Кіріспе

Солтүстік Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы ежелгі орын. Ахзив (אַכְזִיב ʾAḵzīḇ) немесе Аз Зееб (الزيب) – Ливан шекарасы мен Акра қаласы арасындағы, Солтүстік Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы ежелгі орын. Ол Акраның солтүстігінде, Жерорта теңізінің жағалауында, Нахария муниципалитетінің аумағында орналасқан. Бүгінде бұл Израильдің ұлттық паркі. Археологиялық қазбалар б.з.б. екінші мыңжылдыққа жататын бекітілген Канаан қаласын ашты. Б.з.б. бірінші мыңжылдыққа жататын Финикиялық қала туралы мәліметтер Еврей Киелі кітабында және Ассирия деректерінде кездеседі. Финикиялық Ахзив Персия және Эллинистік кезеңдерде өркендеп, құлдырады. Римнің ерте заманында Акиппа деп аталған қала жол станциясы болған. Бордолық саяхатшы 333-334 ж.ж. оны әлі де жол станциясы ретінде атап өткен; Византия кезеңіндегі еврей деректері оны Кезив және Гезив деп атаған. Ерте мұсылман кезеңінде осы орында қоныстанғандығы туралы мәлімет жоқ. Крестшілер онда қамалмен жаңа ауыл салған. Мамлюк және Осман кезеңдерінде ескі төбеде (археологиялық үйінді) шағын ауыл орналасқан. Қазіргі уақытта бұл орын Палестинаның Аз Зееб қаласы ретінде белгілі, онда шамамен 2000 адам тұрған. 1948 жылдың 14 мамырында, Палестинаға британдық мандаттың соңғы күнінде, Хагананың Бен-Ами операциясы кезінде ол тұрғындарынан босатылды. Мемлекет жарияланғаннан бері Ахзивтің жалғыз тұрақты тұрғыны – израильдік фотограф және микроұлтшыл Ели Авиви (1930-2018) болды. Ол 1975 жылдан бастап өмірінің соңына дейін «Ахзивленд» деп аталатын, құқықтық даулы микроұлттың шағын жағажай бөлігіне келушілерді қабылдады.

Этимология

Киелі кітапта ежелгі атауы Ақзиб деп көрсетілген, ал қазба жұмыстары б.з.б. 18 ғасырға дейін адамдар осы жерде қоныстанғанын дәлелдейді. Рим дәуірінде (және классикалық әдебиетте) императорлық билік оны Эктиппа деп атаған. 1941–44 және 1959–64 жылдар аралығында қазба жұмыстары жүргізілген төбеде Орта Етік қола дәуірінен бастап, Рим дәуірі мен ерте орта ғасырға дейінгі қоныс іздері табылды. Ахив – археологтар осы жерде тапқан алғашқы бекінілген елді мекен.

Орта қола дәуірі IIА

Орта қола IIA (MBIIA) кезеңінде N5 фазасында балалардың сақтау ыдыстарында, еден астында жерленген жерлеу орындарымен бірге қалдықтар табылған.

Орта қола дәуірі IIА-В

MBIIA-дан MBIIB-ға өту кезінде елді мекен күшпен қиратылды.

Орта қола дәуірі IIB

Орта қола IIB (MBIIB) кезеңінде N4 фазасы ірі қанаандық порты қаласының бір бөлігі болды. Биіктігі 4,5 метр (15 фут) болатын мықты қамалдар қаланың өзін және кең порты құрылыстарын қорғады. Қала солтүстік және оңтүстікке қарай жақын орналасқан екі өзенге дейін созылды, қанаандық инженерлер оларды каналмен байланыстырып, Ахзибті аралға айналдырды. Бесінші үлес Ашер ұлдарының руына бұйырды, оның шекарасы теңізден жағалау арқылы Ахзибке дейін созылды. Ашер Ақконың да, Ахзибтің де тұрғындарын қуып шығармады.

Киелі кітаптар бойынша, Дәуіт патша бұл қаланы өз патшалығына қосты, бірақ Сүлеймен патша оны Хирам I-ге әйгілі келісімнің бір бөлігі ретінде қайтарды; археологиялық дәлелдер оның финикиялық болып қалғанын көрсетеді.

Эллиндік кезең

Селевкидтер билігі тұсында шекара Рош ХаНикрада, Ачзивтің солтүстігіне қарай белгіленді. Осыны шекаралық қала етіп, олар оны Экдиппа (көне грек тілінде Έκδιππα) деп атап, Акра қаласының басқаруына қосты. Псевдо-Скилакс еңбектерінде айтылғандай, бұл жер эллинистік дәуірде маңыздылығын қайта артқан болуы мүмкін.

