Кіріспе

Италиялық саясаткер және мемлекет қайраткері (1915–1990)

Мариано Румор (16 маусым 1915 – 22 қаңтар 1990) – итальяндық саясаткер және мемлекет қайраткері. Христиан демократиясы (ХД) мүшесі, ол Италияның 39-шы премьер-министрі болып 1968 жылдың желтоқсанынан 1970 жылдың тамызына дейін және 1973 жылдың шілдесінен 1974 жылдың қарашасына дейін қызмет етті. Премьер-министр ретінде ол әртүрлі коалициялардың қолдауымен бес үкіметке басшылық етті. Румор 1959 жылдан 1963 жылға дейін Италияның ауыл шаруашылығы министрі, 1974 жылдан 1976 жылға дейін Италияның сыртқы істер министрі, ал 1963 жылы және 1972 жылдан 1973 жылға дейін екі рет Италияның ішкі істер министрі болды. Румор 1964 жылдан 1969 жылға дейін ХД хатшысы болды.

Ерте өмір және мансап

Мариано Румор 1915 жылғы 16 маусымда Венето аймағындағы Виченца қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Джузеппе Румор баспа студиясының иесі және Румордың әкесі құрған «Католик жұмысшысы» атты жергілікті журналды насихаттаушы болған. Оның анасы Тина Нарди либералды отбасынан шыққан. Ол Виченцадағы Антонио Пигафетта атындағы классикалық лицейде оқып, 1939 жылы Падуа университетінің әдебиет факультетін бітірген. Бітіргеннен кейін Румор екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальян армиясына лейтенант болып жұмылдырылғанға дейін итальян лицейінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1943 жылы Италия мен одақтас елдер арасындағы Кассибиль келісімінен кейін Румор итальян қарсылық қозғалысына қосылды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол итальяндық жұмысшылардың христиандық қауымдастығы (ACLI) негізін қалаушылардың бірі болды, бұл кең таралған католик ұйымдары еді, және Христиандық демократия (DC) партиясына қосылды, ол Венетодағы басты көшбасшыларының бірі болды және премьер-министр Алкиде Де Гаспериге жақын болды. 1946 жылғы сайлауда Румор Верона–Падова–Виченца–Ровиго сайлау округінен 29 000-нан астам дауыспен Конституциялық жиналысқа сайланды. 1948 жылы ол жаңадан құрылған депутаттар палатасының мүшесі болды. 1948 жылғы сайлауға КСРО мен АҚШ арасындағы суық соғыс ықпалын тигізді, және бұл сайлау АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Орталық барлау агенттігі DC атынан жүргізген жасырын саяси соғыс үшін танымал болды. Сайлауда Де Гасперидің DC партиясы Италия Коммунистік партиясы (PCI) мен Италия Социалистік партиясынан (PSI) құралған Халықтық демократиялық фронттың солшыл коалициясын жеңіп, үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Депутат ретінде ол Джузеппе Доссеттиге жақын болды және оның христиандық солшыл қанатының мүшесі болды.

