Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Израильдегі археологиялық орын
Archaeological site in Israel
Адулам (עֲדֻלָּם, ) – ежелгі қираған қала, бір кезде "Ешуа мен Израиль ұлдары" (Ешуа 12:7–24) жеңген Канаанның отыз алты қаласының қатарында болған. Содан кейін ол Яһуда тайпасына мұра ретінде берілді және Яһуда жерінің Шефела "төмендік" қалаларының солтүстік бөлігіне енді (Ешуа 15:35). Осы жерде Дәуіттің үш батыры оған Бейтлехем құдығынан су әкелгенде, ол ішуге батыл болмады, бірақ оны "Раббыға құйды" (2 Самуил 23:13–17). 19 ғасырдың соңында қала болған бұл елді мекен қирап қалды. Тау басындағы қираған орын Сұлтан Бедердің ұлдарының бірі Мадкурдың құрметіне аталған, оның қабірі (уәли) салынған және бұрынғы тұрғындары оны Уәли Мадкуры деп атаған. Таудың үсті көбінесе тегіс, тасқа қазылған су қоймалары бар. Бұрын осы жерде тұрған тас құрылыстардың қалдықтарын әлі де көруге болады. Ежелгі ханаандық және израильдік дәуірлерден қалған қираған үйінділердің қабаттары, көбінесе қыш сынықтары, барлық жерде байқалады, бірақ қазір осы төбенің үстінде тас қоршаулармен қоршалған зәйтүн ағаштары өсіп тұр. Адерет, Авиезер және Хирбет әл-Дейр ауылдары жақын жерде орналасқан. Қираған орын Неве-Михаил мошавының оңтүстігінде шамамен орналасқан.
Adullam (עֲדֻלָּם, ) is an ancient ruin once numbered among the thirty six cities of Canaan whose kings "Joshua and the children of Israel smote" (Joshua 12:7–24). After that, it fell as an inheritance to the tribe of Judah and was included in the northern division of the Shephelah "lowland" cities of the land of Judah (Joshua 15:35). Here, too, the episode took place when three of David's heroes brought him water from the well of Bethlehem and he did not dare to drink it, but "poured it out unto the Lord" (2 Samuel 23:13–17). By the late 19th century, the settlement, which had been a town, was in ruins. The hilltop ruin is named after Madkour, one of the sons of the Sultan Beder, for whom is built a shrine (wely) and formerly called by its inhabitants Wely Madkour. The hilltop is mostly flat, with cisterns carved into the rock. The remains of stone structures which once stood there can still be seen. Sedimentary layers of ruins from the old Canaanite and Israelite eras, mostly potsherds, are noticeable everywhere, although olive groves now grow atop of this hill, enclosed within stonewall enclosures. The villages of Aderet, Aviezer and Khirbet al Deir are located nearby. The ruin lies about south of moshav Neve Michael.
Негізгі археологиялық орындар; анықтау
Х. Еш Шейх Мадкур (Палестина желісі: 1503/1175) теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және қазіргі заманғы тарихи географтар оны Х. ‘Ид ел Миньяға жақындығына байланысты "Жоғарғы Адуллам" деп есептейді. Осы соңғы жердің атауы тарихи географтардың пікірінше, "Адуллам" сөзінің бұрмалануы болып табылады. Жоғарыдағы жердің Киелі кітаптағы Адулламмен сәйкестігі әлі күнге дейін толық нақты емес, себебі оның Ежелгі қанаандық атын растайтын археологиялық дәлелдер әлі табылмаған. XIX ғасырдың соңында француз саяхатшысы Виктор Герин бұл төбедегі қираған орындары мен оған жақын орналасқан қираған орындары зерттеп, былай деп жазды:
