Кіріспе
Солтүстік Израильдегі Киелі кітаптағы қаланың қираған қалдықтары Тель Абель Бет Мааха (; تل آبل القامع) – үлкен археологиялық төбе, оның жоғарғы бөлігінде кішкентай солтүстік бөлігі және үлкен төменгі оңтүстік бөлігі бар, олар екі аралықпен жалғасқан. Ол қазіргі Израильдің солтүстік шекарасында, Метула қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 2 км, ал Тель-Даннан батысқа қарай 6,5 км қашықтықта орналасқан. Жақында жүргізілген зерттеулер мен қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл жерде қола және темір дәуірлерінде, сондай-ақ парсы, эллинистік, византиялық, ерте ислам, крестшілер, мамлюк және Осман кезеңдерінде адамдар тұрған. Біздің заманымыздың 13 ғасырының басынан бастап бұл төбе 1948 жылы құртылған Абил әл-Қамх араб ауылының орны болды. Дегенмен, төменгі төбе І темір дәуірінен кейін (б.з.д. 11-10 ғасырлар) қоныстанбаған, сол кезде қоныс жоғарғы төбеге шоғырланған сияқты. Орта қола дәуірінің II кезеңінде бұл жер қабырғалармен және қоршаумен бекітілген. Бұл бекіністер кейінірек қола дәуірінің соңында төбенің оңтүстік бөлігінде қайта пайдаланылды, бірақ темір дәуірінде қолданыстан шықты. Бұл елде табылған ең ерте күміс сақталатын орындардың бірі – құмырадағы күміс жиынтығы, ол қола дәуірінің соңына жатады. І темір дәуірінің кезеңі бұл аймақтағы ең тығыз кезеңдердің бірі болып табылады және діни, тұрмыстық және қоғамдық сипаттағы қабаттарды қамтиды. Соңғысында металл өңдеу іздері табылды. ІІ темір дәуірі жоғарғы төбедегі өте үлкен тас қабырғамен көрсетілген, ол қамалдаманың бөлігі болуы мүмкін. Бұл қабырғаның үстінде және темір дәуірінің басқа қалдықтарымен бірге парсы-эллинистік кезеңге жататын жақсы салынған құрылыс салынды. Кейінгі кезеңдерде 1948 жылғы Накба кезінде халқы азайтқанға дейін Абил әл-Қамх палестиналық ауылы осы жерде орналасқан.
Tel Abel Beth Maacah (; تل آبل القامع) is a large archaeological tell with a small upper northern section and a large lower southern one, connected by a saddle. It is located on the northern border of present day Israel, about 2 km south of the town of Metula and about 6.5 km west of Tel Dan. The survey and excavations conducted in recent years have shown that the site had been inhabited during the Bronze and Iron Ages, as well as the Persian, Hellenistic, Byzantine, Early Islamic, Crusader, Mamluk and Ottoman periods. Since at least the early 13th century CE the mound was the location of the Arab village of Abil al Qamh, depopulated in 1948. However, the lower mound was not occupied after the Iron Age I (late 11th/early 10th centuries BCE), when occupation seems to have concentrated on the upper mound. The site was fortified by walls and a rampart in the Middle Bronze Age II. These fortifications were reused in the Late Bronze Age in the south of the mound, but went out of commission in the Iron Age I. A silver hoard in a jug, dating to the end of the Late Bronze Age, is one of the earliest such hoards found in the country. The Iron Age I sequence is one of the densest in this region and includes strata of cultic, domestic and public nature. Traces of metal working were found in the latter. The Iron Age II is represented by a very large stone wall in the upper mound that might be part of a citadel. A well built structure dating to the Persian early Hellenistic period was built above this wall and other Iron Age remains. In the later periods, the Palestinian village of Abil al Qamh was located here until it became depopulated during the Nakba in 1948.
