Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Израильдегі археологиялық орын – ежелгі қалалар мен археологиялық орын.
Archeological site in Israel
the ancient cities and archaeological site
Тель-Дор (немесе Дар, «ұрпақ», «мекендеу» деген мағына береді) немесе Телл-эль-Бурж, араб тілінде Хирбет-эль-Бурж (әдеби мағынасында – «Мұнараның төбесі» немесе «Мұнараның қиратылысы»), Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы жазықта, қазіргі Мошав Дордың жанында, Хайфаның оңтүстігінде және Хадераның батысында орналасқан археологиялық орын. Қорғалған шығанақтың солтүстік жағындағы кішкентай төбеде жатқан бұл орын египеттік дереккөздердегі Djr, Киелі кітаптағы Дор, грек және римдік дереккөздердегі Дор/Дорамен сәйкестендіріледі. Орынның құжатталған тарихы соңғы қола дәуірінде басталады (дегенмен, қаланың өзі орта қола дәуірінде, шамамен б.з.д. 2000 жылы негіделген), ал тарихы крестшілер кезеңінде аяқталады. Порт қаланың 3000 жылдық тарихы бойындағы өркендеуіне ықпал етті. Оның барлық осы алуан мәдениеттердегі басты рөлі – сауда орталығы және Шығыс пен Батыс арасындағы қақпа болу еді. 1948 жылға дейінгі палестиналық араб ауылы Тантураның қалдықтары археологиялық орыннан оңтүстікке қарай бірнеше жүз метр жерде жатыр. Ауылдың орнына кибуц және Нахолим курорты салынды.
Tel Dor ( or דאר, meaning "generation", "habitation") or Tell el Burj, also Khirbet el Burj in Arabic (lit. Tell, or Ruin, of the Tower), is an archaeological site located on the Israeli coastal plain of the Mediterranean Sea next to modern moshav Dor, about south of Haifa, and west of Hadera. Lying on a small headland at the north side of a protected inlet, it is identified with D jr of Egyptian sources, Biblical Dor, and with Dor/Dora of Greek and Roman sources. The documented history of the site begins in the Late Bronze Age (though the town itself was founded in the Middle Bronze Age, c. 2000 BCE), and ends in the Crusader period. The port dominated the fortunes of the town throughout its 3,000 year history. Its primary role in all these diverse cultures was that of a commercial entrepôt and a gateway between East and West. The remains of the pre 1948 Palestinian Arab village of Tantura lie a few hundred meters south of the archaeological site. A kibbutz and the resort of Nahsholim were built on the site of the village.
Этимология
hiero гректер мен римдіктерге, ал Тұңғыш Египеттік Уэнамұн әңгімесінде Dir ретінде белгілі болды. Дор қаласын бірінен соң бірі қанаандықтар, теңіз халықтары, финикиялықтар, ассириялықтар, парсылықтар, гректер және римдіктер басқарды. Гректер келгенге дейін және Израиль халқымен байланысқа түспей тұрып та, қала Дор деп аталды. Гректер қалаға келгенде және оның аты Дор екенін білген соң, оны Дора деп атады, мүмкін Посейдонның ұлы Дорус есімді адамның құрметіне.
hiero|1=djr to the Greeks and Romans, and as Dir in the Late Egyptian Story of Wenamun. Dor was successively ruled by Canaanites, Sea Peoples, Phoenicians, Assyrians, Persians, Greeks, and Romans. The city was known as Dor even before the Greeks arrived or had contact with the peoples in Israel. When the Greeks came to the city and learned its name to be Dor, they called it Dora, possibly after a Dorus said to be a son of Poseidon.
Орналасуы және сәйкестендіруі
Классикалық дәуірдегі Дора Кесариядан Птолемаиске (Акре) қарайғы жолдың тоғызыншы милінде орналасқан. Дәл сол жерде, шамасы, Дораның арабша бұрмалануы болған Тантура деген кішкентай ауыл болған.
Dora of the classical period has been placed in the ninth mile from Caesarea, on the way to Ptolemais (Acre). Just at the point indicated was the small village of Tantura, probably an Arabic corruption of Dora.