Kh. esh Sheikh Madkur (Palestine grid: 1503/1175) sits at an elevation of above sea level and is thought by modern historical geographers to be the "upper Adullam", based on its proximity to Kh. 'Id el Minya. The name of this latter site is believed by historical geographers to be a corruption of the word "Adullam." The identification of the upper site with the biblical Adullam is still inconclusive, as archaeological evidence attesting to its Old Canaanite name has yet to be found. In the late 19th century, the hilltop ruin and its adjacent ruins were explored by French explorer, Victor Guérin, who wrote:
[Хирбет ел Шейх Мадкурдың төбесіндегі қираған орындарынан шыққан соң] сағат 11:20-да біз шығысқа қарай аңғарға түсеміз. 11:25-те мен Хирбет ‘Аид ел Мия деп аталатын басқа қираған орындарына қарадым. Уадидегі 60 қираған үй мұсылман дәуірінде де бар болған ауылды құрады, мұны мешіт қалдықтары растайды. Ежелгі заманда Шейх Мадкур төбесінің жазықтығындағы және аңғарға қарай созылатын қираған орындары, екі бөлікке бөлінген бір қала болған болуы мүмкін – жоғарғы және төменгі бөліктері. Виктор Герин бұл жердің ежелгі Адуллам екендігін нақты айтпаса да, Х. Еш Шейх Мадкур мен Х. ‘Ид ел Мияны бір қаланың жоғарғы және төменгі бөліктері деп санайды. Бұл жерді Израильдегі еврей ұлттық қоры күтіп ұстайды, және мұнда археологиялық зерттеулер мен ішінара қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл жерде ежелгі үңгірлер, жартасқа қашалған құдықтар және Велли Шейх Мадкур деп аталатын мұсылман қасиетті орны бар. Х. ‘Ид ел Мия, сондай-ақ ‘Ид әл-Мия (Палестина желісі: 1504/1181) деп те аталады, ол Адулламның нақты орны деп танылады, қазір ол Уди-эс-Сурдың оңтүстік шетінде, Ела аңғарының жалғасы ретінде орналасқан. Бұл жерді алғаш рет 1871 жылы француз археологы Клермон Ганно өзінің орналасқан жеріне, атына ұқсастығына және табылған керамикалық бұйымдарға сүйене отырып, Киелі кітаптағы Адуллам деп таныған. Қираған орын теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Х. Еш Шейх Мадкурдың тұсында таудың солтүстік беткейінде өсімдіктер мен ағаштар өсіп жатыр. Бұрынғы тас құрылыстар, тас суару орыны және тас бағананың тірегі әлі де көрініп тұр. Палестинаны зерттеу қорының геодезисі К.Р. Кондер ‘Аид-эль-Миехта айналасында тас сулы құдықтары бар ежелгі құдық көргенін айтады. Бұрынғы әрекеттерде басқа үңгірлерді де "Адуллам үңгірі" деп атауға тырысқандар болған. "Адуллам үңгірі" деп бейнеленген ертедегі суреттер Умм әл-Тувемин үңгірімен және Хурейтун үңгірімен (аскет Харитонның есімімен аталған) олардың үлкен өлшемдеріне байланысты шамамен сәйкес келгенімен, ‘Аид-эль-Миехта табылған үңгірлердің орналасуымен сәйкес келмейді. Қазіргі заманғы археологтар осы ертедегі гипотезаларды қабылдамай, ‘Аид-эль-Мияның ежелгі Адуллам екенін мойындады. Х. Еш Шейх Мадкур, егер ол шындығында Киелі кітаптағы Адуллам болса, Тімнадан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, бұл жер Жаратылыс кітабының 38-тарауында Яһуданың Адулламнан шығып, қойларын қырқуға барған кезде айтылған.