Сайт
Бұл жердің ауданы шамамен 100 дунам (10 гектар) және Иордан өзенінің төрт бастауының бірі – Нахал Аюнның тар шатқалында орналасқан. Ийонмен суға толыған Танур шарлауы, осы жердің солтүстігінде жатыр. Құнарлы Хула аңғарының тар солтүстік бөлігін бақылайтын стратегиялық артықшылығы бар осы жерден солтүстікке Ливанның Бекаа аңғарына, солтүстік-шығысқа ішкі Сирияға (Дамаск) және Месопотамияға, ал батысқа Ливан/Финикия жағалауына қарай саяхат жолдары өтеді. Бұл төбе Еврей жазбаларындағы Абель-Бет-Маахамен теңестіріледі және солтүстіктегі үлкен төбеден, оңтүстіктегі кішкентай төбеден және олардың арасындағы орташа биіктіктегі жалғастырғыштан тұрады. Қаланың мұндай стратегиялық маңызды жерде орналасуы, ол қола дәуірінде (ханаандықтар, хуриттер/митандықтар, египеттіктер және хетттер) және темір дәуірінде (израильдіктер, арамейлер және финикиялықтар) әртүрлі ұлттар мен саяси күштердің өзара әрекеттесуінде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Абель-Бет-Мааха шекаралық қала болғандықтан, бұл ықпалдарға бірден ұшырады, сонымен қатар шетелдік басқыншылықтардың алғашқы соққысын қабылдады. Көптеген су көздеріне және құнарлы егістік жерге жақындығы Абель-Бет-Мааханың ежелгі заманда ірі және маңызды орталыққа айналуына себеп болды.
Этимология
Абел-Бет-Маха «Мааханың үйінің шалғыны» деген мағынаны білдіреді. Киелі кітапта бұл ат Әбел Бет Мааха, Әбел Бет Мааха, Әбел Бет Мааха, Авел Бет Ма’аха сияқты түрліше жазылған. Қала сонымен қатар Абель Маим («сулы шалғын») деп те аталады.
Сәйкестендіру
Теллді 19-шы ғасырдың және 20-шы ғасырдың басындағы бірқатар белгілі зерттеушілер, соның ішінде Виктор Герин, Феликс Мари Абель және Эдвард Робинсон сипаттады. Эдвард Робинсон алғаш рет бұл үйіндіні библиялық Абель Бет Мааха (Авел Бет Макаха) деп атады. Бұл ұсыныс негізінен тарихи-географиялық факторларға негізделгендіктен, ғылыми қауымда қабылданды. Бұл қаланың айқындалуы негізінен Киелі кітаптағы екі географиялық тізімге сүйенеді. 9-шы ғасырда Яһуда патшасы Аса, Солтүстік патшалыққа шабуыл жасау үшін арамалық патша Бен-Хадад І-ге жүгінді. Ол сәтті шабуыл жасады, бірақ көп ұзамай Ахаб патшаның тұсында бұл аймақ қайтадан израильдіктердің билігіне көшті. «Бен-Хадад патша Асаның сөзін тыңдап, әскер командирлерін Израиль қалаларына қарсы жіберді. Ол Ион, Тел-Дан, Абель Бет Мааха және бүкіл Киннерот, сондай-ақ Нафталимнің барлық жерін басып алды». Осыған ұқсас географиялық тізім б.з.д. 8-шы ғасырдың соңындағы Ассирияның аймақты жаулап алуы туралы әңгімеде де кездеседі: «Израиль патшасы Пекахтың тұсында Ассирия патшасы Тиглат-Пилесер Ион, Абель Бет Мааха, Яноах, Кедеш, Хазор, Галаад және Галилеяны, яғни Нафталимнің барлық жерін басып алып, халықты тұтқынға алып Ассирияға әкеп қондырды».
