Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фелсикалық (кремний қышқылы мол) құрамы бар магмалық, вулканилік тау жынысы.
Igneous, volcanic rock, of felsic (silica rich) composition
Риолит (Ryalyte) – вулканилік тау жыныстарының арасындағы ең кремний қышқылына толысы. Ол көбінесе шыны немесе ұсақ ұрықты (афаниттік) текстуралы, бірақ порфириттік болуы мүмкін, яғни ұсақ ұрықты негіз массасында ірі минералдық кристалдар (фенокристалдар) кездеседі. Минералдық құрамында негізінен кварц, сандинин және плагиоклаз болады. Ол граниттің сыртқы тегі. Оның жоғары кремний мөлшері риолиттік магманы өте тұтқыр етеді. Бұл жарылысты жарылуларға, лава ағындарына қарағанда, көбірек мүмкіндік береді, сондықтан осы типтегі магма көбінесе лава ағындарынан гөрі пирокластикалық тау жынысы түрінде шығады. Риолиттік күлді туфтар құрлықтағы магмалық тау жыныстарының ең көп көлемділерінің бірі болып табылады. Риолиттік туф құрылыс саласында кеңінен қолданылады. Обсидиан, риолиттік вулканилік шыны, өте өткір жиекке келтірілуге болатындықтан, көне заманнан бері қазіргі күнге дейін құралдар жасауға пайдаланылған. Риолиттік пемза абразив ретінде, бетонға және топырақты жақсарту үшін қолданылады.
Rhyolite ('/r//aɪ//.//ə//l//aɪ//t/ RYəlyte) is the most silica rich of volcanic rocks. It is generally glassy or fine grained (aphanitic) in texture, but may be porphyritic, containing larger mineral crystals (phenocrysts) in an otherwise fine grained groundmass. The mineral assemblage is predominantly quartz, sanidine, and plagioclase. It is the extrusive equivalent of granite. Its high silica content makes rhyolitic magma extremely viscous. This favors explosive eruptions over effusive eruptions, so this type of magma is more often erupted as pyroclastic rock than as lava flows. Rhyolitic ash flow tuffs are among the most voluminous of continental igneous rock formations. Rhyolitic tuff has been used extensively for construction. Obsidian, which is rhyolitic volcanic glass, has been used for tools from prehistoric times to the present day because it can be shaped to an extremely sharp edge. Rhyolitic pumice finds use as an abrasive, in concrete, and as a soil amendment.
Сипаттама
Риолит – кремнийге бай магмадан пайда болатын эффузивті магмалық тау жынысы. Бұл магма вулкандық түтікшеден шығып, бетте баяу емес, жылдам суытылады. Әдетте, оның құрамындағы майлы минералдардың азы болуына байланысты ақшыл түсті болады және көбінесе өте ұсақ түйіршікті (афанитті) немесе шыны тәрізді келеді. Тау жынысы эффузивті магмалық болғанда, кварцтың, сілтілік фельдспаттың және плагиоклаздың (QAPF) жалпы мөлшерінің 20%-дан 60%-ын құраса, ал сілтілік фельдспаттың жалпы фельдспат мөлшерінің 35%-дан 90%-ын құраса, ол риолит деп жіктеледі. Фельдспатоидтар кездеспейді. Бұл риолитті граниттің эффузивді теңдесі етеді. Дегенмен, IUGS вулкандық тау жыныстарын мүмкіндігінше минералдық құрамы бойынша жіктеуді ұсынса да, вулкандық тау жыныстары көбінесе шыны тәрізді немесе тым ұсақ түйірлі болып келеді, сондықтан минералдық анықтама беру қиынға түседі. Сондықтан тау жынысын кремний қышқылы және сілтілі металл оксидтерінің (K2O + Na2O) мөлшеріне сүйене отырып химиялық тұрғыдан жіктеу қажет. Риолитте кремний қышқылы мен сілтілі металл оксидтерінің мөлшері жоғары, ол оны TAS диаграммасының R аймағына орналастырады. Риолиттердегі сілтілік фельдспат – сандин, сирек жағдайда ортоклаз. Анортоклаз кездесе бермейді. Бұл фельдспат минералдары кейде фенокристтер түрінде кездеседі. Плагиоклаз әдетте натрийге бай (олигоклаз немесе андезин) болады. Кварцпен қатар кристобалит пен тридимит те кездесуі мүмкін. Биотит, аугит, фаялит және роговая обманка қосалқы минералдар болып табылады. Риолиттік күлді туфтар – су тасқыны базальттарымен көлемдік жағынан теңесе алатын жалғыз жанартаулық өнім. Баяу салқындану лавада микроскопиялық кристалдардың пайда болуына және ағын жапырақшалары, сфералиттік, түйіндік және литофиздік құрылымдар