Кіріспе

Итальяндық коммунистік саясаткер және марксистік теоретик Амадео Бордига (13 маусым 1889 – 25 шілде 1970) – итальяндық марксистік теоретик, революциялық социалист, Италия Коммунистік партиясының (PCI) негізін қалаушы, Коммунистік Интернационалдың (Комминтерн) мүшесі және кейін Халықаралық Коммунистік партиясының жетекші тұлғасы. Бордига бастапқыда PCI-мен байланысты болған, бірақ 1930 жылы троцкишілдікке айыпталғаннан кейін партиядан шығарылды. Бордига Еуропадағы солшыл коммунизмнің ең белгілі өкілдерінің бірі саналады.

Отбасы және ерте өмірі

Бордига 1889 жылы Неаполь провинциясындағы Резинада дүниеге келді. Оның әкесі Оресте Бордига – ауыл шаруашылығы ғылымының беделді ғалымы болды, оның авторитеті Оңтүстік Италияның ғасырлар бойғы ауыл шаруашылығы мәселелеріне қатысты ерекше танылды. Оның анасы Заира дельи Амадей – ежелгі Флоренциялық әулеттен тараған, ал анасының әкесі граф Микеле Амадей – Рисорджименто күресінің қатысушысы болды. Әкесінің інісі Джованни Бордига, Рисорджиментоның тағы бір белсендісі, математик және Падуа университетінің профессоры еді. Бордиганың тәрбиесі толыққанды радикалды болғанымен, ғылыми тұрғыдан да жоғары деңгейде болды. Ливиядағы итальяндық отаршылдық соғысына қарсы болған Бордига 1910 жылы жоғары мектептегі физика пәнінің мұғалімі арқылы Италияның социалистік партиясымен (PSI) танысты. Бордига 1912 жылы Карл Маркс үйірмесін құрды, онда ол алғашқы әйелі Ортензия Де Меомен танысты. Бордига 1912 жылы Неаполь Федерико II университетін инженер мамандығы бойынша бітірді.

Жеке өмір

Бордига 1914 жылы Ортенсия Де Меоға үйленді. Олардың Алма және Оресте есімді екі баласы болды. Ортенсия 1955 жылы қайтыс болды, ал Бордига он жыл өткен соң, 1965 жылы Ортенсияның қарындасы Антониетта Де Меоға үйленді.

Италия социалистік партиясы

Жаңадан құрылған Карл Маркс үйірмесінде Бордига саяси жұмыстың оқу-әдістемелік тәсілінен бас тартып, «партия теориясын» жасады. Осы теория бойынша, ұйымның мақсаты бірдей ойлы адамдардың бас қосуы ретінде көрінуі тиіс еді, міндетті түрде жұмысшы табының бір бөлігі болуы қажет емес. Алайда, Бордига өкілді демократияға қарсы күресті, оны буржуазиялық сайлаушылдықпен байланыстырды: «Егер демократиялық әрекет теориясының толыққанды жоққа шығарылуы болса, оны социализмде табуға болады» («Il Socialista», 1914). Сондықтан Бордига PSI парламенттік фракциясының орталық басқарудан тәуелсіз болуына қарсы болды. Латын Америкасы елдеріндегі көптеген социалистер сияқты, Бордига да діни емес ұйым емес деп санайтын масондыққа қарсы күреске қатысты. Қазан революциясынан кейін Бордига коммунистік қозғалысқа қосылып, PSI ішінде буржуазиялық сайлауға қатысуға қарсы болған коммунистік бас тартушы фракцияны құрды. Бұл фракция Антонио Грамшидің жетекшілігіндегі бұрынғы «L'Ordine Nuovo» тобының қосылуымен Италия Коммунистік партиясының (PCd'I) негізін қалады. Бұл ПСИ-дегі ұзақ ішкі күрес салдарынан болды, себебі партия 1919 жылы Коминтернге қосылуға дауыс бергенімен, реформаторлық қанатын тазартудан бас тартты. Осы күрес барысында Бордига 1920 жылы өткен 2-ші Коминтерн конгресіне қатысты, онда Владимир Ленин ұсынған мүшелік талаптарының жиырма бір шартына екі тармақ қосты. Бірақ Ленин «Сол қанатты» коммунизм: балалық ауру (1920) атты еңбегінде парламенттік бас тарту мәселесіндегі келіспеушіліктерге байланысты оны сынады. 2-ші Коминтерн конгресіне куә болған Виктор Серж Бордиганы «қуатты және сергекті, жүзі қатаң, шашы қалың, қара және тікенді, идеялар, тәжірибелер және қараңғы болжамдардың салмағынан дірілдеп тұрған адам» деп еске алды.

