Кіріспе

Гоу-карттарды қолданатын автоспорт

2020 жылғы австралиялық спорттық драмалық фильмі

Карт жарысы немесе картинг – ашық дөңгелекті, төрт дөңгелекті көліктерді пайдаланатын автоспорттың бір саласы, олар гоу-карттар немесе жылдамдық қосылатын карттар деп белгілі. Олар көбінесе кішірейтілген трассаларда жарысады, бірақ кейбір кәсіби карт жарыстары толық өлшемді автоспорт трассаларында да өткізіледі. Картинг көбінесе автоспорттың жоғары деңгейлеріне қадам ретінде қарастырылады, көптеген Формула-1 жүргізушілері – Айртон Сенна, Михаэль Шумахер, Фернандо Алонсо, Кими Райкконен, Льюис Хэмилтон, Себастьян Феттель, Нико Росберг және Макс Ферстаппен – өздерінің мансабын картингтен бастаған. Карттардың жылдамдығы әртүрлі, ал кейбіреулері (суперкарттар деп аталады) сағаттық жылдамдығын асып түсуі мүмкін, ал жалпы жұртшылыққа арналған демалыс гоу-карттары төмен жылдамдықпен шектелуі мүмкін.

Тарих

Америкалық Арт Ингелс картингтің негізін қалаушы деп саналады. Бұрынғы автокөлік құрастырушы және Kurtis Kraft компаниясында жарыс машиналарын жасаушы ол 1956 жылы Оңтүстік Калифорнияда алғашқы картты жасады. Картингтің алғашқы жарыстары Роуз Боул стадионының тұрақ орнында өтті. Тезірек танымал болған картинг жылдам басқа елдерге тарады және қазір Еуропада үлкен жанкүйерлер қауымына ие. Алғашқы карт өндіруші американдық Go Kart Manufacturing Co. (1957) компаниясы болды. 1959 жылы McCulloch компаниясы карттерге арналған қозғалтқыштарды шығара бастады. Олардың алғашқы McCulloch MC 10 қозғалтқышы тікелей бензинмен жұмыс істейтін екі тактілі бензопила қозғалтқышынан бейімделген болатын. Кейін, 1960-шы жылдары мотоциклдердің қозғалтқыштары да карттерде қолданыла бастады, ал содан кейін, әсіресе Италияда (IAME) мамандандырылған қозғалтқыш өндірушілер осы спорт түрі үшін арнайы қозғалтқыштар жасауға кірісті.

Шасси

Шасси хромолибден түтіктерден жасалған. Аспалда жоқ болғандықтан, шассидің иілгіш болуы және аспалданың орнына жұмыс істеуі, сонымен қатар бұрылыста сынбау немесе деформацияланбау қажет. Карт шассилері АҚШ-та "Ашық", "Қоршалған", "Тікелей" немесе "Сыртқа қарай ығысқан" деп жіктеледі. Commission Internationale de Karting, Fédération Internationale de l'Automobile немесе CIK FIA бекіткен барлық шассилер "Тікелей" және "Ашық" болып табылады. Ашық карттарда қорғаушы каркас болмайды. Қоршалған карттарда жүргізушіні қоршаған қорғаушы каркас болады; олар көбінесе топырақты трассаларда қолданылады. Тікелей шассиде жүргізуші орталықта отырады. Тікелей шассилер спринт жарыстары үшін қолданылады. Сыртқа қарай ығысқан шассиде жүргізуші сол жақта отырады. Сыртқа қарай ығысқан шассилер тек солға бұрылатын спидвей жарыстары үшін қолданылады. Шассидің беріктігі әртүрлі жағдайларда әртүрлі басқару мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Әдетте, құрғақ жағдайда берік шасси артық, ал жаңбырлы немесе нашар ұстау жағдайында икемді шасси жақсы жұмыс істеуі мүмкін. Трассаның температурасы да басқаруға әсер етеді және қосымша шасси реттеулерін қажет етуі мүмкін. Ең жақсы шассилер жарыс жағдайларына сәйкес артқы, алдыңғы және бүйірлік нығайтуларды қосуға немесе алып тастауға мүмкіндік береді. Тоқтату артқы оське орнатылған дискілі тежегіш арқылы жүзеге асырылады. Көптеген шегер карт сыныптарында алдыңғы дискілі тежегіштер қолданылады және басқа сыныптарда олардың танымал болуы артып келеді; алайда, кейбір сыныптар оларды рұқсат етпейді. Шегер карттарда екі бас цилиндр болады, біреуі алдыңғы, екіншісі артқы, және олар алдыңғы/артқы тежеу күшін өзгертуге мүмкіндік береді. Кәсіби жарысқа қатысатын карттардың салмағы, жүргізушісіз толық жиынтықта, әдетте шамамен құрайды. Avanti, Tony Kart, Trulli, Birel, CRG, Gillard, Intrepid, Remo Racing, Kosmic, Zanardi немесе FA Kart және EKS – жарысқа арналған сапалы шасси өндіретін көптеген еуропалық өндірушілердің белгілі мысалдары. Emmick, Coyote, Bandit, Shadow, MGM, Titan, PRC және Margay – американдық компаниялар, олар карт шассиін өндіреді.