Рим және Византия дәуірі

Акродан солтүстікке қарай 14 шақырым жерде орналасқан Цзив атты теңіз жағасындағы қала туралы Иосиф Флавий және кейін Евсевий еске алады. Ахзив (Хезив) еврей раввиндерінің жазбаларында, мысалы, Мидраш Вайкра Рабба 37:4-те кездеседі. Бұған қоса, Ахзив Вавилон Талмудында және орта ғасырлық түсіндірушілерде Израильдің тарихи шекараларымен байланысты Ахзивтің орналасқан жері туралы айтылған. Рим дәуірінің соңында сол жерде керамикалық шеберхана болған.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда араб географтары бұл аймақты "аз Зееб" деп атады. Крестоносшылар дәуірінде ол кеңейіп, сол аттас үлкен иелік – Касал Имберттің негізгі орталығы болды. Лефигре, Ле Кибр және Ла Габасси осы иеліктің бір бөлігі болды. Бұл жер "Casale Umberti" немесе Casal Humberti (Casale-ді иеленген Хьюберт Пасиден кейін) деп аталды және 1108 жылы құжаттамаға енгізілді. Аз Зеб (мағынасы "алдаушы") алғаш рет 1123 жылы крестоносшылар деректерінде Хьюберт Пасиге тиесілі ауыл ретінде айтылады. 1146 жылы крестоносшылар онда қорғаныс қамалымен қоныстанды және оны "Casale Huberti" деп атады, кейде "Casal Humberti" деп те аталатын. Балдуин III тұсында еуропалық шаруалар 1153 жылға дейін сол жерге қоныстанды. Араб географы Ибн Джубайр 1182 жылы Палестинаны аралап, Аз-Зебті Акра мен Тирдің арасындағы ауыл мен жақын жерлері бар үлкен бекініс ретінде сипаттады. 1198 жылы король Аймери Аз-Зебтен түскен табыстың көп бөлігін Тевтон орденіне берді. 1226 жылы араб географы Якут әл-Хамави Аз Зеебті теңіз жағалауындағы үлкен ауыл деп сипаттады, оның аты сондай-ақ "аз Зайб" деп айтылды. Одан көп ұзамай, 1256 жылы Ибелиннің Иоанны Аз Зеебті және оның барлық тәуелді ауылдарын Тевтон орденіне 10 жылға жалға берді. 1261 жылы бүкіл иелік Тевтон орденіне сатылды, Акра христиандардың қолында болғанша жыл сайынғы белгілі бір сома төленуі шартымен. 1283 жылы ауыл крестоносшылар мен мамлюк сұлтаны Калаун арасындағы худна (бейтұсы) келісіміне сәйкес крестоносшылардың иелігінің бір бөлігі ретінде еске алынды.

Мамлюк дәуірі

Аз Зеб араб ауылы Мамлюк кезеңінің соңында, бұрынғы кресттік қамалдың тастарын қолданып салынған үйлермен құрылды және Осман империясының билігі тұсында гүлденді. Араб тарихшылары 12-13 ғасырларда, Мамлюктердің аймақта билік құруына дейін және оның кезінде қамал мен ауылды сипаттаған.

Осман дәуірі

XVI ғасырдың басында Аз-Зееб Осман империясының құрамына енді, ал тұрғындары түрлі дақылдар өндіріп, мал шаруашылығымен айналысты, олар Осман билігіне салық төледі. 1596 жылғы салық тізімінде көрсетілгендей, бұл Ака нахиясының (кіші аудан) ауылы, Сафад санджағының бөлігі болды, онда 132 шаңырақ және 27 жалғыз ер адам, жалпы саны 875 адам тұрды. Олардың барлығы мұсылман болған. Ауыл тұрғындары бидай, арпа, «жаздық дақылдар», жемістер, мақта, ара ұялары, ешкілер және су бұқалары сияқты бірнеше ауыл шаруашылығы өнімдеріне 25% мөлшерінде салық төледі, жалпы сомасы 23 669 акче құрады. Кірістің барлығы уақфқа бағышталды. Пьер Жакотиннің 1799 жылғы Наполеон жорығынан жасалған картасында Зиб деп аталған ауыл белгіленген. Британ саяхатшысы Джеймс Силк Бэкингем 1816 жылы Аз-Зеебті теңізге жақын төбеде салынған шағын қала деп сипаттады, оның үйлерінің үстінде аздаған пальма ағаштары көтерілген. Палестинада Мысыр үкіметі тұсында Аз-Зееб шейхы Саид әл-Саби 1834 жылы губернатор Ибрагим Пашаға қарсы шаруалардың көтерілісіне қосылды. Ол сол жылдың жазында қатысқандығы үшін тұтқындалып, Египетке жер аударылды. 1875 жылы Виктор Герин келген кезде Аз-Зеебте 500 мұсылман тұрғыны болды. Герин ауыл салынған төбенің бұрын қабырғамен қоршалғандығын, оның іздерінің шығыс жағында әлі де көрініп тұрғанын атап өтті. XIX ғасырдың соңына қарай ауылдың көптеген үйлері тастан салынды, мешіт және емхана ашылды, ал тұрғындар зәйтүн, інжір, тутов және анар өсірді. Халықтың саны шамамен 400 мұсылманды құрады. 1882 жылы Осман империясы Аз-Зеебте бастауыш мектеп ашты. 1887 жылға қарай жасалған халық тізімінде Х. ез-Зибтің 730-ға жуық тұрғыны бар екендігі көрсетілді, олардың барлығы мұсылман болды.