Үкіметтегі алғашқы рөлдері

1950 жылы Гвидо Гонелла Пауло Эмилио Тавианиден кейін ДК-ның Ұлттық хатшысы болды; жаңа хатшылықтың мақсаты – Альсиде Де Гаспери басқаратын үкіметті қолдап, партияның біртұтас басқаруын құру. Осы ретте, Доссеттимен бірге Румор алғаш рет Ұлттық хатшының орынбасары болып тағайындалды. Джузеппе Доссеттитің саясаттан шеттелуі оның фракциясын харизматикалық көшбасшысыз қалдырды; алайда, Мариано Румор «Демократиялық бастама» деп аталған жаңа фракцияның құрылуында шешуші рөл атқарды. Бұл фракция Доссеттидің Джорджо Ла Пира, Аминторе Фанфани және Альдо Моро сияқты ізбасарларын ғана емес, сонымен қатар Паоло Эмилио Тавиани және Оскар Луиджи Скальфаро сияқты Де Гаспери көпшілігінің орталық саясатты қолдайтын мүшелерін де біріктірді. Румордың өзі «Демократиялық бастама» манифестін таныстырды, ол сол аттас журналда жарияланды. Бұл мәтінде Де Гаспери мен Атлантикалық шартты қолдау туралы мәлімдемемен қатар, Доссеттидің христиандық реформалық партиясының принциптері елді «демократиялық эволюцияға» қарай бағыттау мақсатында қайта расталды. Румор бірден фракцияда жетекші рөл атқарды. Бұл лауазым оны алғашқы үкіметтік қызметтерге жеткізді, ол Де Гасперидің жетінші үкіметінде Ауыл шаруашылығы жөніндегі орынбасары болды, сондай-ақ Де Гасперидің VIII кабинетінде және 1954 жылы Де Гаспери зейнеткерлікке шыққаннан кейін Джузеппе Пелла басқарған қысқа мерзімді үкіметте де осы лауазымды сақтап қалды. 1954 жылдың қаңтар-ақпанындағы Фанфанидің алғашқы қысқа мерзімді үкіметінде Румор Министрлер Кеңесінің хатшысы болып тағайындалды. 1954 жылы Неапольде өткен Ұлттық съезде «Демократиялық бастама» бекітіліп, Фанфани партия хатшысы болып сайланды. Румор келесі бес жылға дейін, «Демократиялық бастама» бөлініске ұшырағанға дейін орынбасар лауазымын сақтап тұрды. Шындығында, фракцияның көптеген мүшелері Фанфани хатшылығының саяси бағытын сынап, Италия Социалистік партиясымен (PSI) ынтымақтастыққа ақырындап ашыла бастады. Фракцияның көрнекті мүшелері, соның ішінде Румордың өзі, 1959 жылдың наурыз айында өткен Ұлттық съезде хатшыны азшылыққа түсірді. Осылайша «Демократиялық бастама» Фанфанидің ізбасарлары мен диссиденттік топтың арасында бөлінді, енді олардың барлығы конгресс алдында жиналған Санта-Доротея әпкелер монастырының орны бойынша «Доротейлер» деп аталды. Жаңа фракция Антонио Сегни, Мариано Румор және жаңа хатшы болып сайланған Альдо Мороның айналасында құрылды. Сол жылы фракция басшыларының бірі ретінде Румор екінші Сегни үкіметінде Ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалды, ол Фернандо Тамброни және Фанфани үкіметтерінде де сақталды. Бұл рөлде Румор ұлттық ауыл шаруашылығы секторын дамыту және жаңарудың алғашқы жоспарларының бірін, «Жасыл жоспар» деп аталған жоспарды жасауға үлкен үлес қосты. 1963 жылғы сайлауда ДК қолдауы күрт төмендеді. Румор Джованни Леоне басқарған қысқа мерзімді үкіметте Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Министр ретінде ол Италия республикасы тарихындағы ең қайғылы оқиғалардың бірі – Важон бөгетінің апатына тап болды. 1963 жылдың 9 қазанында Порденоне провинциясындағы Монте Ток тауында жер көшкіні болды. Жер көшкіні жасанды көлде мегацунами тудырды, нәтижесінде 50 миллион текше метр су бөгеттен асып, бірнеше ауылдар мен қалаларды толығымен жойып, 1917 адамның қаза болуына әкелді. Апаттан бұрын Адриатика электр компаниясы (SADE) және итальян үкіметі, екеуі де бөгеттің иесі болған, Монте Токтың оңтүстік жағындағы геологиялық тұрақсыздығын және апат алдындағы басқа да ерте ескерту белгілерін көрсететін дәлелдерді жоққа шығарды және есептерді жасырды. Апаттан кейін үкімет пен жергілікті билік бұл трагедияны күтпеген және болдырмауға болмайтын табиғи құбылысқа байланысты деп мәлімдеді. Алайда, алдыңғы айларда көптеген ескертулер, қауіп белгілері және жағымсыз бағалаулар ескерілмеді, ал көлдегі жер көшкінін қауіпсіз бақылауға тырысу оның деңгейін төмендету кезінде болды, бұл оны тоқтату үшін кеш болған кезде жасалды. Коммунистік «L'Unità» газеті басқару мен үкіметтің әрекеттерін бірінші болып айыптады.