[Upon leaving the hilltop ruin, Khirbet el Sheikh Madkour], at 11:20 [AM], we descend to the east in the valley. At 11:25 [AM], I examine other ruins, called Khirbet A'id el Miah. Sixty toppled houses in the wadi formed a village that still existed in the Muslim period, as [proven by] the remains of a mosque there observed. In antiquity, the ruins that cover the plateau of the hill of Sheikh Madkour and which extend in the valley were probably one and the same city, divided into two parts, the upper part and the lower part. While Victor Guérin does not specifically say that the site in question was the ancient Adullam, he holds that Kh. esh Sheikh Madkour and Kh. 'Id el Minya are to be recognised as the same city; the Upper and the Lower. The site is maintained by the Jewish National Fund in Israel, and where archaeological surveys and partial excavations have been conducted. The site features ancient caverns, cisterns carved into the rock, and a Muslim shrine known as Wely Sheikh Madkour. Kh. 'Id el Minya, also known as 'Eid al Miah (Palestine grid: 1504/1181), is the site recognised as Adullam proper, being now a tell at the southern end of Wadi es Sûr, an extension of the Elah valley. The site was first recognised as the biblical Adullam by French archaeologist Clermont Ganneau in 1871, based on its location, a close approximation of the name and the ceramic finds it yielded. The ruin sits at an elevation of above sea level. The ruin is overgrown with vegetation and trees on the northern flanks of the mountain whereon lies Kh. esh Sheikh Madkour. Razed stone structures, a stone water trough, and the shaft of a stone column can still be seen there. Palestine Exploration Fund surveyor, C. R. Conder, mentions having seen in ʻAid el Miyeh an ancient well having stone water troughs round it. Earlier attempts at identification have led some to call other cave systems by the name of "Cave of Adullam." Early drawings depicting the so called "Adullam cave" have tentatively been identified with the cavern of Umm el Tuweimin, and the cave at Khureitun (named after Chariton the ascetic), because of their immense size, but have no reality with the layout of the caves found at ʻAid el Miyeh. Modern day archaeologists have rejected these early hypotheses, and have accepted that ʻAid el Miyeh is the Adullam of old. It has been pointed out that Kh. esh Sheikh Madkour, if indeed it is the biblical Adullam, lies only southwest of Timnah, a site mentioned in Genesis, ch. 38, as being visited by Judah when he went up from Adullam to shear his sheep.
Қола дәуірі, темір дәуірі және еврей Киелі кітаптары
Еврей жазбаларында айтылған "Адуллам" атауы Телл-Шейх Мадхур атауымен сәйкес келеді деп есептеледі. Тарихшылар мен археологтар "Библиялық кезең" деп аталатын мерзімді соңғы қола дәуірі және темір дәуірі деп атайды, яғни соңғы канаандықтар мен израильдіктер дәуірі. А. Ф. Рейни Адулламды (Х. эш Шейх Мадхур) соңғы қола дәуірінің орны деп таныды. Темір дәуірінде Адуллам Еврей Киелі кітабында канаандықтардың патшалық қалаларының бірі ретінде көрсетіледі және Жармут және Сохо қалаларымен бірге Шефела деп аталатын аймақта орналасқандығы айтылады, ол таулы аймақ пен жазық дала арасындағы өткел болып табылады. Осы жерге Яһуда (Израильдің) ұлы Яқып әкесі мен бауырларын Мигдал-Эдерде қалдырып, келді. Яһуда Адулламдық Хирамен дос болып, Адуламда Шуаның қызымен (Жаратылыс кітабында аты аталмаған) үйленді. Израильдіктер Канаан жерін басып алған кезде Адуллам тәуелсіз және егеменді патшалары бар көптеген қала мемлекеттерінің бірі болды. Киелі кітапта айтылғандай, Адуллам патшасы Ешуа мен израильдіктер тарапынан жаулап алынған жерде қаза тапты. Жер бөлген кезде, құдайылық акті деп есептелген жеребе тастау арқылы Яһуда руының ұрпақтарына берілді. 400 жылдан астам уақыт өткен соң, Дәуіт пен Голиат арасындағы шайқас Ела аңғарында, сол кездегі шекаралық ауыл болған Адулламнан көп алшақтамай өтті. Дәуіт патша Саулдың алдында құрметті орынға ие болғанымен, көп ұзамай оның құрметі төмендеп, қашуға мәжбүр болды. Дәуіт Акиш патша тарапынан Ғат қаласынан қуылғаннан кейін Адулламға паналады. Самуил кітабында Саул патшадан қашқан кезде ол Адуллам үңгірінде қорған тапқандығы айтылады. Тау басында, сондай-ақ солтүстік және шығыс беткейлерінде әлі де үңгірлер, қуыстар мен қабірлерді көруге болады. Сол жерде "барлық қиындыққа тап болғандар, қарызы барлар және наразылар жиналды". Дәуіт өзінің туған жері Бейт-Лехемдегі құдық суын құмарлықпен іздеді, ол кезде пелистейлік гарнизон басып алған болатын. Дәуіт оған су әкелу үшін өзінің батырларынан бір топ жіберді, бірақ олар келгенде Дәуіт одан ішпеді. Б.з.д. 10 ғасырында Адулламның стратегиялық маңызы зор болды, сондықтан Дәуіт патшаның немересі Рохабоғам (шамамен б.з.д. 931–913 жж.) оны, басқа қалалармен бірге, Ежелгі Египетке қарсы бекітті. Израиль тарихшысы Н. Нааманның сөзіне сүйенсек, бұл нағыз қамал емес, азаматтық тұрғындар тұратын қала болған, бірақ ол гарнизон орналасқан және азық-түлік пен қару-жарақ сақталған әкімшілік-әскери орталық ретінде жұмыс істеген.
