Кіріспе

Жарғанатты балықтар тұқымдасы

Urolophidae – Myliobatiformes отрядына жататын, көбінесе stingarees немесе дөңгелек stingrays деп аталатын шағалалар тұқымдасы. Бұл тұқымда бұрын Американың Urobatis және Urotrygon туыстары кірген, бірақ қазіргі уақытта олар өздерінің Urotrygonidae тұқымдасын құрайтыны анықталды. Stingarees Индо-Тынық мұхиты аймағында кездеседі, ең көп түрлері Австралия жағалауында таралған. Олар баяу, теңіз түбінде тіршілік ететін балықтар, жағалауға жақын сулардан бастап континенттік беткейдің терең суларына дейін кездеседі. 30 см-ден 1 метрге дейін өлшенетін бұл шағалалардың сопақшадан ромб пішіндес кеуде қанаттары және жапырақ тәрізді құйрық қанаттарымен аяқталатын салыстырмалы қысқа құйрықтары бар. Сонымен қатар, оларда кішкентай арқа қанаттары мен бүйірлік тері бүктемелері болуы мүмкін. Көбінесе терісі тегіс, ал кейбіреулерінің арқасында әсем түс үлгілері кездеседі. Stingarees теңіз түбінде немесе оның жанында ұсақ омыртқасыздармен және кейде сүйекті балықтармен қоректенеді. Олар аплаценталық тірі туғыштар, яғни олардың эмбриондары жатыр ішіндегі жұмыртқалардан шығып, алдымен сарысының, кейін аналық безден бөлінетін гистотрофтың ("жатыр сүті") көмегімен жетіледі. Қазіргі кезде жүктілік шамамен бір жылға созылады және туатын балалардың саны аз болады. Stingarees өзіне қорғану үшін құйрығында бір немесе екі үлкен, уы бар тікенге ие, олармен адамдарға ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. Жалпы алғанда, stingarees-тің экономикалық құны жоқ. Кейбір түрлер коммерциялық трал балық аулау кезінде қосалқы аулаудың маңызды бөлігін құрайды.

Таксономия және филогенезия

Неміс биологтары Йоханнес Мюллер мен Якоб Хенле 1837 жылы Urolophus туысын құрды; олардың кейінгі 1838–41 жылдардағы Systematische Beschreibung der Plagiostomen еңбегінде бұл жұп Trygonoptera туысын құрды және urolophids тобына алғаш рет сілтеме жасады. Бұл отбасы дәстүрлі түрде Америка тұрғындары Urobatis және Urotrygon туыстарын да қамтыды; Джон МакЭкран, Кэтрин Данн және Цутому Мияке 1996 жылы оларды өз отбасыларына, Urotrygonidae, көшірді. Жақындағы филогенетикалық талдаулар urolophids және туысқан таксондардың Myliobatiformes қатарына жататынын растады; бұрын олар Rajiformes қатарына гитара балықтары және скаттармен бірге жатқызылған. Морфологиялық белгілерге сүйене отырып, Джон МакЭкран мен Нил Ашлиман 2004 жылғы зерттеуде urolophids алып стингареймен (Plesiobatis daviesi) бірге клад құратынын және екеуінің Platyrhinidae, Hexatrygonidae және Zanobatidae отбасыларынан басқа барлық myliobatiform отбасыларын қамтитын кладқа базалық екенін анықтады. Олар Plesiobatis-ті Urolophidae отбасына қосуды және Myliobatiformes ішіндегі Urolophoidea суперотбасының құрамына жатқызуды ұсынды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Биологиялық әртүрліліктің орталығы – Австралия, онда барлық 6 Trygonoptera және 22 Urolophus түрінің 15-і эндемик. Бірнеше түр Коралл теңізінде, аздаған түрлер Малай архипелагында, ал біреуі (сепия stingray, U. aurantiacus) Солтүстік-батыс Тынық мұхитында кездеседі. Стингарейлер – теңіз түбінде тіршілік ететін, өте жақын жағалаудағы эстуарийлер мен шығанақтар сияқты мекенжайлардан бастап, континенттік шельфтің жоғары бөлігіндегі терең теңізге дейін таралған шағалалар. Стингарейлер әдетте жоғары жағынан сары, жасыл, қоңыр немесе сұр түсті, ал төменгі жағынан ақшыл болады; кейбір түрлері қарапайым, ал басқалары дақтармен, сақиналармен, жамылғылармен, сызықтармен немесе күрделі өрнектермен әшекейленген. Басқа милиобатифтер сияқты, стingaрейлер де тірі туу (вивипарозды) жолымен көбейеді, онда ұрықтар аналық жатырынан шығып, алдымен сарысымен, кейіннен анасы өндіретін гистотроф ("жатыр сүті") арқылы қоректенеді және "трофонемата" деп аталатын жатыр эпителийінің арнайы кеңейтімдері арқылы беріледі. Өмір салты зерттелген түрлерде жүктілік мерзімі 10–12 айға созылады және ұрық саны аз, кейбір жағдайларда бір немесе екіден аспайды.

Адамдармен қарым-қатынас

Адамдарға көбінесе зиян келтірмейтін болса да, мазасы бұзылғанда, шағатайлар (stingarees) қалың, уы бар тіспен қатты жаралар салabilir. Түрлері мінез-құлқы бойынша әртүрлі: сирек кездесетін нүктелі шағатай (U. paucimaculatus) көбірек агрессивті, ал нүктелі шағатай (U. gigas) керісінше, азырақ. Қауіп сезгенде, арқасы кесілген шағатай (U. cruciatus) құйрығын дискісінің үстіне шаяндар сияқты көтереді. Кейбір шағатай түрлері коммерциялық балық аулау кезінде түбіне түсірілетін тралдарда кездейсоқ ұсталады. Олар көбінесе кішкентай өлшемдеріне байланысты тасталады, бірақ кейбіреулері балық ұнына өңделеді.