Христиан демократиясының хатшысы

1964 жылдың қаңтар айында Румер ДК хатшысы болып сайланды, 1969 жылдың қаңтарына дейін осы лауазымды атқарды және партияны социалистермен үкіметтік ынтымақтастықтың қиын кезеңінде жетектеді. ДК-ны басқарған бес жыл ішінде Румер бұрынғы сайлауда жоғалған келісімді қайта орнату үшін, орташа сайлаушыларды сендіруге тырысты. Румер Дорофеялықтардың ерекше қасиеттерін бейнелейтін: сақтықтық, шамалылық, шешім қабылдаудан гөрі келіссөздерге ұмтылыс, ірі стратегияларға қарағанда нақты және күнделікті мәселелерге көңіл бөлгендік, провинциялық орта таптың мүддесін қорғау, мемлекеттік басқарумен, католик әлемімен және шаруалармен ерекше байланыс сияқты белгілерді көрсетеді. 1968 жылғы жалпы сайлауда ДК дауыс жинауды сәл де болса арттырып, 39% дауыс алды. Бұл нәтиже Румер хатшылығы үшін жетістік ретінде қабылданып, ол үкімет басшылығына лайықты кандидатқа айналды.

Премьер-министрдің бірінші өкілеттігі

1968 жылғы 13 желтоқсанда Мариано Румор тұңғыш рет премьер-министр болып ант берді, ол христиан-демократтар, социалистер және республикашылдардан құралған үкіметке жетекшілік етті. Премьер-министрлік қызметінің алғашқы кезеңінде бірқатар прогрессивті реформалар жүзеге асырылды. 1969 жылғы 11 желтоқсандағы заң жоғары білімге қол жеткізуді жоғары орта мектепті бітірген барлық студенттерге кеңейтті. Бұрын мұндай мүмкіндік классикалық және кейбір жағдайларда ғылыми бағдарламаларды оқыған студенттерге ғана берілетін. 1969 жылғы 30 сәуірде бекітілген заң жобасы жалпы схема бойынша зейнетақыны қамтитын кең ауқымды ережелерді енгізді. Есептеу коэффициенті 1,85%-ға дейін арттырылды, ол соңғы 5 жылдың ең жақсы 3 жылындағы орташа табысқа қолданылды (40 жыл еңбек еткен жағдайда ең жоғары зейнетақы – бұрынғы табыстың 74%-ы). Сонымен қатар, 65 жастан асқан, кірісі төмен және кез келген зейнетақы алуға құқығы жоқ азаматтарға әлеуметтік зейнетақы тағайындалды. Барлық зейнетақылар үшін (әлеуметтік зейнетақыларды қоспағанда) өмір сүру деңгейіне байланысты индекстеу жүзеге асырылды. 1970 жылғы 2 ақпандағы заң құрылыс саласындағы жеке кәсіпкерлік кәсіпорындарға еңбек ақысын өтеу жәрдемақысын таратуды кеңейтті. Сыртқы саясатта Румор 1969 жылғы 28 қаңтарда Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қол қойды. Алайда, премьер-министрлік қызметінің алғашқы кезеңі Пьяцца Фонтанадағы трагедиямен терең байланысты болды – 1969 жылғы 12 желтоқсанда Милан қаласындағы Пьяцца Фонтана алаңындағы Ұлттық аграрлық банктің бас кеңсесінде болған теракті, салдарынан 17 адам қаза тауып, 88 адам жарақаттанды. Сол күні Рим мен Миланда тағы үш бомба жарылды, ал тағы біреуі жарылмаған күйде табылған. Осы шабуылды «Жаңа тәртіп» («Ordine Nuovo») деп аталатын неофашистік ұйым жоспарлаған. Олардың мақсаты – елдің солшыл күштердің қолына түсуіне жол бермеу үшін, бомбалаудың коммунистік бүлікшілдердің іс-әрекеті екеніне жұртшылықты сендіру болды. Премьер-министрлік қызметінің алғашқы кезеңінде Румор үш түрлі үкіметке жетекшілік етті. 1968 жылғы желтоқсаннан 1969 жылғы шілдеге дейін ХДП Италия Социалистік партиясымен (PSI) және Италия Республикалық партиясымен (PRI) бірікті. Содан кейін 1969 жылғы тамыздан 1970 жылғы ақпанға дейін ол ХДП-дан ғана тұратын үкіметке жетекшілік етті. Оның құлауы 45 күндік үкіметсіз кезеңге әкелді, Италияның ажырасу заңы және Италия Коммунистік партиясының (PCI) мәртебесі сияқты мәселелер тұрақсыздық тудырды. Бұл кезеңнен кейін, бұрынғы премьер-министр Аминторе Фанфани үкімет құруға тырысты. Содан кейін 1970 жылғы наурыздан шілдеге дейін Румор Социалистік, Республикалық және Демократиялық Социалистік партияларымен жаңа коалиция құрды.

