араластырады. Өсімдік өскен сайын жапырақтары қатаңдап, аздап ащы болады. Өрт шөп гүлдерінен желе жасалады, ал піскен жапырақтары шай ретінде кептіріледі. Сібірлік жергілікті халықтар тамырларын дәстүрлі түрде шикі жейді. Оларды жинағаннан кейін дереу дайындағанда, олар С витаминінің және А провитаминінің жақсы көзі болып табылады. Денеина халқы өздерінің итттерінің тағамына өрт шөп қосады. Өрт шөп – Жоғарғы шығанақтың Денеина халқының дәрісі, олар іріңмен толған қайнаған жараларды немесе кесіктерді емдеу үшін шикі сабақтың бөлігін зардап шеккен жерге қояды. Мұның іріңді сығып шығарып, жараның тым тез жазылып қалмауына көмектеседі делінеді. Тамырларын сыртқы қабығын сыпырып алып, қуыруға болады, бірақ көбінесе ащы болады. Бұл ащы дәмді азайту үшін тамыр гүлдемес бұрын жиналады және ортасындағы қоңыр жіп алынып тасталады. Сабақтың ортасын сыртқы сабағын тіліп, шикі жеуге болады. Ресейде өрт шөптен (C. angustifolium) «Іван шай» немесе Копорский шайы (Копорье қаласынан) деп аталатын шай жасалады, оны 13-ғасырдан бері өндіріп келеді. Оны бағалы дәрілік шөп ретінде де қолданады. Өрт шөп шайының танымалдығы, оның өндірілу әдісі қара шайға (Camellia sinensis) ұқсас болуынан туындаған болуы мүмкін. Бұл кофеинсіз, мол дәмі мен терең түсі бар шөп шайы, оны қамыр немесе биязы қызыл гүлмен араластырып сатады. Өрт шөп шайы темір, мыс, калий және кальцийге бай. Юкон аймағында өрт шөп гүлдерінен желе жасалады. Өрт шөптен жасалған бал өте жоғары сапалы деп есептеледі. Өрт шөптен жасалған балдың көп бөлігі салқын климаттағы аймақтарда, мысалы, АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысында және Еуропаның скандинавия елдерінде өндіріледі. Өрт шөптің полиплоидияның адаптациялық әлеуеті мен түрлердің әртараптануына тигізетін әсерін зерттеу үшін ғылыми зерттеулерде пайдаланылады. Өрт шөп бұзылған жерлерге, тіпті ескі мұнай төгілген жерлерге де оңай бейімделетіндіктен, өсімдіктерді қалпына келтіру үшін жиі қолданылады. Сондай-ақ, сәндік өсімдік ретінде де өсіріледі. Корольдік бау-бақша қоғамы тізімге енгізген ақ түсті C. angustifolium 'Album' түрі бар.
The plant is not considered palatable, but the young shoots and leaves can be cooked and eaten. The young flowers are also edible, and the stems of older plants can be split to extract the edible raw pith. Additionally, the leaves can be used for tea. Traditionally the young shoots are collected in the spring by Native American and Siberian people and mixed with other greens. As the plant matures, the leaves become tough and somewhat bitter. Fireweed petals are made into jelly, and mature leaves are dried for use as tea. Roots are traditionally eaten raw by Siberian Native people. When properly prepared soon after picking they are a good source of vitamin C and provitamin A. The Denaʼina add fireweed to their dogs' food. Fireweed is also a medicine of the Upper Inlet Dena'ina, who treat pus filled boils or cuts by placing a piece of the raw stem on the afflicted area. This is said to draw the pus out of the cut or boil and prevents a cut with pus in it from healing over too quickly. The root can be roasted after scraping off the outside, but often tastes bitter. To mitigate this, the root is collected before the plant flowers and the brown thread in the middle removed. The stem centers can also be prepared by splitting the outer stalk, and eaten raw. In Russia, fireweed (C. angustifolium) is made into a tea known as Ivan Chai (Ivan Tea) or Koporsky tea (from the town of Koporye, where it has been produced since the 13th century). They use it as highly prized medicinal herb too. The popularity of fireweed tea perhaps stems from the similarity of its production to that of common black tea (Camellia sinensis), leading to a richly flavoured and deeply coloured herbal tea, with no caffeine, it is commercially sold in a blend with mint or thyme. Fireweed tea is high in iron, copper, potassium and calcium. In the Yukon, the flowers from fireweed are made into jelly. The honey produced from fireweed is highly valued for its quality. Most fireweed honey is produced in locations in cool climates, such as the Pacific Northwest in the United States and Scandinavian countries in Europe. Fireweed's natural variation in ploidy has prompted its use in scientific studies of the possible effects of polyploidy on adaptive potential and species diversification. Because fireweed can colonize disturbed sites, even following an old oil spill, it is often used to re establish vegetation. It is also grown as an ornamental plant. A white form, C. angustifolium 'Album', is listed by the Royal Horticultural Society.