Б.з.д. екінші мыңжылдық және Киелі кітап сілтемелері
2019 жылдың жазында табылған шарап сақтау құмырасының қақпағындағы еврей жазуында “леБенаяу” деп жазылған, яғни құмыра мен оның ішіндегісі “Бенаяуға тиесілі”. Ол 10-9 ғасырларға дейін датыланады. Бұл құмыра Бенаяу есімді адамның шарап сақтау орнынан табылған басқа да құмыралармен бірге кездесті. Қазба жұмыстарынан табылған алғашқы жазу – ол, әріптері 2900 жылдан асқан. Бұл жазу Авраам Биранның Абель-бет-Мааха қаласы Дәуіт пен Сүлейменнің тұсында Израиль қаласы болған деген пікірін қолдайтын бірнеше артефакттардың бірі. Қола дәуіріндегі осы орынға сілтемелер: Ексекрация мәтіндерінің ерте тобы (Орта қола IIA) және, мүмкін, Тутмос III-нің қиратылған қалалар тізімі (Соңғы қола I), сондай-ақ Амарна хаттары (Соңғы қола IIA; Девер 1984: 211–213). Ассириялықтар басып алғаннан кейін, бұл орын кейінгі дереккөздерде еске алынбаған. Арамейліктер мен ассириялықтардың қаланы басып алуына қатысты жоғарыда айтылған екі географиялық тізімнен басқа, бұл орын Киелі кітапта бір рет тағы аталған: ол, Бенжамин тайпасынан шыққан Шеба бен Бихри есімді адамның Дәуітке қарсы бүлік көтеруі туралы айтады. Шеба Абель-Бет-Маахаға қашып, оны Жоав пен оның әскері қуып жетеді. Жоав қаланы қоршап алып, оны қиратуға әзірленгенде, жергілікті “ақылды әйел” (мүмкін, болжамгер) оған қала Дәуітке адал екенін, оны “Израильдегі ана қала” деп атап, қаласын сақтап қалды. Ол, қалаға пана тапқан бүлікшінің басын кесіп, осылайша қаласын құтқарады. “Израильдегі ана қала” деген тіркес Киелі кітапта осы бір рет кездеседі және оның ерекше саяси және/немесе діни мәртебесін көрсетеді. Бұл оқиға сонымен қатар қаланың Израиль мемлекетінің ең солтүстік нүктесі екенін көрсетеді, бірақ бұл қай уақыт кезеңіне қатысты екені белгісіз, өйткені бұл оқиға Дәуіттің билігінен кейінгі Темір дәуірінің екінші кезеңін көрсетеді. Ғалымдардың кейбіреулері, Абель-Бет-Мааханы Бен-Хадад I басып алғаны туралы Тель-Даннан табылған ‘Дәуіттің үйі’ деген жазудың екінші жолында айтылған болуы мүмкін деп болжайды, онда ‘а’ және ‘б’ әріптері сақталған және қаланың атын – “Абель” сөзінің басы болуы мүмкін (Schneidewind 1996:77; Naaman 2012:95, 10-ескерту).
Бұрынғы зерттеулер
Тарихи маңызы мен географиялық орны айқын болса да, Абел-Бет-Маақа 2012 жылға дейін қазба жұмыстарынан толыққанды зерттелмеген. Алдыңғы зерттеулерде Британдық Мандаттың Ескі заттар департаментінің өкілдері мерзімді түрде сапарлар жасаған, ал Израильдің Ескі заттар департаменті 1950 жылдары, 1960 жылдары Йехуда Даян, және 1972 жылы Аризона университетінің профессоры Уильям Г. Девер зерттеулер жүргізген. Ол өз нәтижелерін қысқаша жариялаған, сонымен қатар егжей-тегжейлі тарихи-географиялық талдау жасаған (Дever 1986). Содан кейін Израиль Ескіліктер Басқармасы (IAA) оңтүстік-шығыс беткейінің төменгі бөлігінде жүргізген шағын құтқару қазбасы бірнеше Византия кезеңіне жататын қабірлерді, сондай-ақ қабір жиынтығына тән Орта қола IIB кезеңіне жататын ыдыстар тобын ашты, бірақ осы кезеңге жататын қабір табылған жоқ (Степанский 2005).