Еврей Киелі кітап
Көптеген ғалымдар б.з.д. 9 ғасырға дейінгі кезеңге қатысты Киелі кітап мәтіндерінің тарихи дұрыстығына күмән келтіреді. Олар ертедегі Дор сияқты жерлерге қатысты Киелі кітаптағы ақпараттың тарихтан гөрі мифологияға негізделгенін ұсынады. Еврей Киелі кітабында Дор ежелгі ханаандықтардың патшалық қаласы ретінде бейнеленген, оның билеушісі Хазор патшасы Явинге қарсы Ешуамен одақтас болған. Ол Манаса тайпасының территориясында орналасқан сияқты, бірақ олар оны бағындыра алмаған (; ). Бұл Сүлейменнің комиссариат аймақтарының бірі болды (; ). Алайда Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, оның порты Кесария портынан нашар болған. Дор туралы Рехобтың 3 ғасырлық мозаикасында ол ондықтан босатылған жер деп көрсетілген, себебі ол б.з.д. 4 ғасырда Вавилондық тұтқындықтан оралған еврейлермен қоныстанбаған. Шюрер болжамы бойынша, Дор, Кесариямен бірге, парсы кезеңінің соңында салынған болуы мүмкін.
Many scholars doubt the historical accuracy of biblical texts relevant to times prior to the 9th century BCE. They suggest that the biblical context for such places as early Dor is more mythology than history. In the Hebrew Bible, Dor is depicted as an ancient royal city of the Canaanites, whose ruler was an ally of Jabin king of Hazor against Joshua, It appears to have been within the territory of the tribe of Manasseh, though they never managed to conquer it (; ). It was one of Solomon's commissariat districts (; ). According to Josephus, however, its harbour was inferior to that of Caesarea. Dor is mentioned in the 3rd century Mosaic of Rehob as being a place exempt from tithes, seeing that it was not settled by Jews returning from the Babylonian exile in the 4th century BCE. Schürer suggests that Dor, along with Caesarea, may have initially been built towards the end of the Persian period.
Ерте темір дәуірі
Кейіндегі қола дәуірінің құлдырауынан кейін, қала Тжеккер деп аталатын көшіп келген топтармен қоныстанған сияқты. Мысыр әдебиетінің "Венамунның хикаясы" деген мәтініндегі басты кейіпкер Дорға сапар шегіп, Бедер есімді Тжеккер ханзадасымен күшін біріктіреді. Елді мекеннің бұл қабаты археологиялық тұрғыдан Дор XII деп белгіленеді және шамамен б.з.б. 1150–1050 жылдарға дейін датыланады.
After the Late Bronze Age Collapse, the town appears to have been settled by a migrant group called the Tjekker. In the Egyptian literary text known as the Story of Wenamun, the main character visits Dor and is received by Tjekker prince named Beder. This layer of the settlement is known archaeologically as Dor XII, and dates from c. 1150–1050 BC.
Парсы дәуірі
Шамамен 460 ж.б. афиналықтар перстерге қарсы Египет басшысы Инароспен одақ құрды. Нил дельтасына жетіп, египеттіктерге көмек көрсету үшін афиналық флот оңтүстікке қарай жүзуге тиіс болды. Афиналықтардың үш қатарлы кемелері Кипрдің оңтүстігіне дейін жеткен, бірақ оларға Кипр мен Египет арасындағы бекеттік пункт қажет болды. Олар Ливан немесе Палестина жағалауында теңіз базасын құруға мұқтаж болды, бірақ Сидон мен Тирдің финикиялық қалалары құрлықтағы жағалаудың көп бөлігін бақылап, Парсыға адал болды. Дегенмен, осы қалалардан оңтүстікке қарай шамамен 80 шақырым жерде афиналықтар оқшау және тартымды нысананы тауып, оған бекеттік пункт орнатты. Афиналықтар Сидоннан Дорды жаулап алды. Дор афиналықтар үшін көптеген стратегиялық артықшылықтарға ие болды, ең алдымен Сидоннан қашықтығы. Афиналықтардың теңіз империясы ескекпен жүретін кемелерге негіделген. Оларға үлкен жер участақтары қажет болмады, керісінше, тұщы суы, азық-түлігі және жау шабуылынан қорғанысы бар стратегиялық жағалау орналасқан жерлер қажет болды. Дордың теңіз жағасына жақын тұщы сулы көзі болды, ал оңтүстігінде – шағын аралдар тізбегімен қоршалған лагуна мен құмды жағажай орналасқан. Бұл афиналық флоттың кемелерін түсіріп, экипаждарды демалдыру үшін қажетті нәрсе болды. Дордың өзі де стратегиялық тұрғыдан қолайлы жерде орналасқан. Ол тік жартасты үстінде тұрды және құрлық жағынан батпақты ойыспен қоршалған, ол табиғи бекініс қызметін атқарды. Жағалау жазығының арғы жағында Кармил тауы көтерілген. Қала парсылар салған бекіністермен қоршалған. Бұған қаланың түзу көшелері мен матаға бояу жағу үшін финикиялықтардың құдықтары да қосылды. Осы себептерге байланысты Дор афиналық флоттың ең алыс бекетіне айналды.