сияқты текстуралардың қалыптасуына әкеледі. Кейбір риолиттер өте кедір-бұдырлы пемза болып келеді. Пералкаллиндік лава ағынының морфологиясы мен минералогиясына маңызды әсер етеді, сондықтан пералкаллинді риолиттер әдеттегі кальцидті алкаллинді риолиттерден 10-30 есе сұйық болуы мүмкін. Сұйықтығының артуы нәтижесінде олар кішкентай ауқымды ағын бүктелімдерін, лава түтікшелерін және жіңішке дикелерді құра алады. Олар қызған нүктелер мен жарылыстардағы (мысалы, Британдық Колумбиядағы (Канада) Rainbow Range, Ilgachuz Range және Level Mountain) бимодальді қалқандық жанартаулардан тұрады. Риолитті лаваның атқылауы фелсикалық лаваның атқылауына қарағанда сирек кездеседі. 20-шы ғасырдың басынан бері риолиттің төрт ғана атқылауы тіркелді: Папуа-Жаңа Гвинеядағы Сент-Эндрю бұғазындағы жанартау және Аляскадағы Новарупта жанартауы, сондай-ақ Чилидің оңтүстігіндегі Чайтен және Кордон Каулль жанартауларында. 1912 жылы Новаруптаның атқылауы 20-шы ғасырдың ең ірі жанартаулық атқылауы болды, ол жарылғыш жанартаулықпен басталды, кейін эффузивтік жанартаулыққа және кратерде риолиттік күмбездің қалыптасуына көшті.
Rhyolite is an extrusive igneous rock, formed from magma rich in silica that is extruded from a volcanic vent to cool quickly on the surface rather than slowly in the subsurface. It is generally light in color due to its low content of mafic minerals, and it is typically very fine grained (aphanitic) or glassy. An extrusive igneous rock is classified as rhyolite when quartz constitutes 20% to 60% by volume of its total content of quartz, alkali feldspar, and plagioclase (QAPF) and alkali feldspar makes up 35% to 90% of its total feldspar content. Feldspathoids are not present. This makes rhyolite the extrusive equivalent of granite. However, while the IUGS recommends classifying volcanic rocks on the basis of their mineral composition whenever possible, volcanic rocks are often glassy or so fine grained that mineral identification is impractical. The rock must then be classified chemically based on its content of silica and alkali metal oxides (K2O plus Na2O). Rhyolite is high in silica and total alkali metal oxides, placing it in the R field of the TAS diagram. The alkali feldspar in rhyolites is sanidine or, less commonly, orthoclase. It is rarely anorthoclase. These feldspar minerals sometimes are present as phenocrysts. The plagioclase is usually sodium rich (oligoclase or andesine). Cristobalite and trydimite are sometimes present along with the quartz. Biotite, augite, fayalite, and hornblende are common accessory minerals. Rhyolitic ash flow tuffs are the only volcanic product with volumes rivaling those of flood basalts. Slower cooling forms microscopic crystals in the lava and results in textures such as flow foliations, spherulitic, nodular, and lithophysal structures. Some rhyolite is highly vesicular pumice. Peralkalinity has significant effects on lava flow morphology and mineralogy, such that peralkaline rhyolites can be 10–30 times more fluid than typical calc alkaline rhyolites. As a result of their increased fluidity, they are able to form small scale flow folds, lava tubes and thin dikes. Peralkaline rhyolites erupt at relatively high temperatures of more than They comprise bimodal shield volcanoes at hotspots and rifts (e. g. Rainbow Range, Ilgachuz Range and Level Mountain in British Columbia, Canada). Eruptions of rhyolite lava are relatively rare compared to eruptions of less felsic lavas. Only four eruptions of rhyolite have been recorded since the start of the 20th century: at the St. Andrew Strait volcano in Papua New Guinea and Novarupta volcano in Alaska as well as at Chaitén and Cordón Caulle volcanoes in southern Chile. The eruption of Novarupta in 1912 was the largest volcanic eruption of the 20th century, and began with explosive volcanism that later transitioned to effusive volcanism and the formation of a rhyolite dome in the vent.