Жерді басқару
Бұзылған жерлерге тез таралу қабілетіне ие болғандықтан, отқа төзімді шөпті жерді басқару мақсатында қолдануға болады. Орман шаруашылығы, өрт және көшкін сияқты жағдайлар жерді өсімдіксіз, құнарсыз қалдыруы мүмкін. Бұл топырақтағы тамыр жүйесінің жетіспеуінен жердің эрозияға ұшырау қаупін арттырады. Отқа төзімділігі және өрттен кейін топырақта қалған қоректік заттарды қайта пайдалану қабілетінің арқасында, отқа төзімді шөпті бақыланатын өрттенген және орман кесілген жерлерде пайдалануға болады. Ол сондай-ақ, көбею үшін тез тамыр жүйесін қалыптастыра алады, осылайша өртенген немесе орман кесілген төбелерде көшкін мен эрозияның алдын алады. Бұзылған жерлерді қалпына келтіруде өсімдік жамылғысын қайта орнату маңызды рөл атқарады. Көп жағдайда, отқа төзімді шөп бұзылған жерлерге өзінен-өзі таралады, бірақ бұзылған аумаққа отқа төзімді шөпті әдейі енгізу арқылы жерді қалпына келтіру процесін үдетуге болады. Бұзылған және өртенген жерлер көруге жағымсыз және олардың көшкінге ұшырау мүмкіндігінен туындаған қауіптерге байланысты жергілікті экосистемалар мен қауымдастықтар үшін қауіпті. Отқа төзімді шөп ландшафт бойынша жылдам таралып, одан әрі зақымданудың алдын алады, сонымен қатар жануарлар мен тозаңдаушылар үшін жаңа мекендер құруға және әртүрлі флораның қайта өсуіне жағдай жасайтын өсімдік жамылғысын қамтамасыз етеді.
Because of its rapid establishment on disturbed land, fireweed can be used for land management purposes. Events such as logging, fires and mass wasting can leave the land barren and without vegetation. This causes the land to be more susceptible to erosion because of the lack of root structure in the soil. Fireweed is a useful tool that can be utilized after prescribed fires and logging events because of its fire resistance and ability to recycle the nutrients left in the soil after a fire. It is also able to quickly establish a root system for reproduction and through this can prevent mass wasting and erosion events from occurring on burned or logged hillsides. Reestablishment of vegetation is crucial in the recovery time of disturbed lands. In many cases, fireweed establishes itself on these disturbed lands, but implementing the introduction of fireweed to a disturbed area as a management practice could prove useful in speeding up the recovery of disturbed lands. Disturbed and burned over lands are generally unpleasant to look at and pose a risk to habitats and nearby communities because of their susceptibility to mass wasting events. Fireweed can quickly establish itself across the landscape and prevent further damage, while providing a blanket of vegetation for recovering fauna to create new habitats in and for pollinators to foster the re establishment of a diverse set of flora.
Мәдениет
Өрттұтас бұта кем дегенде 19 ғасырдан бері өлең мен прозада кездеседі. Рудиард Киплинг: «От шөбі жолдың ортасында жарқырайды» деп жазған. «Сақиналар бірлестігі» кітабында Дж. Р. Р. Толкин өрттұтас бұтаны Ескі Ормандағы өрт орнына қайта оралатын гүлдейтін өсімдіктердің бірі деп атайды. Қалдық жерлерді бірінші болып мекендейтін өсімдік ретінде, өрттұтас бұта соғыстан кейінгі британ әдебиетінде жиі еске алынады. «Өрттұтас бұта» балалар романы Блиц кезінде өтеді және бомба жарылған жерлерде көптеп өсетін өрттұтас бұтаның арасында кездесетін екі қашқан жасөспірімнің оқиғасын баяндайды. Тағы бір балалар романы, «Рейчелдің көрінісі» басты кейіпкердің «Қызғылт түсті сабан шөбін» сәндік өсімдік ретінде пайдаланған ескі бақты қалпына келтіруге тырысады және оның тасталған бомба орындарында өсуі туралы айтады. Сисли Мэри Баркердің 1948 жылғы «Жол бойындағы гүлдер» кітабында «Қызғылт шығанақты сабан шөбінің феясы» суреті және оған қоса: «Желде маған ұшқын шашылады; Сөйтіп, менің жеңіл тұқымым себіледі. Жер күйіп, қайғылы болғанда, Мен оны қуантуға келемін. Барлық қираған, қараусыз қалған жерлер, Барлық бос кеңістіктер, Мен оларды – тек ойланыңыз! – Қызғылт қызыл гүлдермен жаба аламын» деген өлең бар. 2002 жылы Plantlife жабайы өсімдіктерді қорғау қайырымдылық қоры жүргізген сауалнама бойынша қызғылт сабан шөбі Лондон округінің гүлі болып сайланды. Өрттұтас бұта – Юконның гүлдік белгісі.
Fireweed has been referred to in poetry and prose since at least the 19th century. Rudyard Kipling wrote, "The fire weed glows in the centre of the drive ways". In The Fellowship of the Ring, J. R. R. Tolkien lists fireweed as one of the flowering plants returning to the site of a bonfire inside the Old Forest. As the first plant to colonise waste ground, fireweed is often mentioned in postwar British literature. The children's novel Fireweed is set during the Blitz and features two runaway teenagers who meet on bomb sites where fireweed is growing profusely. Another children's novel, A Reflection of Rachel features a protagonist attempting to restore an old garden that used "Rose Pink Willow Herb" as an ornamental plant and mentions its notoriety for growing on abandoned bomb sites. Cicely Mary Barker's 1948 book Flower Fairies of the Wayside included an illustration of 'The Rose Bay Willow Herb Fairy', with the accompanying verse "On the breeze my fluff is blown; So my airy seeds are sown. Where the earth is burnt and sad, I will come to make it glad. All forlorn and ruined places, All neglected empty spaces, I can cover—only think!— With a mass of rosy pink." Rosebay Willowherb was voted the county flower of London in 2002 following a poll by the wild plant conservation charity Plantlife. Fireweed is the floral emblem of Yukon.