The "Adullam" mentioned in the Hebrew Bible is thought to be identical with Tell Sheikh Madkhur. The so called "Biblical period", for time reference sake, has been referred to by historians and archaeologists as the Late Bronze Age and the Iron Age, meaning, the Late Canaanite and Israelite periods, respectively. A. F. Rainey recognized Adullam (Kh. esh Sheikh Madhkûr) as a Late Bronze Age site. By the Iron Age, Adullam is referred to in the Hebrew Bible as being one of the royal cities of the Canaanites, and is listed along with the cities Jarmuth and Socho as occupying a place in the region geographically known as the Shefelah, or what is a place of transition between the mountainous region and the coastal plains. It was here that Judah, the son of Jacob (Israel), came when he left his father and brothers in Migdal Eder. Judah befriended a certain Hirah, an Adullamite. In Adullam, Judah met his first wife (unnamed in the Book of Genesis), the daughter of Shuah. During the period of the Israelite conquest of the land of Canaan, Adullam was one of many city states with independent and sovereign kings. According to the same biblical source, the king of Adullam was slain by Joshua and the Israelites during their conquest of the land. The immediate lands were, by what was thought to be a "divine act" of casting lots, given as a tribal inheritance to the progeny of Judah. More than 400 years later, the scene of David's victory over Goliath in the Elah valley was within a short distance from Adullam, at that time a frontier village. Although David was elevated and allowed to sit in King Saul's presence, he soon fell into disrepute with the king and was forced to flee. David sought refuge in Adullam after being expelled from the city of Gath by King Achish. The Book of Samuel refers to the Cave of Adullam where he found protection while living as a refugee from King Saul. Certain caves, grottos and sepulchres are still to be seen on the hilltop, as well as on its northern and eastern slopes. It was there that "every one that was in distress gathered together, and every one that was in debt, and every one that was discontented." There, David thirsted for the well waters of his native Beth lehem, then occupied by a Philistine garrison. David sent a party of his mighty men of valor to fetch for him water from that place, but, when they returned, David refused to drink it. In the 10th century BCE, Adullam was thought to have strategic importance, prompting King David's grandson, Rehoboam (c. 931–913 BCE), to fortify the town, among others, against Ancient Egypt. According to Israeli historian N. Naʾaman, this was not a fortress in the real sense, but only a town inhabited by a civilian population, although it functioned as an administrative military center in which a garrison was stationed and food and armor stored.
Ассирия мен халдейлердің жаулап алулары
Б.з.д. VIII ғасырдың соңында Михей кітабы Яһуданың жазық жеріндегі қалаларды Ассирияның елге басып кіру кезеңінде еске алды: «Мареша тұрғыны, Мен сені иеленушіге келтіремін; ол тіпті Адулламға дейін келеді, Израильдің даңқы». Сеннахирим үшінші әскери жорығында Яһудаға қарасты көптеген қалаларды тонады. Ассирия кезеңінен кейін Жаңа Вавилон империясының күшеуі болды, бұл жалпы алабөлікпен және б.з.д. VI ғасырда Жаңа Вавилон армиясымен Яһуда халқының депортациялануымен еректелді. Адуллам, аймақтың басқа қалалары сияқты, осыдан зардап шекпеген болмас еді.