Италия Коммунистік партиясы

1921 жылы қаңтарда Ливорнода ПСИ съезін өткізген кезде Коминтерн жіберген өкілдер партиядан Филиппо Турати бастаған «реформашыл» қанатын шығару керектігін талап етті, бірақ Джачинто Менотти Серратипен жұмыс істеуді жалғастыру керек пе, жоқ па деген мәселеде екіге бөлінді, ол бөлінуді кейінге қалдыруға кеңес берді. Бордига Серрати мен Туратимен және, демек, ПСИ көпшілігімен бірден үзіліс жасауды ұсынды және Коминтерннің жетекші өкілі Пол Левидің қарсылығына қарамастан, басқалардың қолдауымен, соның ішінде Матиас Ракоси, Венгрияның болашақ сталиндік диктаторы. Съезден кейін Бордига жаңадан құрылған Италия коммунистік партиясының басшысы болып шықты. Ол атқарушы кеңестің бес мүшесінің бірі болғанмен, «барлық партиялық қызметтің нақты директоры» еді. Бордига үшін партия – пролетариаттың әлеуметтік миы, оның міндеті көпшілік қолдау іздеу емес, қарулы көтеріліс үшін жұмыс істеуге шоғырлану еді. Осы көтеріліс барысында билікті басып алып, содан кейін оны капитализмді жою және коммунистік қоғамды күшпен орнату үшін пайдалану жоспарланған. Бордига пролетариат диктатурасымен және партия диктатурасымен сәйкестендірілді, ал партияның бірден және тікелей мақсаты – өзінің диктатурасын орнату екенін айтты. Бұл ұстаным ПКДИ мүшелерінің көпшілігі тарапынан қабылданды, бірақ ол 1921 жылы Коминтерн жаңа тактиканы қабылдағанда, яғни реформашыл ұйымдармен реформалар үшін күресу және тіпті жұмысшы үкіметін құру үшін біртұтас майдан құру тактикасын қабылдағанда, оларды Коминтернмен қақтығысқа түсірді. Бордига мұны соғысқа дейінгі социал-демократтар қабылдаған және оларды реформаторларға айналдырған сәтсіз тактикаға оралу деп есептеді. Тәртіпті сақтау ниетімен Бордига және оның жақтастары (итальяндық коммунистік солшылдар деп аталды) Коминтерн шешімін қабылдады, бірақ олардың жағдайы күнден-күнге қиындады. 1923 жылдың ақпанында Бенито Муссолинидің жаңа үкіметі тарапынан жасалған негіссіз айыптаулар бойынша Бордига тұтқындалған кезде, ол ПКДИ Орталық комитетінің мүшелігінен бас тартуға мәжбүр болды. Сол жылы ақталғаннан кейін Бордига оны қайта иеленбеуді шешті, осылайша ол оппозиционер екенін ишараттады. 1924 жылдың маусым-шілде айларында Мәскеуде өткен Коминтерннің V съезінде Бордига «сольтрасолшылдардың» жалғыз дауысы болды, ол социалистік партиялармен кез келген ынтымақтастыққа қарсы шығып, «жоғарыдан емес, төменнен біріккен майданды» қолдады. Бұл ұстаным итальяндық делегациядан басқа қолдау тапты. Ол Муссолини мен фашистердің билікке келуі – «буржуазиялық кластың басқарушы құрамындағы өзгеріс» ғана екенін дәлелдеді. 1924 жылы итальяндық коммунистер партияның бақылауын Мәскеушіл топқа өткізді, оның басшысы Грамши маусым айында партияның бас хатшысы болды. 1925 жылдың наурызында Бордига Коминтерн атқарушы органының пленумына қатысу үшін Мәскеуге барудан бас тартты, ал ол болмаған кезде ол Троцкийге толықтай қолдау білдіргендігі үшін Коминтернге қарсы «жаулық ұстанымда» болды деп айыпталды. 1926 жылдың қаңтарында Лионда эмиграцияда өткен ПКДИ-нің III съезінде Мәскеушіл топтың маневрі аяқталды. Фашистік бақылаудан құтылу үшін Коммунистік Интернационалдың қолдауысыз, Италия коммунистік солшылдарының аз бөлігі ғана съезге қатыса алды, сондықтан Бордига жасаған тезистер қабылданбады. Сталиндік азшылық тобының тезистері қабылданды.