Қазіргі жоба
Тель-Абел Бет-Мааханың қазба жұмыстары Лос-Анджелестегі Azusa Pacific University университеті бастамасымен және қаржыландыруымен жүзеге асырылуда. Бұл жоба Иерусалимдегі Еврей университетімен бірлескен түрде жүргізіліп жатыр, оны аталған университеттен Роберт Маллинс докторы және Еврей университетінен Наама Яхалом Мак және Нава Паниц-Коэн докторлары бірлесіп басқарады. Жер өлшеуші және стратиграфиялық кеңесші – Иерусалимдегі Еврей университетінің Рухама Бонфиль. Жоба 2012 жылы іздестіру жұмыстарымен басталды, одан кейін бүгінгі күнге дейін төрт қазба маусымы өткізілді (2013–2016 жылдар).
2012 жылғы зерттеу
2012 жылдың мамыр айында төрт күндік зерттеу жүргізілді, ол кең ауқымды жаяу шаруашылық зерттеуді, учаскенің төңірегіне тараған алты аймақтағы шектелген, 10 см-ге дейінгі тереңдіктегі қазба жұмыстарымен біріктірді. Зерттеу нәтижесінде ерте қола [EB] II-III, орта қола [MB] II, кеш қола [LB] I-II, темір дәуірі I-II, парсы, эллиндік, византиялық, ерте ислам, крестонос, мамлюк және османдық кезеңдерде қоныс болғаны анықталды. Сондай-ақ, зерттеу көрсеткендей, учаскенің оңтүстігіндегі төменгі бөлігінде көп бөлігінен өтетін тау жынысының шығыңқысы бар, бұл осы учаскенің бұл бөлігіндегі ежелгі қалдықтарды оның шетінен іздеу қажеттігін көрсетеді. А аймағының жанында жүргізілген зерттеу кезінде, көрінеу, кеш қола дәуіріне жататын, зақымдалмаған сақиналы құты табылды.
Қазба аймақтары
2021 жылдың қысына дейін бес аймақ қазылып зерттелді. А аймағы ортаңғы тұғырдың шығыс беткейінде (Ортаңғы қола IIB, Соңғы қола IIB, Темір дәуірі I, Темір дәуірі II және Ерте ислам дәуірінің іздері), Б аймағы жоғарғы үйіндінің шығыс беткейінде (Ортаңғы қола IIB, Темір дәуірі I, Темір дәуірі II, Парсы ерте эллиндік, Римдік-Византия, Мамлюк дәуірінің іздері), F аймағы төменгі үйіндінің оңтүстік шетінде (Ортаңғы қола IIB, Соңғы қола I-II, Темір I дәуірінің іздері), O аймағы төменгі үйіндінің батыс шетінде (Ортаңғы қола IIB, Темір I-II дәуірінің іздері), және K аймағы төменгі және жоғарғы үйінділер арасындағы топографиялық шұңқырдың шығыс беткейінде (Темір I-II дәуірінің іздері) орналасқан. Осы уақытқа дейін жүргізілген зерттеулер мен қазба жұмыстарының нәтижесінде төменгі үйіндіде Темір дәуірі I-ден кейін (б.з.д. XI ғасырдың соңы/X ғасырдың басы) тұрған болмауы мүмкін екені анықталды, ал тұру ортаңғы тұғыр мен жоғарғы үйіндіге ғана шектелген. Қазба аймақтары осы төбедегі 1945 жылғы әуеден түсірілген фотосуретте көрсетілген (Әуе суретінің архиві, География факультеті, Иерусалимнің еврей университеті, Корольдік әуе күштерінің 23-ші бөлімі, 1945 жыл); фотосуретте көрінетін үйлер Абил әл-Қамх араб ауылына тиесілі.
Орта қола II
Орта қола дәуірінің II кезеңіне жататын қалдықтар бүгінгі күнге дейін үш аймақта – F, O және B аймақтарында табылды.