Ішкі істер министріне шабуыл жасалды

1972 жылы Джулио Андреотти үкіметінде Румор Ішкі істер министрі болып тағайындалды. 1973 жылы Румор өзін анархист деп жариялаған Джанфранко Бертоли жоспарлаған қастандықтың нысаны болды. Жарылыс кезінде төрт адам қаза тауып, 45 адам жарақат алды, ал Румор аман қалды. Бертоли 1975 жылы өмір бойына түрмеге кесілді. Бертоли сол кезде SISMI – "Әскери барлау және қауіпсіздік қызметінің" жеделхабаршысы болған. Кейінірек сотта бұл байланыстың жаңылысқандықтан туындағаны анықталды.

Премьер-министр лауазымының екінші кезеңі

Эмилио Коломбо мен Джулио Андреотти үкіметтерінің үш жылдық мерзімінен кейін, Румор премьер-министр лауазымына қайта оралды, бастапқыда 1973 жылдың шілдесінен 1974 жылдың наурызына дейін христиан демократтары, социалистер, республикашылар және демократиялық социалистерден құралған коалицияны басқарды. Бұл үкімет құлағаннан кейін, Румор екі апта ішінде жаңа коалиция құрды, социалистер мен демократиялық социалистерді 1974 жылдың наурызынан қазан айына дейін ХДП-ға (DC) қосылуға шақырды. Екінші мерзімінде парламент 1974 жылдың 2 наурызында зейнетақының заңдық ең төменгі шегін 1973 жылғы орташа өнеркәсіптік жалақының 27,75%-ына дейін көтеру туралы заңды бекітті. 1974 жылдың 16 шілдесіндегі заң INPS зейнеткерлеріне балаға берілетін үстеме ақының орнына отбасылық жәрдемақы тағайындауға мүмкіндік берді. 1974 жылдың тамызындағы заң жобасы бұрын ешқандай жүйеге қатыспағандардың барлығына ауруханалық көмек көрсетуді көздеді. 1974 жылдың маусымында министрлер кабинеті отставкаға кеткеніне қарамастан, Румордың соңғы кабинеті 1974 жылдың қазанында экономикалық инфляцияның өсуімен күресу жолдары туралы келісімге келе алмағандықтан құлап кетті.