Британдық мандат кезеңі

1922 жылы Аз-Зиб Палестинаның Британдық мандатының құрамына кірді. Ауылда бір ғана христиан болған, ол римдік католик болған. 1931 жылғы халық санауында халық саны 1059 адамға жетті, барлығы мұсылмандар, жалпы 251 үй болды. Ауылдың негізгі экономикалық салалары балық аулау және ауыл шаруашылығы болды, әсіресе банан, цитрус, зәйтүн және інжір сияқты жеміс өсіру дамыған. Ауылда төрт зәйтүн сығу машинасы болды: екеуі механикалық, екеуі жануарлармен жұмыс істейтін. 1927 мен 1945 жылдар аралығында ауылдың жылдық балық аулау көлемі 16 тоннаны құрады, ал 62 дунам жерге қалалық құрылыстар салынды. 1945 жылы ауыл халқы 1910 адамды құрады.

Саяси тәртіпсіздіктер

1946 жылы еврей қарсылық қозғалысы "Көпірлер түні" операциясы аясында Ачзив шатқалындағы теміржол көпірін жарылуға әрекеттенді. Осы оқиғада қаза болған 14 әскерге сол жерде ескерткіш қойылды.

1948 жылғы соғыс

1948 жылғы 14 мамырда Мандат үкіметінің ресми аяқталуына және 1948 жылғы Араб-Израиль соғысының басталуына дейін, аз Зееб Хагананың Кармели бригадасы тарапынан басып алынды. Бұл Бен-Ами операциясының негізгі мақсаттарының бірі болды. Хагананың мәліметтеріне сәйкес, тұрғындар "иудей күштері пайда болғанда бірден қашып кетіп, Хагана басшылығы оны ұстап тұруға шешім қабылдады". Алайда, израильдік тарихшы Бенни Моррис Хагананың аз Зеебке қатысты "ұзақ есебі болғанын" айтады, себебі бұл еврейлерге қарсы араб шабуылдарының орталығы болған және Хагана минометтермен шабуыл жасағаннан кейін тұрғындардың көп бөлігі қашып кеткен. Ауыл тұрғындарының куәліктеріне қарағанда, олар кіріп келе жатқан израильдік күштерді араб күштерінің қосымша әскері деп қателесіп, қызыл және ақ түсті кеффийлер кигендіктен, бұл күштер 35-40 адамнан тұратын жергілікті жасақты тез жеңіп алды. Көптеген тұрғындар Ливанға немесе жақын ауылдарға қашып кетті, бірақ көптегендері Израиль билігі оларды араб теңіз жағалауындағы Мазра қаласына көшіргенге дейін аз Зеебте қалды. Кейіннен кейбір ауыл тұрғындары Хагананың бірнеше әйелді "қорлағанын немесе зорлағанын" мәлімдеді. Израильдің Саар және Гешер Хазив елді мекендері 1948 және 1949 жылдары ауылдың жерлерінде салынды. Ауылдағы күмбезді мешіт қайта қалпына келтіріліп, қазір туристік объекті ретінде қызмет етеді, ал соңғы мухтардың (ауыл басшысы) үйі енді музей болып табылады.

Израиль

Ахзив – Израильдің ұлттық паркі. Бүгінде Ахзив жағалаулары оңтүстіктегі Нахария қаласы мен солтүстіктегі Израиль-Ливан шекарасы арасында орналасқан Ахзив Рош хаНикра теңіз қорғалатын аймағының құрамына кіреді. Теңіз қорғалатын аймағының жағалау сызығы 7 километрге созылып, теңізге қарай батысқа тағы 15 километрге дейін жалғасады. Бұл теңіз табиғи қорығы тасты рифтер мен құмды жағажайлардың флорасы мен фаунасын қорғайды. Израильдегі теңіздің ең терең нүктесі 850 метрден асатын жалғыз қорғалатын теңіз аймағы осы.

Археология

Ежелгі Ахзив қалдықтары, қазір Тель-Ахзив деп белгілі, Ливанмен шекараға жақын, екі өзеннің – солтүстіктегі Кзив және оңтүстіктегі Шаалдың арасындағы құмтас төбесінде орналасқан. Жағалауда ежелгі порт болған, ал оңтүстікке қарай 700 метр қашықтықта тағы бір екінші дәрежелі порт орналасқан. Археологиялық қазбалар орта қола дәуірінен бастап осы жерде қабырғалы қала болғанын анықтады.