Петрогенез
Риолит магмалары көбірек мафикалық (кремнеземге кедей) магманың магмалық дифференциациясы арқылы, фракциялық кристалдану арқылы немесе балқыған қыртыс жынысының ассимиляциясы (анатексис) арқылы пайда болуы мүмкін. Андезиттер, дациттер және риолиттердің ұқсас тектоникалық жағдайларда және ұқсас химиялық құрамында кездесуі риолиттердің мантиядан шыққан базальттық магмалардың бетке жақын тереңдікте дифференциациялануы нәтижесінде пайда болғандығын көрсетеді. Басқа жағдайларда риолит қыртыстың шөгінді жыныстарының балқыуынан пайда болған өнім болып көрінеді. Жоғары кремнийлі риолит (ЖКР), құрамында 75-77,8% SiO2 бар, риолиттердің ерекше кіші тобын құрайды. ЖКР – барлық магмалық тау жыныстарының ең жетілген түрі, құрамы суға қаныққан гранит эвтектикасына өте жақын және көптеген үйлесімсіз элементтерге қарай өте байытылған. Дегенмен, олар стронций, барий және европийға өте кедей. Олар жер астындағы граниттің қайталап балқып және қатуының нәтижесі ретінде түсіндіріледі. ЖКР әдетте ірі кальдералық жарылыстарда көрінеді.
Rhyolite magmas can be produced by igneous differentiation of a more mafic (silica poor) magma, through fractional crystallization or by assimilation of melted crustal rock (anatexis). Associations of andesites, dacites, and rhyolites in similar tectonic settings and with similar chemistry suggests that the rhyolite members were formed by differentiation of mantle derived basaltic magmas at shallow depths. In other cases, the rhyolite appears to be a product of melting of crustal sedimentary rock. High silica rhyolite (HSR), with a silica content of 75 to 77·8% |SiO2, forms a distinctive subgroup within the rhyolites. HSRs are the most evolved of all igneous rocks, with a composition very close to the water saturated granite eutectic and with extreme enrichment in most incompatible elements. However, they are highly depleted in strontium, barium, and europium. They are interpreted as products of repeated melting and freezing of granite in the subsurface. HSRs typically erupt in large caldera eruptions.