In the late 8th century BCE, the Book of Micah recalled the cities of the lowlands of Judah during a time of Assyrian encroachment in the country: "I will yet bring unto thee, O inhabitant of Mareshah, him that shall possess thee; he shall come even unto Adullam, O glory of Israel." Sennacherib, during his third military campaign, despoiled many of the cities belonging to Judah. The Assyrian period was followed by the rise of the Neo Babylonian Empire, a time marked by general unrest and the eventual deportation of the inhabitants of Judah by the Neo Babylonian army in the sixth century BCE. Adullam, as with other towns of the region, would not have gone unaffected.
Парсы дәуірі
Бұл кезеңдегі (б.з.д. 539–331 ж.ж.) Адулам туралы жалғыз мәлімет еврей канондық кітаптарында, атап айтқанда, Нехемияның Бабылдан еврейлермен бірге оралған оқиғасында келтірілген, бұл Артаксеркс I патшалығының кезінде болған. Оралғандардың бір бөлігі Адуламда қоныстанды.
The only record of Adullam for this time period (c. 539–331 BCE) is taken from the Hebrew canonical books, specifically the account of Nehemiah who returned with the Jewish exiles from the Babylonian captivity, during the reign of Artaxerxes I. some of these returnees had settled in Adullam.
Эллиндік, римдік және византиялық кезеңдер
Классикалық кезеңде осы орналасқан жер туралы мәліметтер шамалы. Б.з.д. 163 жылы Иуда Макабей, елде шетелдік үстемдік орнаған кезде Макабей көтерілісінің басшысы, Идумеялықтар мен Селевкид генералы Горгияға қарсы соғыстан қайтқаннан кейін, әскерлерімен бірге Адулламда демалысқа шықты. Адуллам, кейіннен Римдік жолға айналған, Ела аңғарындағы жолдың жанында орналасқан, ол жол Иерусалимнен Бейт Губринге дейін созылған. Біздің заманымыздың 4-ғасырының басында Евсевий Адулламды "Элеутеропольден шамамен он [Римдік] миль шығысқа қарай орналасқан өте ірі ауыл" деп сипаттаған.
Few records abound for the site during the classical period. In 163 BCE, it was in Adullam that Judas Maccabaeus, the principal leader of the Maccabean Revolt during a time of foreign dominion in the country, retired with his fighting men, after returning from war against the Idumaeans and the Seleucid general, Gorgias. Adullam stood near the highway which later became the Roman road in the Valley of Elah, which road led from Jerusalem to Beit Gubrin. As late as the early 4th century CE, Adullam was described by Eusebius as being "a very large village about ten [Roman] miles east of Eleutheropolis."
Осман дәуірі
Адуллам 16 ғасырдың соңында мекенделген ауыл болған. 1596 жылғы Османдық салық тізімінде Айн әл-Мая (عين الميا) Хеброн округінің (нахия) ішінде тіркелген, онда отыз алты мұсылман отбасысы бар екені көрсетілген. Сол салық тізімінің көшірушісі араб тіліндегі «дал» әрпін жаңылысқандықтан «нун» әрпіне алмастырған, бірақ кейін тарихи географтар Йоэль Элитзур мен Толедано бұл қателікті түзеп, дастархандағы салық бірлігінің нөмірі мен Хюттерот картасындағы орнына сүйене отырып, атауды «Аид ел Мия» (عيد الميا) деп өзгертіп жазған. Жергілікті тұрғындар бидай, арпа өсірген, сондай-ақ зәйтүн ағаштарын да өсірген. Ауылдан түскен жалпы кіріс сол жылы 5160 акче құрады. Кондердің мәліметінше, Бейт-Сурдан Исдудқа дейінгі ежелгі жол бір кезде Аид-эль-Ма (Адуллам) арқылы өтіп, оның бір бөлігі бүгінге дейін көрініп тұр. Француз шығыстанушысы және археолог Шарль Клермон-Ганно 1874 жылы бұл жерге сапар шегіп, былай деп жазған: «Бұл жерде жаңбырлы маусым болмаса, ешкім тұрмайды, малшылар түндеу үшін ғана осында жасырынады». 19 ғасырда Байт-Наттиф арабтарынан жақын маңдағы Аид-эль-Мия қираған орындағы атаудың мағынасы туралы сұрағанда, олар атаудың шығу тегі туралы өздерінің әңгімелерін айтқан. Олардың айтуынша, «Аид ел Мия» атауы – «Жүз мерекесі» деген мағынаны білдіріп, бұл жерде көп жыл бұрын болған оқиғамен байланысты. Олардың баянында, бір мереке күні үлкен төбелес болған, нәтижесінде жүз адам қаза тауып, елді мекен қирап кеткен. Осы оқиғаның естелігі ретінде қираған елді мекенге «Жүз мерекесі» деген мағынаны білдіретін «Аид эль Мия» деген ат қойылған.