In ca. 460 BCE, the Athenians formed an alliance with the Egyptian leader Inaros against the Persians. In order to reach the Nile delta and support the Egyptians, the Athenian fleet had to sail south. Athens had secured landing sites for their triremes as far south as Cyprus, but they needed a way station between Cyprus and Egypt. They needed a naval base on the coast of Lebanon or Palestine, but the Phoenician cities of Sidon and Tyre held much of the mainland coast and those cities were loyal to Persia. Fifty miles south of those cities, however, the Athenians found an isolated and tempting target for establishing a way station. The Athenians seized Dor from Sidon. Dor had many strategic advantages for the Athenians, starting with its distance from Sidon. The Athenians had a maritime empire built on oared ships. They did not need large tracts of land and instead needed strategically situated coastal sites that had fresh water, provisions and protection from bad weather and enemy attack. Dor had an unfailing freshwater spring near the edge of the sea and to its south a lagoon and sandy beach enclosed by a chain of islets. This was precisely what the Athenian fleet needed for landing their ships and resting their crews. Dor itself was strategically situated. It stood atop a rocky promontory and was protected on its landward side by a marshy swale that formed a natural moat. Beyond the coastal lowlands was Mount Carmel. The town had Persian built fortifications. In addition to this, the town had straight streets and Phoenician dye pits for the purpling of cloth. For these reasons, Dor became the most remote outpost of the Athenian navy.
Эллиндік кезең
138 ж.б.д. Дора қаласында Селевкид императоры Антиох VII Сидетес пен узурпатор Диодот Трифон арасында шайқас болды, оның нәтижесінде Диодот Трифон қашып кетіп, кейіннен қайтыс болды.
In 138 BC, Dora was the scene of battle between Seleucid emperor Antiochus VII Sidetes and the usurper Diodotus Tryphon, leading to the latter's flight and ultimately his death.
Қазба тарихы
Тель-Дор ("Дор қираған жері") алғаш рет 1920 жылдары Джон Гарстанг Иерусалимдегі Британдық археология мектебінің тапсыруымен зерттелді. 1950 жылдары Ж. Лейбовиц тель төңірегіндегі төменгі қала аумағында қазба жұмыстарын жүргізді. 1979-1983 жылдары Клодин Дофин тельдің шығысындағы шіркеуді қазды. 1979-1984 жылдары А. Рабан негізінен үйіндінің оңтүстігінде және батысында порттық құрылыстар мен басқа да нысандарды қазып шығарды. Курт Раве, Шелли Ваксман және Саен Кингсли осы маңда су асты зерттеулерін жүргізді. Еврей университетінің археология институтының профессоры Эфраим Стерн 1980-2000 жылдар аралығында Израильдік зерттеулер қоғамымен бірлесіп, осы жерде 20 маусымдық қазба жұмыстарын басқарды. Ашылған 11 қазба учаскесі темір дәуірі, парсы, эллинистік және ерте рим дәуірлері туралы құнды мәліметтерді ашты.