F аймағы
Жер бетінен азда ғана тереңдікте үлкен құрылым табылды. Оның оңтүстік жағы еңістен төмен қарай созылады, ал батыс жағы кейінгі жұмыстармен қиылысқан. Бұл нысанның солтүстік-шығыс бұрышы мен солтүстік қабырғасында өте ірі, қабақталған тастардан тұратын сыртқы "қаптамасы" бар, ол кішкентай және орташа өлшемдегі, дөңгелектелген тастардан жасалған қабаттарды қоршап тұрады. Тастардың шығыс жағына тігіз орналасқан қамалдың бір бөлігі тастармен жабылған, ал құрамында ақ түсті бор және қоңыр топырақ қабаттары бар, қазірге дейін оның тек жоғарғы бөлігі ғана қазылған. Тас құрылым мен қамал – бұл орынның оңтүстік жағында орналасқан бекіністің бір бөлігі, ол Хуле аңғарына және батыс жағынан өтетін маңызды солтүстік-оңтүстік жолына қарап тұр. Мұнара мен қамалдың нақты мерзімі әлі анықталған жоқ, себебі олармен байланысты едендерге дейін қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Бекіністің солтүстік жағында соңғы қола дәуірінің I-II кезеңіне жататын заттар табылды, сондықтан бекініс II орта қола дәуіріне жататын болуы мүмкін, бірақ әзірге нақты мерзімін анықтау қиын.
O аймағы
Бір, және мүмкін екі қабат, Орта қола IIB кезеңімен даталанған, жоғарғы топырақ астындағы эрозияға ұшыраған Кейінгі қола дәуірінің фазасының астында ашылды. Орта қола дәуірінің қалдықтары қазірге дейін анықталған төрт бір-бірінен кейін орналасқан бөлмеден тұратын ғимараттан құралған, олардың екеуінде кіреберістер бар, бұл бөлмелердің солтүстікке қарай жалғасатын бір ғимараттың бөлігі екенін көрсетеді. Осы қоныс күшпен аяқталғанының іздері анықталды. Қыш ыдыстар Орта қола IIB кезеңімен даталанады және жинақтауға арналған құмыраларды (кейбіреулерінде нәрестелердің жерленген жерлері бар) және пифостарды қамтиды. Аймақтың солтүстік-шығыс бұрышында үлкен ер адамның қаңқасы қарнымен жатып, жартылай пифоспен жабылған күйі табылған. Ашылған ең төменгі фаза – төбешіктің батыс жиегіндегі тас қабатының жоғарғы бөлігі, жақын жерде табылған қыш ыдыстарға сүйенсек, ол ерте қола дәуірінің қабырғасының бөлігі болуы мүмкін.
B аймағы
І және ІІА темір дәуіріне жататын қалдықтардың астынан, негізінен көлденең қиыршық тасты қабаттардан тұратын үлкен қорған табылды. Бұл қорғанға Мысырлық Гиксостардың скарабесі бар MBII кезеңіне жататын қабір қазылған, осылайша ол MBIIB кезеңіне шамамен жатқызылады. Бұл қорған солтүстіктегі жоғарғы төбе орта қола дәуірінің IIB кезеңінде пайдаланылған және нығайтылған екенін көрсетеді, алайда мұндағы қорғанның сипаты мен бағыты оңтүстіктегі төменгі төбедегідей (F және, мүмкін, K аймақтарындағы) емес.
Қола дәуірінің соңы
F, O және A аймақтарында кейінгі қола дәуірінің іздері анықталды.
F аймағы
МБII бекінісінің солтүстік жағымен тігізіп тұрған, кейінгі қола дәуірінен үш сәулеттік қабат, қиынды қабаттары және едендер ашылды. Бекіністің LB ғимараттарының құрамына енуі, оның осы кезеңде де пайдаланылғанын көрсетеді. Мүмкін, мұнараның негізі болған ғимараттың үстіне салынған ең ерте LB қабатында екі жақсы салынған солтүстік-оңтүстік қабырғалар бар; осы қабырғалардың батысында жақсы салынған пеші бар топырақ қабаты (еден?) табылды; қыш ыдыстар LB I кезеңіне жатады. Үшінші және соңғы LB қабатында бірнеше қабырғалар болды (І темір дәуірінің астық сақтағыштарымен және шұңқырларымен қиылысқан). Оның топырақ еденінде қыш ыдыстардың шоғырланған тобы және кішкентай құмыра (Кипрдің бильбилінің жергілікті көшірмесі) болды, оның ішінде күміс сақталған. Ішіндегі 12 данаға құлаққа тағатын сырғалар, қорытпа және күміс бөлшектері кірді. F аймағындағы соңғы LB қабаты LBIIB (б.з.д. 13 ғасыр) мерзіміне жатса, ал қазіге дейін табылған қалдықтар оның қирап жойылмай, біржан жартылай тасталғанын көрсетеді. Бұл қалдықтар кейіннен І темір дәуірінің құрылысымен жабылған және І темір дәуірінің астық сақтағыштарымен және шұңқырларымен қиылысқан.