Пайда болуы
Риолит конвергентті пластиналар шекарасында жиі кездеседі, онда мұхиттық литосфераның плитасы Жердің мантиісіне, үстінен жатқан мұхиттық немесе континенттік литосфераның астына сіңіп жатыр. Кейде бұл жағдайларда ол басым магмалық тау жынысы болуы мүмкін. Риолит үстінен жатқан литосфера мұхиттық емес, континенттік болғанда көбірек кездеседі. Континенттік қабықтың қалыңдығы көтеріліп келе жатқан магмаға дифференциалдануға және қыртыс жыныстарын сіңіруге көбірек мүмкіндік береді. Риолит құрлықтан алыс жатқан аралдарда да табылды, бірақ мұндай мұхиттық кездесулер сирек. Исландия сияқты жанартаулық мұхит аралдарында атылған толеиттік магмалар кейде риолитке дейін дифференциалдануы мүмкін, ал Исландиядағы жанартаулық жыныстардың шамамен 8% риолиттен тұрады. Дегенмен, бұл ерекше жағдай, мысалы, Гавай аралдарында риолит кездеспейді. Жанартаулық мұхит аралдарының сілтілі магмалары сирек жағдайларда перкалькалық риолиттерге дейін дифференциалдануы мүмкін, бірақ дифференциалдану көбінесе трахитпен аяқталады. Риолиттің шағын көлемдері кейде су тасқыны базальттарымен байланысты, олардың тарихының соңында және орталық жанартаулық кешендер дамитын жерлерде атылуы мүмкін.
Rhyolite is common along convergent plate boundaries, where a slab of oceanic lithosphere is being subducted into the Earth's mantle beneath overriding oceanic or continental lithosphere. It can sometimes be the predominant igneous rock type in these settings. Rhyolite is more common when the overriding lithosphere is continental rather than oceanic. The thicker continental crust gives the rising magma more opportunity to differentiate and assimilate crustal rock. Rhyolite has been found on islands far from land, but such oceanic occurrences are rare. The tholeiitic magmas erupted at volcanic ocean islands, such as Iceland, can sometimes differentiate all the way to rhyolite, and about 8% of the volcanic rock in Iceland is rhyolite. However, this is unusual, and the Hawaiian Islands (for example) have no known occurrences of rhyolite. The alkaline magmas of volcanic ocean islands will very occasionally differentiate all the way to peralkaline rhyolites, but differentiation usually ends with trachyte. Small volumes of rhyolite are sometimes erupted in association with flood basalts, late in their history and where central volcanic complexes develop.
Атауы
Риолит атауын геология ғылымына 1860 жылы неміс саяхатшысы және геологы Фердинанд фон Рихтхофен грек тілінен алынған rhýax ("лава ағыны") сөзі мен тау жыныстарының атауларына қосылатын "lite" жұрнағы арқылы енгізді.
The name rhyolite was introduced into geology in 1860 by the German traveler and geologist Ferdinand von Richthofen from the Greek word rhýax ("a stream of lava") and the rock name suffix " lite".
Қолданылуы
Солтүстік Американың тарихи алдындағы дәуірінде риолит қазіргі Пенсильвания штатының шығысында кеңінен өндірілді. Ең ірі карьерлердің бірі Адамс округіндегі Карбау Рун риолит кеніші болды. Риолиттің өндірілуі 11 500 жыл бұрын басталған. Дельмарва түбегінде тонналап риолит саудаға түсті.
In North American pre historic times, rhyolite was quarried extensively in what is now eastern Pennsylvania. Among the leading quarries was the Carbaugh Run Rhyolite Quarry Site in Adams County. Rhyolite was mined there starting 11,500 years ago. Tons of rhyolite were traded across the Delmarva Peninsula,
Обсидиан көбінесе риолиттік құрамнан тұрады және ол тарихи алдындағы дәуірден бері құралдар жасау үшін қолданылып келеді. Обсидиан скальпельдері нәзік хирургияда қолдану мүмкіндігі зерттелді. Пемза да, әдетте риолиттік құрамнан тұрады, және ол абразив ретінде, бетонға қосылып, топырақтың құрамын жақсарту үшін маңызды қолданысқа ие. Риолиттік туф ежелгі Римде құрылысқа кеңінен пайдаланылды және қазіргі Еуропада да құрылыста қолданылуда.
Obsidian is usually of rhyolitic composition, and it has been used for tools since prehistoric times. Obsidian scalpels have been investigated for use in delicate surgery. Pumice, also typically of rhyolitic composition, finds important uses as an abrasive, in concrete, and as a soil amendment. Rhyolitic tuff was used extensively for construction in ancient Rome and has been used in construction in modern Europe.