Қамауда

1926 жылдың желтоқсанында Бордига Муссолинимен тағы да тұтқындалып, Тиррен теңізіндегі итальян аралы Устикаға түрмеге жабылды. Онда ол Грамшимен кездесті, саяси айырмашылықтарына қарамастан достығын жаңартып, олар бірге жұмыс істеді. Бордига Грамшидің денсаулығы нашарлағанына алаңдады, бірақ оны аралдан қашуға көмектесу жоспары іске аспады. 1928 жылы Бордига Понца аралына ауыстырылды, онда ол бірнеше үй салып, 1929 жылы қамаудан кейін оларды аяқтау үшін қайта оралды. Бордига 1931 жылы племянницасының фашистке үйленуіне орай босатылды. Ол сондай-ақ қара көйлектілердің (Blackshirts) тобымен суретке түсіп, бұл сурет фашистік газетте жарияланды.

Қарсылық

Босатылғаннан кейін, Бордига Итальян Коммунистік партиясындағы (PCd'I) қызметін жаңартпады, тіпті 1930 жылдың наурыз айында "Троцкийшіл оппозицияның ұстанымдарын қолдаған, қорғаған және мақұлдаған" және ұйымдық тұрғыдан бұзушылық жасаған деген айыппен партиядан шығарылды.

Халықаралық коммунистік партия

1944 жылдан кейін ол алғаш рет Неапольдегі социалистер мен коммунистер фракциясында саяси қызметке қайта оралды, бірақ бұл топ Халықаралық коммунистік партияға (PCInt) таратылғанда Бордига бастапқыда қосылмады. Дегенмен, ол революциялық жұмыстың ұжымдық сипатында екендігіне және кез келген (тіпті бастапқы) жеке тұлғаға табынуға қарсылығына сәйкес, негізінен Battaglia Comunista және Prometeo баспасөздеріне анонимді түрде үлес қосты. Бордига 1949 жылы PCInt-ке қосылды. 1951 жылы партия екіге жарылғанда, ол Халықаралық коммунистік партия деген ат алған топтың жағына шығып, оның «Il Programma Comunista» басылымын жариялады. Бордига партияға толыққанды берілді және көп еңбек етті. Бордига 1970 жылы Формияда қайтыс болғанға дейін ИКП мүшесі болып қалды.

Теориялар мен нанымдар

Бордигизм – Бордига жақтаған солшыл коммунизмнің бір түрі. Италия социалистік партиясындағы бордигистер принципиалды түрде парламенттік сайлауға қатысудан бас тартушылардың біріншілері болды.

Марксизм-ленинизм туралы

Теориялық тұрғыдан Бордига Кеңес Одағын капиталистік қоғам ретінде түсінуді дамытты. Бордиганың троцкистердің еңбектерімен салыстырғанда, кеңес экономикасының капиталистік табиғаты туралы жазған еңбектері де аграрлық секторға назар аударды. Кеңес Одағындағы ауыл шаруашылығын талдау кезінде Бордига колхоздар мен совхоздарда – бірі кооперативтік шаруашылық, екіншісі жалақылы еңбек шаруашылығы – капиталистік әлеуметтік қатынастардың бар екенін көрсетуге тырысты. Ол ұлттық аграрлық өнімнің қаншалықты үлесі шағын жеке меншіктегі жерлерден түсетінін айқындап көрсетті (1950 жылы жазғанда) және 1880-1914 жылдар аралығында Ресей империясы ірі экспорттаушы болғаннан кейін Кеңес Одағының бидай импорттауға көшетінін болжады. Бордиганың марксизм-ленинизм тұжырымында Иосиф Сталин, содан кейін Мао Цзэдун, Хо Ши Мин және тағы да басқалары ұлы романтикалық революционерлер, яғни буржуазиялық революционерлер саналды. Ол 1945 жылдан кейін құрылған марксистік-лениндік мемлекеттердің бұрынғы революциялардың буржуазиялық сипатын одан әрі дамытқанын, олардың барлығының ортақ ерекшелігі экспроприация және аграрлық және өндірістік даму саясаты болғанын, оны бұрынғы жағдайларды жою деп, социализмді құрудың нағыз жолы деп санамады.