O аймағы
О аймағындағы беткі топырақтан біршама төменде жатқан қалдықтар, олардың MBIIB дәуіріне жататын құрылыстың үстінде табылуы және олармен бірге табылған аз ғана керамикалық ыдыстарға сүйенсек, кейінгі қола дәуіріне жатқызылады.
А аймағы
Аймақ А-дағы ең төменгі деңгейде тас және кірпіштен салынған бірнеше ірі қабырғалар табылды, олармен бірге соңғы қола дәуірінің керамикасы да кездесті. Темір I дәуірінің қабырғалары олардың үстіне тікелей салынған, соңғы қола дәуірі элементтерінің қиратылғанына ешқандай белгі жоқ.
I темір дәуірі
І темір дәуірінің қалдықтары негізінен төменгі және жоғарғы үйінділердің арасындағы атқыштың шығыс шетіндегі А аймағында, осы кезеңке жататын бес қабат қазылған, сондай-ақ F аймағында табылды. Екі аймақта да қыш ыдыстардың ішінде көптеген жағалы жиекті құмыралар, толқынды өрнекті питхостар, кішкентай жарты шар пішіндес жеңілтектер, түрлі тік қабырғалы пісіру ыдыстарының жиектері, пиксидтер, боялған қабырғалы кратерлер және алмұрт пішіндес құмыралар кездесті.
F аймағы
Темір дәуірінің I кезеңіне жататын қалдықтар соңғы қола дәуірінің ең жоғарғы қабатынан (б.з.д. 13 ғасыр, LBIIB) біршама жоғарыда табылған. Бұл қалдықтарға бірнеше бөлмелі ғимарат, сондай-ақ көптеген шұңқырлар мен астық сақтағыштар кірді. Олардың кейбіреулері LB қабырғаларына, ал басқалары MBII бекінісінің үстіңгі бөлігіне қазылған, бұл бекініс осы кезеңде пайдаланылмағанын көрсетеді. Шұңқырлардың ішінде қыш ыдыстар, орағыш және темір пышақ табылды. MBII мұнарасының қабырғасына терең қазылған шұңқырлардың бірінде құдайға арналған ыдыстардың көп саны кездесті. Бұл қалдықтар жер бетіне жақын орналасқан. Парсы дәуірінде қазылған үлкен шұңқырдан басқа, Темір дәуірінен кейін мұнда басқа қоныстар табылған жоқ.