Қозғалтқыштар

Жарыс карттары көбінесе кішкентай екі тактылі немесе төрт тактылі қозғалтқыштарды пайдаланады; алайда, 2022 жылдан бастап жарыс карттарында электр қозғалтқыштарының шектеулі қолданылуы байқалды. Төрт тактылі қозғалтқыштар стандартты ауамен салқындатылатын өнеркәсіптік негіздегі қозғалтқыштар болуы мүмкін, кейде шағын өзгерістермен, қуаты шамамен 5-тен 20 ат күшіне дейін жетеді. Briggs & Stratton, Tecumseh, Kohler, Robin және Honda мұндай қозғалтқыштардың өндірушілері болып табылады. Олар жарыс және ойын-сауық мақсатындағы карттар үшін жеткілікті. Yamaha, TKM, Swissauto немесе Aixro (Wankel қозғалтқышы) сияқты өндірушілерден 15 ат күшінен 48 ат күшіне дейін қуатты төрт тактылі қозғалтқыштар да қолжетімді. Олар 11 000 айналымға дейін жұмыс істейді және эксклюзивті түрде картинг үшін жасалған. Олар кейбір ұлттық чемпионаттардың сыныптарында екі тактылі қозғалтқыштармен бірге қолданылады. Екі тактылі карт қозғалтқыштары арнайы өндірушілермен әзірленеді және құрастырылады. ROTAX, WTP, Comer, IAME (Parilla, Komet, Woltjer), TM, Vortex, Titan, REFO, Modena Engines, TKM, Yamaha – мұндай қозғалтқыштардың өндірушілері. Олардың қуаты бір цилиндрлі 60 см³ қозғалтқышта 8 ат күшінен (Vortex-тің MiniROK) бастап, екі цилиндрлі 250 см³ қозғалтқышта 90 ат күшінен асып түсуі мүмкін. Бүгінде әлемдегі ең танымал санаттар TaG 125 см³ қозғалтқыштарын пайдаланады. Жаңа 125 см³ KF1 қозғалтқыштары 16 000 айналыммен электронды түрде шектеледі. Көбісі қазір сумен салқындатылады; алайда, бұрын ауамен салқындатылатын қозғалтқыштар бұл спорт түрінде басым болды. Электр қозғалтқыштары біраз уақыттан бері аз қуатты ойын-сауық парктерінде, әсіресе жабық алаңдарда, түтін шығуы алаңдатарлық болғандықтан қолданылып келеді, бірақ қазір жоғары өнімді жарыс карттары коммерциялық түрде қолжетімді болып келеді. Мысалы, Blue Shock Racing компаниясы кіші және үлкен жастағы спортшыларға арналған электрлі карттар ұсынады, олардың өнімділігі жанар майлы қозғалтқыштармен салыстырылады және олар үшін жарыстар ұйымдастырылады. Жанармайлы карт қозғалтқыштарын шығаратын Rotax компаниясы электрлі карт қозғалтқышын да ұсынады және осы қозғалтқышпен жабдықталған карттар үшін жарыстар өткізеді.

Беріліс

Трансмиссияның мақсаты: Автомобильдің қуат беру жүйесіне немесе қозғалтқыш жүйесіне трансмиссияны орнатудың үш себебі бар. Трансмиссия: Көлікті әртүрлі жол және жүктеме жағдайында жылжыту үшін қажетті айналу моментін қамтамасыз етеді. Ол бұны қозғалтқыш коленвалы мен көлік құралының жетек дөңгелегі арасындағы қатынасты өзгерту арқылы іске асырады. Көлік артқа қарай қозғалуы үшін кері бағытқа ауыстырылады. Қозғалтқышты дөңгелектерді бұрмаламай іске қосу және жұмыс істеу үшін нейтраль күйге ауыстырылады. Карт дифференциалдыққа ие емес. Ал әрбір айналымның қысқа мерзімінен (көбінесе 10-20 минут) бұл автоспорттағы ең жұмсақ шиналардың бірі болып табылады. Жаңбырлы ауа райы үшін жаңбырлық шиналар ("wets"). Олар жолақты, жұмсақ қоспадан жасалған және сырғаларға қарағанда тар. Барлық жарыс сыныптары жаңбырлық шиналарды пайдалануға рұқсат бермейді. Арнайы шиналар, мысалы, мұзды жағдайларға арналған тік шиналар немесе жоғары ұстанымды топырақ/балшық трассалары үшін "кесілген/жолақты". Кесілген шиналар – бұл өңдеуді жақсарту үшін токарьда өңделген сырғалар. Hoosier және Burris сияқты шина өндірушілер топырақ трассасында ғана қолданылатын, аздап үлкен жолақты шиналар да шығарады.