Демократия туралы

Бордига өзін демократияға қарсы деп жариялады, Карл Маркс пен Фридрих Энгельс дәстүрін жалғастырғанын айтты. Алайда, Бордиганың демократияға деген қарсылығы сталиндік бір партиялық мемлекет идеологиясымен байланысты емес, себебі ол фашизм мен сталинизмді буржуазиялық демократияның соңғы сатысы деп қарады. Бордиганың жақтастары демократия мен диктатура арасында ешқандай функционалдық айырмашылық жоқ екенін жиі айтады, өйткені бір класс әлдеқашан билікке ие болады. Бордига үшін демократия – бұл, ең алдымен, қоғамды пішінсіз масса ретінде манипуляциялау. Оған қарсы, ол коммунистік партияның «Коммунистік манифест» (1848) құжатында баяндалған принциптер мен бағдарлама негізінде пролетариат диктатурасын іске асыру керектігін айтты. Ол Энгельстің «революция алдында барлық реакциялық күштер "таза демократия" туымен бізге қарсы шығады» деген сөзіне жиі сілтеме жасады (1921 жылы большевиктерге қарсы монархистерден анархистерге дейін барлық фракциялық оппозиция большевиктерсіз кеңестерді, яғни большевиктер басымдығын жоқ кеңестерді талап етті). Сондықтан Бордига революциялық теорияның плюралистік көзқарастардың демократиялық процесінің нәтижесі болуы мүмкін емес деген пікірге қарсы болды, марксистік перспективаның барлық әлеуметтік құрылымдар сияқты коммунизмнің де бағдарламалық мазмұнды білдіру ерекшелігіне ие екенін атап өтті. Бұл марксистер үшін коммунизмнің қол жеткізілуге тиіс идеал емес, ескі қоғамнан туған және бағдарламалық міндеттер жиынтығын қамтитын нақты қозғалыс екенін көрсетеді.

Бірлескен майдан

Бордига 1921 жылы Коминтерннің оңға бұрылуына қатысты түрде қарсылық танытты. Италия Коммунистік партиясының басшысы ретінде ол Үшінші съездің біртұтас фронт стратегиясын іске асырудан бас тартты. Сондай-ақ, ол жаңадан құрылған партияны, одан жақында бөлініп шыққан Италия Социалистік партиясының сол қанатымен біріктіруден де бас тартты. Бордига партияны Коминтерннің, 1921 жылы ағыл-орыс сауда келісімі, Кронштадт көтерілісі, Жаңа экономикалық саясаттың енгізілуі, фракцияларға тыйым салу және Германиядағы наурыз акциясының жеңілісімен хабарланған революциялық толқынның басылуына бейімделуінен мүлдем өзгеше қарастырды. Бордига үшін, Батыс Еуропалық коммунистік партиялардың солшыл социал-демократтардың көпшілігін біртұтас фронт арқылы сіңіру арқылы осы толқынның басылуымен күресу стратегиясы – басталған контрреволюциялық құлдырау кезеңіне толық капитуляция болды. Осының өзі оның демократияға сын айтуының негізіне айналды, себебі Коминтерн, халықты бағындыру атынан, солшыл социал-демократтарға түрлі бағдарламалық жеңілдіктер жасағандай көрінді. Бордига үшін бағдарлама – бәрінің мәні, ал сандарға қатысты ұғым – ештеңе емес. Төмендеу кезеңінде партияның рөлі – бағдарламаны сақтау және келесі толқын болғанға дейін қолдан келгенше үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу еді, оны өткіншілік танымалдылықты қуу кезінде сусыздандыру емес. Бордиганың талдауы 1921 жылы (Троцкийдің 1927 жылы жеңілісінен емес) әлемдік коммунистік қозғалыстың түбегейлі деградациясын көруге мүмкіндік берді. Троцкишіл дәстүрдің Коминтерн тарихындағы осы шешуші кезеңді қарастыратын бюрократия/демократияның абстрактілі-формальды көзқарасы, кез келген мазмұннан бөлініп кетті. Бордига өмірі бойы өзін ленинші деп атады және Ленинге тікелей қарсы шыққан емес, бірақ оның 1921 жылғы жағдайды мүлдем басқаша бағалауы, Коминтерн үшін оның салдары және Ленин мен Троцкийге біртұтас фронт мәселесі бойынша қарсылығы, 1920 жылдардағы халықаралық сол оппозицияның троцкишіл қанатының мұрагерлері көбінесе жасырып қалған маңызды бұрылыс нүктесін аңғартады.

