Кіріспе

Француз астрономы Гийом Жозеф Хайасинте Жан Батист Ле Джентиль де ла Галазиер (Gijom lə ʒɑ̃ti, 12 қыркүйек 1725 – 22 қазан 1792) – бірнеше тұмандықтарды ашқан және Корольдік ғылым академиясына мүше болып сайланған француз астрономы. Ол Үндістанда 1761 және 1769 жылдарғы Венераның транзитін бақылауға тырысып, нәтижесіз аяқтады.

Өмірбаян

Гийом Ле Джентиль Котансес қаласында дүниеге келді және астрономияға бет бұрғанға дейін шіркеуге кіруге ниеттенді. Ол қазір M32, M36 және M38 Мессье нысандары ретінде белгілі нысандарды, сондай-ақ M8 тұмандылығын ашқан және кейде Le Gentil 3 деп аталатын қара тұмандылықты (Аққу шоқжұлдызында) каталогтаған алғашқы адам болды. Ол Михаил Ломоносов ұйымдастырған халықаралық ынтымақтастық жобасының құрамында болды. Эдмонд Галлей бұл идеяны ұсынған, бірақ ол Жер бетіндегі әртүрлі нүктелерден мұқият өлшеулерді қажет етті. Жоба 1761 жылы болатын Венераның транзитін бақылау үшін әртүрлі жерлерге жіберілген жүзден астам бақылаушымен басталды. Француз экспедициясының бір бөлігі болған Ле Джентиль Үндістандағы француз иелігі Пондичерриге аттанды. 1760 жылдың наурыз айында Парижден жолға шығып, шілде айында Франс аралына (қазіргі Маврикий) жетті. Алайда, сол кезде Франция мен Ұлыбритания арасында Жетіжылдық соғыс басталғандықтан, шығысқа қарайғы жол қиындыққа тап болды. Соңында ол Үндістанның Коромадель жағалауына бағытталған фрегатпен жүзіп, 1761 жылдың наурыз айында Пондичерриге транзит бақылауына ниетпен келді. Транзит бірнеше айға ғана қалғанмен, 6 маусымда ол уақытында жететініне сендірілді. Кеме қолайсыз желдің салдарынан бағытынан ауып, бес апта теңізде болды. Ақыры Пондичерриге жақындағанда капитан британдықтар қаланы басып алғанын білді, сондықтан фрегат Ис-де-Франсқа қайтуға мәжбүр болды. 6 маусымда аспан ашық болды, бірақ кеме әлі де теңізде болды, сондықтан ол кемемен астрономиялық байқаулар жасау мүмкін болмады. Парижден келген сапарынан кейін, ол келесі Венера транзитіне күтті, ол тағы сегіз жылдан соң болады (олар 8 жылдық аралықта жұптар түрінде пайда болады, бірақ әр жұп келесісінен 121 немесе 105 жылға бөлінеді). Мадагаскардың шығыс жағалауын картаға түсіргеннен кейін, ол 1769 жылы Филиппиндегі Маниладан транзит бақылауын жүргізуді шешті. Ол испан билігінің қарсылығына тап болды және 1763 жылы бейбіт келісім шарты бойынша Францияға қайтарылған Пондичерриге қайта оралды. Ол транзит бақылауы үшін шағын обсерватория салды. 1769 жылдың 4 маусымында аспан бұлтты болды және Ле Джентиль ештеңе көрмеді. Қайту сапары алдымен дизентериядан, содан кейін кемесі дауылға түсіп, оны Бурбон аралына (Реюньон) тастап кетті, онда ол испан кемесі оны үйге алып кеткенше күтуге мәжбүр болды. Ол 1771 жылдың қазан айында Парижге келді, онда он бір жыл болды, тек ол заңды түрде қайтыс болған деп жарияланды және Корольдік ғылым академиясындағы орны басқа біреуге берілді. Оның әйелі қайтадан тұрмысқа шықты және барлық туыстары "оның мүлкін қуана тонады". Кеме апаттары мен соғыс кезінде кемелерге жасалған шабуылдарға байланысты, академияға немесе туыстарына жіберген хаттарының ешқайсысы өз мақсатына жетпеді. Ақырында, академиядағы орнын қайтару және қайтадан үйлену үшін ұзақ сот процесі мен патшаның араласуы қажет болды. Үндістанда болған кезінде Ле Джентиль жергілікті астрономиялық дәстүрлерді зерттеді және осы тақырыпта бірнеше жазбалар жасады. Ол 1765 жылдың 30 тамызында болған Ай тұтылуының ұзақтығын тамил астрономы Жер көлеңкесінің мөлшері мен кеңдігін есептеу арқылы болжап, 41 секундқа қысқа болғанын, ал Тобиас Майердің карталары 68 секундқа қате болғанын хабарлады. Ол 1792 жылы Парижде қайтыс болды.

Ойын және опера

Ле Джентиль – канадалық драматург Морин Хантердің пьесасының сюжеті. "Венераның транзиті" пьесасы алғаш рет 1992 жылы Манитоба театр орталығында сахналанды. Кейіннен Виктор Дэвис музыкасына жазылған, сол аттас операға айналдырылды, ол 2007 жылы Манитоба операсы, ал 2010 жылы Опера Каролина тарапынан қойылды.

Құрметтеулер

Оның есімімен 1866 жылы туған қаласы Кутанс қаласындағы маңызды көшелердің бірі – Лежентиль де ла Галазиер бульвары аталған. 1935 жылы Ай бетіндегі Ле-Джентиль кратеріне, ал 2004 жылы 12718 Ле-Джентиль астероидіне оның құрметіне ат қойылды.