Деректерді жинау

Басқа автоспорт түрлеріндегідей, карт жарыстары үшін де бірнеше деректерді жинау жүйелері жасалған. Бұл жүйелер жүргізушіге рульге орнатылған дисплейден қозғалтқыштың айналу жиілігін (RPM), кезеңдерді қоса алғанда, шеңбердің уақытын, шеңберлер санын, ең жақсы шеңберді, салқындату жүйесінің температурасын, қауызды газдар температурасын және кейде жылдамдықты немесе тіпті жылдамдықтарды ауыстыратын карттар үшін беріліс орнын қадағалауға мүмкіндік береді. Кейбір жүйелер сенсорлардан айналым деректерін жаза алады, соның арқасында бүкіл жарыс сессиясын қайта қарауға немесе деректерді талдау бағдарламасы орнатылған жеке компьютерге тікелей жүктеуге болады. Күрделірек жүйелер көлденең және бойлық үдеуді (g күші), газ педалінің қалпын, рульдің бұрылуын және тежегіш қысымын сияқты қосымша ақпаратты ұсынуға мүмкіндік береді.

Спринт

Спринт жарыстары кішкентай жол трассаларын еске түсіретін арнайы карт-жолақтарда өтеді, онда сол және оң бұрылыстар, «Hair Pins», «Chicanes», қысқа және ұзақ түзу учаскелер болады. Трассалардың ұзындығы 1/4 миль (400 метрден) 1 мильден (1600 метрге) астам болуы мүмкін. Спринт форматы – бұл қысқа уақытқа созылатын жарыстар сериясы, әдетте, айналымдардың аз санымен, олар финалға іріктеуден өтеді, ол 20 минут немесе одан да ұзаққа созылады, ал іс-шараның жалпы жеңімпазын анықтау үшін түрлі есептеу әдістері қолданылады. Әдеттегі ұзақтығы 25 минуттан аспайды. Мұнда жылдамдық пен табысты озу маңызды рөл атқарады. Әдетте, жарыс квалификациядан, бірден үшке дейінгі іріктеу кезеңдерінен және кубок үшін финалдық жарыстан тұрады. АҚШ және Канадада спринт жарыстары үш негізгі деңгейде өтеді: клубтық жарыстар (арнайы салынған трассалардағы жергілікті жарыстар), «California Pro Kart Challenge» сияқты аймақтық жарыстар, «Texas Sprint Racing Series», Флоридадағы «Sunshine Karting Championship Series», Орта Батыстағы «Route 66» және Солтүстік-Шығыстағы «F1 Gear Up Challenge». Ұлттық деңгейдегі картинг Солтүстік Америкада «SKUSA Pro Tour», «USPKS Championship Series», «WKA Manufacturer's Cup» және «ROK CUP USA» сияқты арнайы ұлттық серияларда өтеді. «SKUSA Pro Tour Championship» ең қадірлі жарыстардың бірі, ал Лас-Вегаста жыл сайын өткізілетін «SKUSA Super Nats» іс-шарасы әлемдегі ең ірі карт жарыстарының бірі болып табылады, ол әр құрлықтан келген жүргізушілерді тартады. «SKUSA SuperNats» жарысы 25 жылдан бері үздіксіз өткізіліп келеді, ал «SuperNats» жеңісі картинг ортасында легендарлы жеңіс саналады. «FIA» чемпионаттары, оның ішінде Картинг әлем чемпионаты, «SKUSA SuperNats» және барлық «SKUSA Pro Tour», «USPKS» және «ROK Cup USA Nationals» осы форматта өтеді. Спринт жарыстары арнайы салынған трассада (олардың көпшілігі отбасылық демалыс үшін клубтық карттарды жалға береді) өткізілуі мүмкін, сондай-ақ «Daytona International Speedway», «Charlotte Motor Speedway», «Pittsburgh Race Complex», Жаңа Орлеандағы «NOLA Motorsports», «Homestead Motor Speedway» және «Road America» сияқты ірі автоспорт кешендеріндегі карт трассаларында да өткізіледі. Спринт жарыстары АҚШ-тың барлық жеріндегі үлкен стадиондар мен казинолардың тұрақтарында салынатын уақытша карт трассаларында да өтеді. Сонымен қатар, кейбір «Indy car» жарыстары сияқты, уақытша трассаларда қалалық көшелерде жарыстар өтетін «көше жарыстары» да бар.