Коммунизм туралы

Лениншілдердің көпшілігі социализм мен коммунизмді ажыратады, ал Бордига өзін лениншіл деп есептегенімен, оны «Лениннен де лениншіл» деп сипаттағандар болды, бірақ ол оларды лениншілдердей ажыратпады. Бордига социализмді коммунизмнен бөлек өндіріс құралы ретінде қарастырмады, керісінше, коммунизмнің капитализмнен шыққанда, «өз негізінде дамығанға» дейін қандай түрде көрінетінін айтты. Бордига социализм терминін Маркс төменгі сатыдағы коммунизм деп атаған нәрсені білдіру үшін қолданды. Маркстің коммунизм жөніндегі тұжырымына сүйене отырып, Бордига үшін социалистік немесе коммунистік қоғамның екі кезеңі де – тарихи материализмге сілтеме жасайтын кезеңдер – ақшаның, капиталдың, нарықтың және т.б. жоқтығымен сипатталатын болды, олардың арасындағы айырмашылық мынада: алғашқы кезеңде рациондау «бір түрдегі еңбектің белгілі бір мөлшері басқа түрдегі еңбектің тең мөлшерімен алмастырылады» қағидасы бойынша жүргізілетін, сондай-ақ бұл еңбектен мемлекеттік жобаларды қаржыландыру үшін шегерімдер жасалатын, ал ауылдық және қалалық пролетариаттың мүдделері арасында да айырмашылықтар болар еді, ал коммунизмде «буржуазиялық құқық» жойылғандықтан, барлық халықтарға бірдей стандарт қолданылмайтын болар еді, ал бұрынғы шектеулі адам «өзінің жеке басын қайтаруға емес, жаңа «әлеуметтік адам» болуға ұмтылар еді». Бордига «еркін өндіруші экономика» деп аталатын «буржуазиялық» идеяға қарсы шығып, коммунизмде (ол төменгі немесе жоғары саты болсын) өндіріс пен тұтынудың екеуі де қоғамның құлына айналатынын мәлімдеді. Бұл көзқарас Бордиганы басқа лениншілдерден, әсіресе троцкистерден ерекшелендірді, олар көбінесе алғашқы екі кезеңді біріктіруге бейімділік танытты, сондықтан ақша мен басқа да айырбас санаттары социализмге дейін сақталып қалды, бірақ Бордига мұндай нәрсені қабылдамады. Оның пікірінше, ақша, сатып алу-сату және т.б. сақталған қоғамды социалистік немесе коммунистік деп санауға болмайды – бұл айырбас санаттары социалистік кезеңге дейін, коммунистік емес, жойылар еді.

Әсерлер

Жаку Камат 1954 жылы 19 жасынан бастап Бордигамен хат алмасып, Бордига Каматпен ұзақ қарым-қатынас орнатып, оған идеологиялық ықпал етті. Каматтың алғашқы еңбектері Бордигистік бағытқа сай жазылған, ал Бордига өмірінің соңында Каматтың "Invariance" журналына жиі мақала жазды. Бордиганың қайтысынан кейін Камат марксизмнен бас тартса да, Маркс еңбектеріндегі "Gemeinwesen" (қоғам, бірлестік) тақырыбына ден қоюы Бордиганың марксизмнің антииндивидуалистік және коллективистік жақтарына жасаған баса назарымен үндеседі. Бордига Жиль Довеге де әсер етті және ХХ мен ХХІ ғасырлардағы ультра солшыл ағымдарға зор ықпал жасады.

Жалпы мұра

Амадео Бордига қоры 1998 жылы Формиа қаласында, Бордига өмірінің соңғы айларын өткізген үйінде құрылды. Қор Бордиганың еңбектерін жариялауды ұйымдастырады және оның идеяларын одан әрі дамытуға ынталандырады. 2020 жылдың тамызында "Тарихи материализм" баспасы Бордиганың еңбектерінің ағылшын тіліне аудармаларынан құралған "Коммунизмнің ғылымы мен құштарлығы" атты антологиясын жариялады.