Adullam was an inhabited village in the late 16th century. An Ottoman tax ledger of 1596 lists ʻAyn al Mayyā (عين الميا) in the nahiya Ḫalīl (Hebron subdistrict), and where it is noted that it had thirty six Muslim heads of households. The copyist of the same tax ledger had erroneously mistaken the Arabic dal in the document for a nun, and which name has since been corrected by historical geographers Yoel Elitzur and Toledano to read ʻA'ïd el Miah (عيد الميا), based on the entry's number of fiscal unit in the daftar and its corresponding place on Hütteroth's map. Local inhabitants grew wheat and barley, as well as cultivated olives. Total revenues accruing from the village for that year amounted to 5160 akçe. According to Conder, an ancient road, leading from Beit Sur to Isdud once passed through ʿAīd el Mâ (Adullam) and was still partially visible. French orientalist and archaeologist, Charles Clermont Ganneau, visited the site in 1874 and wrote: "The place is absolutely uninhabited, except during the rainy season, when the herdsmen take shelter there for the night." The Arabs of Bayt Nattif in the 19th century, when asked about the meaning of the name of the nearby ruin, ʻA'ïd el Miah, related their own legend about the origin of the name. According to their version, the name ʻA'ïd el Miah = lit. "Holiday of the Hundred," revolves around an event that occurred there, years ago. According to their story, a large fight broke out on a holiday, in which a hundred people were killed and the settlement destroyed. In memory of the event, the ruins of the settlement were named ʻA'ïd el Miah, which means "Holiday of the Hundred."
Қазіргі заман
1957 жылы Адуллам аймағының құрылысы басталды, бұл 100 000 дунамнан (25 000 акр) астам аумақты қамтитын және Киелі кітаптағы қаланың атын алған елді мекенді аймақ. Одан жақын жерде, 1958 жылы Адерет мошавы құрылды. 1992 және 1999 жылдары осы жерде зерттеу жұмыстары жүргізілді. 2003 жылға дейін Адулламның археологиялық ескерткіші, Жоғарғы және Төменгі бөліктері, қазба жұмыстарынан өтпеген еді. Бірақ 2015 жылдың қыркүйегінде Жоғарғы қираған жердің бетінде, тең өлшемді алты шаршыда 0,2 метр тереңдікте қазба жүргізілді, мақсаты – әртүрлі кезеңдердегі осы жердегі елді мекеннің аумағын керамиканың таралуы арқылы анықтау.
In 1957, the establishment of the Adullam region began, a settlement area comprising over 100,000 dunams (25,000 acres), and bearing the name of the biblical city. Near the mound, north of it, Moshav Aderet was established in 1958. Surveys were conducted on the site in the years 1992 and 1999. As late as 2003, the archaeological site of Adullam, both, Upper and Lower, had not been excavated, but by September of 2015, an excavation to a depth of 0.2 m in six squares of equal size was conducted in the surface of the Upper ruin, in hopes of determining the extent of the settlement at the site during the various periods from the relative distribution of the pottery.