Премьер-министр болғаннан кейін

1974 жылдың қарашасында Румор Алдо Мороның төртінші кабинетінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Министрлік кезінде ол Югославиямен Осимо шартын жасады, ол Триест еркін аймағының ресми бөлінуін анықтады. Солтүстік-батыс жағалауындағы тар жолақтысы бар Триест порты Италияға берілді (А аймағы); Истрия түбегінің солтүстік-батыс бөлігінің бір бөлігі (В аймағы) Югославияға берілді. Италия үкіметі келісімге қол қойғандығы үшін, әсіресе келіссөздердің дәстүрлі дипломатиялық арналарды қысқа жолмен айырып тастап, құпия түрде жүргізілгені үшін қатаң сынға ұшырады. MSI-нің итальяндық ұлтшылдары Истриядан бас тарту идеясын қабылдамады, себебі Истрия Венеция аймағымен бірге ежелгі "итальян" аймағы болған (Venetia et Histria). Бұдан бөлек, Истрия Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы арасындағы 25 жыл бойы Италияға тиесілі болды, ал Истрияның батыс жағалауында ірі итальяндық азшылық ұзақ жылдар бойы тұрды. Кейбір ұлтшыл саясаткерлер премьер-министр Моро мен министр Руморды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптауды талап етті, бұл Италияның Қылмыстық кодексінің 241-бабында қарастырылған, ол шетелдік державаға ұлттық аумақта егемендік құқығын жүзеге асыруға көмектескен немесе оған ықпал еткен деп танылған кез келген адамға өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын көздейді. 1975 жылғы аймақтық сайлаудағы жеңілістен кейін Аминторе Фанфани партия хатшысы қызметінен алынды. Моро Руморды партияның жаңа хатшысы етіп ұсынды, бірақ оның өз фракциясының бір бөлігі вето қойды. Осы ветоға байланысты Румор Дорофеялықтардан бас тартып, жаңа хатшы Бениньо Закканьинің ұстанымдарына жақындады. Дорофеялықтардың бөлінуінен кейін Румор партия мен үкіметтегі маңызды лауазымдардан бірте-бірте шеттетілді. 1979 жылы Мариано Румор Еуропалық парламентке сайланды, ал 1980 жылы Саяси мәселелер комитетінің төрағасы болды және 1984 жылы Еуропалық парламенттен кеткенге дейін осы қызметте болды.

Өлім және мұра

Румер 1990 жылғы 22 қаңтарда Виченцада 74 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қайтыс болғаннан кейінгі жылдарда Румердің мұрасы кеңінен талқыланды. Италия Парламенті Румерді кінәсіз деп таныған Локхид пара беру оқиғалары оның үкімет кезінде болды және екі бұрынғы қорғаныс министрі Луиджи Гуи мен Марио Танассидің сот процесімен аяқталды. Румер оқиғаға қатыстылығын Локхид кодексінде "Антилопа етікшісі" "Премьер-министр" деп көрсетілгеннен кейін күдікке ілікті, бұл сол кездегі Румер, Альдо Моро немесе президент Джованни Леоне болуы мүмкін еді. Кейін Леоне сыбайлас жемқорлық айыптарына байланысты президенттік лауазымынан кетті, бірақ үш адамның ешқайсысы "Антилопа етікшісі" деп танылған жоқ. Басқалары оның № 1092 президенттік жарлығын сынады, бұл жарлық итальян мемлекеттік қызметкерлеріне он тоғыз жарым жыл қызмет еткеннен кейін немесе әйел болса он төрт жарым жылдан кейін зейнеткерлікке шығуға мүмкіндік берді; мұндай зейнеткерлер кейіннен сыншылар тарапынан "жас зейнеткерлер" деп аталды. 1973 жылы енгізілген бұл бағдарлама 1992 жылы тоқтатылды. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, бұл жарлықтан пайда тапқан шамамен жарты миллион зейнеткер айына орташа есеппен 1500 евро көлемінде зейнетақы алып отырды.

Жеке өмір

Суретші ешқашан үйленбеген. Өмірі бойында және тіпті қайтыс болғаннан кейін де оның гомосексуалистікке бейімділігі туралы әңгімелер тарады. Бірақ Суретші мұндай әңгімелерді үнемі жоққа шығарды, себебі мұндай жайт DC сияқты консервативті партиядағы оның мансабына нұқсан келтіруі мүмкін еді.