Шыдамдылық

Төзімділік жарыстары бір немесе бірнеше жүргізушілерге арналған, 30 минуттан бастап 24 сағатқа дейін немесе одан да ұзаққа созылады. Жалпы алғанда, тұрақтылық, сенімділік және пит-стратегиясы, ең жоғары жылдамдықтан гөрі маңыздырақ. АҚШ-та "эндуро" жарыстары деп аталатын, WKA және IKF санкциялаған жарыстардың көпшілігі әдетте 30 минут (спринт эндуро) немесе 45 минут (лейдаун эндуро) болып өтеді және тоқталмай, үздіксіз жүргізіледі. Эндуро жарыстары әдетте 1,5-тен 4 мильге дейінгі ұзындығы бар, толық көлемді жол жарысы трассаларында өткізіледі. Автомобильдер үшін танымал 24 сағаттық Ле-Ман жарысынан басқа, Францияның Ле-Ман қаласындағы Ален Прост карт трассасында 24 сағаттық карт жарысы да өтеді. Бұл жарыс 1986 жылдан бері өткізіліп келеді, және оның жеңімпаздарының қатарында төрт мәрте Champ Car чемпионы Себастьен Бурде (1996 жылы) бар. Төзімділік жарыстары картингке қадам жасаудың арзан жолы болып есептеледі. Оңтүстік Африкада жыл сайын 24 сағатқа созылатын Картинг фестивалі жарысы өткізіледі, онда бірнеше сыныптар қатысады. Бұл шараны Йоханнесбург қаласының жанында орналасқан Prokart SSS клубы ұйымдастырады. Ең танымал сыныпта қолжетімді және берік Honda GX390 төрт тактілі қозғалтқышы қолданылады, бұл пайдалану шығындарын ең төмен деңгейде ұстап тұрады. Prokart Super Single Series, сондай-ақ Prokart SSS деп те аталады, 20 жылдан астам уақыттан бері өткізіліп келеді және картингке кіргісі келетін барлық жастағы жүргізушілер үшін өте танымал бастапқы платформа болып табылады. Осы себепті әлемдегі көптеген клубтар төрт тактілі картингке көшкен, себебі екі тактілі картинг өте қымбат болуы мүмкін.

Жарыс санаттары

Карт-картта көптеген әр түрлі кластар бар. АҚШ-та ең қарқынды өсіп жатқан кластардың бірі – Lo206. Негізгі кластарға 125cc Shifter, 100cc tag, 125cc tag және осы карттардың X30 нұсқалары жатады.

Жарыс лицензиясы

Автоспорттың басқа салаларындағыдай, жарыстық картаны жарыста жүргізу үшін лицензия қажет. Лицензияларды басқарушы органдар выдает, оларды клубтар немесе қауымдастықтар ұсынады. Лицензияның жылдық төлеміне әдетте негізгі сақтандыру жабылады. Кейбір елдерде, мысалы Францияда, ережелер жүргізушілердің жыл сайын медициналық тексеруден өтуін талап етеді. Лицензия санаттары елдер бойынша жас топтарына немесе деңгейлеріне қарай өзгешеленеді. Көбінесе жаттығу лицензиясын алу оңай, ал жарыс лицензиясы қабілеттілікті бағалауды қажет етуі мүмкін.

Оқу құралы ретінде

Карт жарыстары көбінесе жүргізушілерді мотор спортына таныстырудың төмен құнмен және салыстырмалы түрде қауіпсіз жолы ретінде қолданылады. Жүргізушілер Моторспорт Ұлыбританиясының «Бамбино» чемпионатында 6 жастан бастап, тіпті «Бамбино Карт» клубы чемпионатында 5 жастан бастап қатыса алады. Көптеген Формула-1 жүргізушілері картпен жарысқан, олардың ішіндегі ең танымалдары – әлем чемпиондары Айртон Сенна, Михаэль Шумахер, Ален Прост, Фернандо Алонсо, Кими Райкконен, Дженсон Баттон, Льюис Хэмилтон, Себастьян Феттель және Макс Ферстаппен. NASCAR жүргізушілерінің көптегені де карттан жарысқа қатыса бастады, мысалы, Даррел Уолтрип, Даника Патрик, Рикки Радд, Хуан Пабло Монтойя, Тони Стюарт және Джефф Гордон. 2009 жылдың тамызында, Ferrari командасына қайта оралу мүмкіндігін күтіп, Формула-1 әлем чемпионы Михаэль Шумахер Италияның Лонато қаласында картпен жаттығу жасады. Шумахер сондай-ақ Лас-Вегаста жыл сайын өтетін SKUSA SuperNationals жарысына қатысты, онда Формула-1 жүргізушілері Себастьен Буэми және Нельсон Пике кіші де бақ сынасты. Фелипе Масса 2009 жылдың қыркүйегінде Венгрия Гран-присіндегі жарақат алғаннан кейін Бразилиядағы жағдайын тексеру үшін де картингті пайдаланды.