Кіріспе

Қалқалы балықтар тұқымдасы Өзендік шағатайлар немесе тұщы су шағатайлары – Myliobatiformes қатарындағы Potamotrygonidae тұқымдасына жататын, жаңа тропикалық тұщы су балықтары, шағатайлардың төрт қатарының бірі, акулалармен туысқан қаңқалы балықтар. Олар тропикалық және субтропикалық Оңтүстік Америкадағы өзендерде кездеседі (Африка, Азия және Австралиядағы тұщы су шағатайлары басқа бір тұқымдас – Dasyatidae). Тропикалық Батыс Атлантика және Шығыс Тынық мұхитында кездесетін Styracura теңіз тұқымдасы да Potamotrygonidae-ге жатады. Олар көбінесе қоңыр, сұр немесе қара түсті болады, көбінесе дақты, ұсақ немесе нүктелі өрнекпен, дискісінің ені және уы бар құйрық тікенімен ерекшеленеді. Өзен шағатайлары кішкентай жануарлардың көптеген түрлерін жейді, ал аналықтары тірі туады. Бес тұқымға жататын 35-тен астам түрі бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Олар тропикалық және субтропикалық Солтүстік, Орталық және Шығыс Оңтүстік Америкаға тән, Кариб теңізіне құятын өзендерде және Атлантика мұхитына, оңтүстікке қарай Аргентинадағы Рио-де-ла-Платаға дейін тіршілік етеді. Кейбір бейімделгіш түрлер кеңінен таралған, бірақ көпшілігі шектеулі және әдетте бір өзен алабында кездеседі. Ең көп түрлер Амазонкада, әсіресе Рио-Негро, Тапажос және Токантин бассейндерінде (әрқайсысы 8–10 түрге мекендейді) табылған. Көптеген түрлердің таралу аймағы сарқырамалармен шектеледі. Бұлар – тропикалық Батыс Атлантикадан, Кариб теңізін қоса, S. schmardae және тропикалық Шығыс Тынық мұхитынан, Галапагос аралдарын қоса, S. pacifica. Dasyatidae тұқымдастығында шынайы тұщы су түрлері бар, мысалы Urogymnus polylepis, бірақ осы тұқымдастықтағы түрлердің көпшілігі тұзды су балықтары.

Тамақтандыру

Potamotrygonidae тұқымдасқа жататын балықтар – жыртқыштар және жәндіктер, құрттар, моллюскалар, қабықтылылар және балықтар (тікенді балықтар да оның ішінде) сияқты әртүрлі жануарлармен қоректенеді. Бұл тұқымдасқа күндіз белсенді және түнгі белсенді түрлер де кіреді. Балықтың нақты түріне байланысты, жүктілік мерзімі 3 айдан 12 айға дейін созылады, ал әр ұрықта 1-ден 21-ге дейін балапандар болады. Көбею циклі көбінесе су тасқыны деңгейімен байланысты. Әдетте, бір немесе екі тікені болады, олар мерзімімен түсіп, жаңасымен ауыстырылады. Олар Неотропикалық аймақтағы тұщы су балықтарының арасында ең қауіптілерінің бірі саналады, себебі олар салған жарақаттар өте ауыр болуы мүмкін. Колумбияда ғана жылына 2000-нан астам жарақат тіркеледі. Тұщы су шағалары көбінесе агрессивті болмайды, сондықтан жарақаттар көбінесе суға түсушілер олардың үстіне басқанда (аяқтарға немесе төменгі аяқтарға) немесе балықшылар оларды ұстағанда (қолдарға немесе қолына) орын алады.

Симптоматикасы

Авариялар сәулелерге басып тұрғанда немесе қанаттарына тигенде болады, қорғаныс мінез-құлқы денеді бұрудан, құйрықты қозғаудан және тікенекті құрбанға енгізуден тұрады. Әдетте, тікенектер шомылушылардың аяқтарына, әсіресе өкшелеріне, ал балықшылардың қолына кіреді. Бастапқы белгілеріне қатысты ауырсыну, эритема және ісіну жатады, содан кейін некроз пайда болады, ол зардап шеккен аймақтағы тіндердің көмеңдеуіне және ақырында терең жараның қалыптасуына әкеледі. Жүйелік асқынуларға жүрек айну, құсу, сілекейдің көп бөлінуі, тершеңдеу, тыныс алудың баяулауы, бұлшық еттердің дікілдеуі және құрысулар кіреді. Тікенек теріге енген кезде жыртылып кетсе, дентиннің сынықтары жарада қалуы мүмкін. Тікенек жарақаттануға себеп болуы мүмкін, нәтижесінде Pseudomonas және Staphylococcus бактерияларынан туындайтын екінші инфекция пайда болады. Егер тікенек ішкі органдарға жетсе, ол өлімге әкелуі мүмкін.

Тамақ ретінде

Тұщы су шағалалары көбінесе ілгек пен желімен, сондай-ақ тралмен қосалқы ау ретінде ұсталады. Амазонкада Паратригон және кейбір Потамотригон түрлері ең көп ауланады, ал біріншісі ең ізделіс болып табылады. Рио-де-ла-Плата аймағында P. brachyura еті ерекше бағаланады және жергілікті тұрғындар бұл түрді "рая фина" (нағыз шағала) деп атайды. Салмағы аз тұщы су шағалалары көбінесе тасталады, бірақ олардың тірі қалу мүмкіндігі төмен.

Тұтқында

Көптеген түрлердің жағдайы салыстырмалы түрде нашар белгілі, бірақ жалпы алғанда, өзен шағалаларының саны аулау (тамақ үшін және аквариум индустриясы үшін) мен тіршілік ортасының жоғалуы (көбінесе бөгеттер мен кен өндірісінен туындаған ластану салдарынан) нәтижесінде төмендеп бара жатыр деп есептеледі.

Плотиналар

[[Файл:Potamotrygon castexi. jpg|thumb|Кейбір тұщы судың шағалалары бөгеттердің салдарынан жоғалу қаупінде, бірақ Potamotrygon falkneri Итайпу бөгетінің арқасында Парананың жоғарғы бассейніне таралуға үлкерді. Керісінше, бөгеттер П. magdalenae сияқты түрлердің популяциясын оқшаулап, ген ағымын тоқтату арқылы қауіп тудырады, ал П. brachyura сияқты басқалары тұрған суға (линзалы ортаға) және өзендерді тоғандаудан пайда болған су қоймаларына жақын болмайды. Табиғи түрде ұсталған тұщы су шағалаларын экспорттаушы негізгі елдер – Колумбия және Перу. Сонымен қатар, заңсыз экспорттың да деңгейі бар. Осы отбасының барлық түрлерін III қосымшаға, ал Paratrygon және бірнеше Potamotrygon түрлерін II қосымшаға қосу ұсынылып отыр.