А аймағы
Аймақ А-да І темір дәуіріне жататын төрт қабат анықталды. Бұл аймақта осы кезеңке жататын ең тығыз стратиграфиялық тізбектердің бірі. Ең жоғарғы І темір қабатының үстінде бірнеше нашар салынған заманауи ауыл шаруашылығы террасаларының қабырғалары табылды, бірақ І темір дәуірінің соңынан кейін (б.з.д. 11 ғасырдың соңы/10 ғасырдың басы) ешқандай ежелгі іздер жоқ. Қазірге дейін анықталған ең ерте қабат бірнеше зерттеу шұңқырларында кездеседі және жақсы салынған тас қабырғалар мен тас құлауынан және көптеген керамикалық бұйымдардан тұратын қиратылған қабаттарды қамтиды. Осы қабаттың үстіндегі құрылыс, көрінетін түрінде, культтік сипатқа ие, түрлі құрылыстармен, мысалы, жануар сүйектері бар шұңқыр, массеботтар (тік тұрған тастар), кішкентай бама (құрбандық алаңы) бар. Бұл қоныс зорлықпен қиратылып, жағалы жиекті құмыралар, пиксидтер, қанатты құмыралар және кратерлер сияқты көптеген керамикалық бұйымдарды қалдырды. Бір бөлменің еденінен Мысырдың Орта патшалығы дәуіріне жататын алтын сақинаға орнатылған аметист скарабейі бар бірнеше зергерлік бұйымдар табылды. Қиратылған культтік аймақтың орнына көптеген пештер мен топырақ едендері бар тұрмыстық сипаттағы қабат келді. Осыдан тікелей жоғары, шығысында аулаға ұқсас ғимарат, батысында үлкен ашық кеңістігі оңтүстікте және бөлмелері солтүстікте орналасқан, өте жақсы салынған кешен салынды. Олардың арасында кең дәліз бойлай өтеді. Ғимараттардың өткелге қараған сыртқы қабырғалары тас тіреулермен нығайтылған. Батыс зал/аулада қосалқы мақсатта қолданылған толық ыдыс үрлегіші табылды, ішінде қола мен темір өңдеу іздері бар; жақын жерде дерлік толық сақталып қалған туйере табылған. Бұл аймақта Тель-Дандағы VI және V (немесе мүмкін IV) қабаттарындағы сияқты металлургиялық қызмет болған болуы мүмкін.
I, II темір дәуірі және парсы Б аймағындағы ерте эллиндік кезең
Аймақ B-де үш кезеңді, парсылық ерте эллиндік кезеңге жататын, үлкен, мықты тас ғимарат табылды. Бұл ғимараттың астында сәулеттік қалдықтар мен темір дәуірі I-ге жататын көптеген шұңқырлар, оның ішінде ыдыстармен бірге қирау іздері бар еден анықталды. Бұл қызметті кесіп өтетін, шығыстан батысқа созылған массивті тас қабырға, ішінара парсылық ерте эллиндік ғимаратпен жабылған, сондықтан қазіргі уақытта темір дәуірі IIB-ге жатқызылады. Оның қабаттары әлі қазылмаған, және ол бұл төбедегі цитадельдің бөлігі болуы мүмкін. Екі үлкен таспен қапталған астық сақтағыш та темір IIB-ге жатқызылды; олардың ішінде темір II керамикасы, оның ішінде қызыл сырланған және қолмен жылтыратылған сынықтар, сондай-ақ финикилік стильдегі мүсіннің басы табылды. I және II темір дәуірінің сәулеттік құрылыстары мен шұңқырлары жоғарыда сипатталған Орта қола II дәуірінің қорған қабаттарының еңісіне қазылып, салынған.
K аймағындағы бекіністер
Төменгі үйіндінің солтүстік жағының шығыс беткейінде, орташа тіктеп жатқан жерде қақпа болуы мүмкін деген ойды тудыратын жерде, шамамен 4 метр ені бар солтүстік-оңтүстікке қарай созылған тас қабырға табылды. Оның оңтүстік жағынан ақ, бор тәрізді қабат жабысқан. Бұл бекініс жүйесі болуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта оны мерзімдеуге болмайды.
Аумақтық есептер
Далалық есептер мен қосымша сілтемелер интернетке жарияланады.
Маңызды ашылулар
2018 жылы Азуза Тынық мұхиты университетінің археологтары Роберт Муллинс басшылығымен 2800 жылдық адам басының мүсіні табылғанын хабарлады. Сапалы жасалған бұл мүсінде ұзын қара шаш, сақал және боялған бас киім болған. Көздері бадам пішіндес, ал бетінен қатыгездік көрінеді. Археологтардың мәліметінше, фаянс деп аталатын жылтыр керамикаға қашалған мүсіннің өлшемдері шамамен 2,2 × 2 дюймды құрайды, бұл бас бір кезде 8-10 дюймдық кішкентай мүсіннің бөлігі болған, алайда ол қазір жоғалып кеткен. Мүсін қазір Иерусалимдегі Израиль мұражайында қойылған.