Tel Dor ("the Ruin of Dor") was first investigated in the 1920s by John Garstang, on behalf of the British School of Archaeology in Jerusalem. J. Leibowitz excavated in the lower town around the tell in the 1950s. From 1979 to 1983, Claudine Dauphin excavated a church east of the tell. Avner Raban excavated harbour installations and other constructions mainly south and west of the mound in 1979 1984. Underwater surveys around the site were carried out by Kurt Raveh, Shelley Wachsman and Saen Kingsley. Ephraim Stern, of the Institute of Archaeology at the Hebrew University, directed twenty seasons of excavations at the site between 1980 and 2000, in cooperation with the Israel Exploration Society. The eleven excavation areas opened have revealed a wealth of information about the Iron Age, Persian, Hellenistic and Early Roman periods.
Қызғылт бояу өндірісі
2001 жылдан бастап қазба жұмыстары барысында парсы және эллинистік кезеңдерге жататын қызғылт түсті бояу ерітіндісін дайындауға арналған құрал табылды. Оның ішінде әлі де қалың қабатты өңделмеген әктас (кальций оксиді) болды, ғалымдардың пікірінше, ол моллюскаларды қабықтарынан шығарғаннан кейін бояуды бөліп алуға көмектескен. Бұл моллюскалар негізінен Жерорта теңізінің басқа аймақтарынан әкелінді және Phorcus turbinatus, Patella caerulea, Stramonita haemastoma, Hexaplex trunculus сияқты түрлерден тұрды.
As of 2001, excavations at the site have yielded an apparatus for the production of a purple dye solution, dating to the Persian and Hellenistic periods, wherein there was still a thick layer of quicklime (calcium oxide) which served, according to scholars, in helping to separate the dye from the mollusks after they had been broken and removed from their shells. These mollusks were primarily imported into the region from other places along the Mediterranean coast, and consisted of species Phorcus turbinatus, Patella caerulea, Stramonita haemastoma, Hexaplex trunculus, among other species.
Неолиттік цунами
2020 жылы археологтар Израильдің Тель-Дор қаласында керамикаға дейінгі неолиттік В дәуіріндегі жағалау елді мекендерін жойған, 3,5-1,5 км ішке дейін жеткен цунамидің іздерін тапты. Цунамидің биіктігі шамамен 16 метрді құрады. Зардап шеккен аймақтарда жаңару баяу болды, бірақ жалпы алғанда, ол Оңтүстік Леванттың әлеуметтік дамуына айтарлықтай әсер етпеді. Цунами Библиядағы тоқсан сумен байланыстырылмаса да, көптеген мәдениеттердегі тоқсан су туралы мифтерге әсер еткен болуы мүмкін деп саналады.
In 2020, archaeologists discovered evidence of a tsunami that destroyed middle Pre Pottery Neolithic B coastal settlements in Tel Dor, Israel as it traveled between 3.5 to 1.5 km inland. The tsunami was approximately 16 m high. Recovery in the affected areas was slow but overall, it did not significantly affect the social development of the southern Levant. Whilst the tsunami is not identified with the Biblical flood, it is believed to contribute to the flood myths found in numerous cultures.
Мұражай
Тарихи 'Glasshouse' мұражай ғимараты, Тель-Дор өзінен шамамен 500 метр оңтүстікке орналасқан Нахшолим кибуцында орналасқан. Қазіргі уақытта бұл ғимаратта Дордағы теңіз және аймақтық археология орталығы (CONRAD) орналасқан, ол экспедициялық жұмыс бөлмелерінен және Тель-Дор мен оның аймағынан табылған жәдігерлерді көрсететін мұражайдан тұрады. Мұражай қаланың ежелгі әлемде теңіз шырыштардан құнды лазурит және қызыл түстерді өндіруші ретіндегі маңыздылығын көрсетеді. Бұл үй 19 ғасырда барон Эдмонд Джеймс де Ротшильд салған ескі шыны жасау фабрикасы.
The historic 'Glasshouse' museum building, located in kibbutz Nahsholim, some 500 meters south of the site itself, now houses the Center for Nautical and Regional Archaeology at Dor (CONRAD), consisting of the expedition workrooms and a museum displaying the finds from Tel Dor and its region such as documenting the city's importance in the ancient world as a manufacturer of the prestigious azure and crimson colours from sea snails. The house is an old glass making factory from the 19th century built by Baron Edmond James de Rothschild.