Кіріспе

Порт (Y Porth) – Уэльстің Гламорган графлығының тарихи шекараларындағы Ронда-Синон-Тэф округінің қаласы және қауымдастығы. Ронда аңғарында орналасқан, Порт Ронда Фаур және Ронда Фах аңғарларын байланыстыратын қақпа ретінде есептеледі, себебі екі аңғар осы Порт қаласында қосылады. Уэльс тіліндегі "porth" сөзі "қақпа" деген мағынаны білдіреді. Порт негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін қауымдастық. Ілеспе ауылдар: Трелау, Требаног, Трехафод және Йнишир.

Ерте тарих

Тарихқа дейінгі дәуірде қазіргі Порт деп аталатын аймақ адам тұрмайтын орманды аймақ болды. Өзеннің жоғарғы ағысындағы елді мекендердің іздері болғанымен, Порт аймағындағы жоғары жерлерде тек жол көрсеткіш ретінде пайдаланылған обалар ғана табылған. Орта ғасырларда бұл аймақ Пеншеннің кантрефіне кіретін Глинронданың коммотесіне қарады, бірақ аймақ әлі де адам тұрмайтын еді. Бұл кезде ерекше тұрақты ғимараттар болмаса да, Порттағы Рондда өзені арқылы салынған екі көпір – Понт Реола мен Понт-и-Киммер арқылы саяхатшылардың келіп-кетуі жиі болған. Екі көпір де кем дегенде 1530 жылға дейін салынған, оларды антиквар Джон Лиланд есімдерімен атап көрсеткен. Бұл көпірлер бастапқыда ағаштан салынған, кейін таспен қайта жаңартылған. Аймақтағы алғашқы маңызды ғимараттар Порттың оңтүстігінде, қазіргі Cymmer қауымдастығында салынды, олардың ішінде Capel y Cymmer (1743) шіркеуі және Рондда өзенінің оң жағалауындағы диірмен болды. 18 ғасырға қарай Льюинселиннің солтүстік беткейлерінде бірнеше шаруа үйлері пайда болды. Өнеркәсіптік дәуірге дейінгі кезеңде бұл жер Cymmer деп аталды, бұл екі өзеннің қосылатын жерін сипаттайтын ежелгі уэльс сөзі. Порт иесінің кен орындары мен кейіннен аталған теміржол станциясы пайда болған индустриалды дәуірде ғана Порт атауы қабылданып, қолданысқа енді.

Өнеркәсіптік өсім

1809 жылы Уолтер Коффин Рондадағы алғашқы көмір шахтасын ашты, бірақ аймақта көліктік желінің болмауы көмір өндірудің тиімділігіне кері әсер етті. Коффин бұл мәселені шешу үшін Династағы шахтасын доктор Ричард Гриффитстің Денияда (қазіргі Динея) (Понтипридд) салған трамвай желісіне қосатын бір шақырымдық трамвай жолын салды, ол Трефоресттегі Гламморганшир каналымен байланысатын жеке каналға жалғасты. Коффиннің трамвай жолы Ронда өзенінің оңтүстік жағалауын бойлай өтіп, Порт қаласынан өтті. Трамвай жолының салынуы Порт және Симер аймағының дамуына ықпал етті, ал 19 ғасырдың ортасында аймақта көмір өндіруді кеңейтуге мүмкіндік туды. 1841 жылы Ричард Льюис Коффинмен бірлесіп, аймақты игеруге тырысты, оның шахтасы Симерде салынды. Осының нәтижесінде шамамен елу шахташының үйі салынды, олардың бір бөлігі Портта орналасқан. 1852 жылы осы компания Ронда-Фаур және Фах өзендерінің тоғысында Тиневидт кенішін ашты, ол Порттың төртінші кеніші болды. Кеніш тез арада Ронда №3 қабатына жетті, жер бетінде кокс пештері салынды, бұл қосымша жұмыс орындарын құрды. 1860 жылы Порт пен Понтипридд арасында екі атпен жүретін автобус қызметі іске қосылды, бірақ 1888 жылы атпен тартылатын трамвай жүйесімен ауыстырылды. Трамвай жолы және кейіннен теміржол екі онжылдық бойы Порт арқылы өтіп, кеніштерге қызмет көрсеткенімен, алғашқы теміржол станциясы 1861 жылға дейін салынбады, ал жолаушылар тасымалы 1863 жылдың қаңтарында басталды. Халық саны арта келе, көмір өнеркәсібіне байланысты кәсіпорындар мен инфрақұрылым дами бастады. Ронда қалалық кеңесі газ зауыдын салу үшін Портты екі орынның бірі ретінде таңдады, ал Порт алаңы мен Ханна көшесі ауылдың сауда орталығына айналды. Портта ашылған атақты кәсіпорындардың бірі – Томас пен Эванс азық-түлік дүкендері, ол Пемброкширден шыққан Уильям Томас пен Уильям Эвансқа тиесілі дүкендер желісінің бірінші дүкендерінің бірі болды. Эванс Порттың дамуында маңызды рөл атқарды, 1890 жылдардың соңында джем фабрикасы мен Уэльс Хиллз минералды су фабрикасын ашты, кейіннен ол 1980 жылға дейін ауылдағы ірі өндіруші болып қалатын Корона газдалған сусындарына айналды. Рондадағы көмір өндіру 20 ғасырдың басында кеңейе берді, бірақ Портта жаңа кеніштер ашылмады. Халық саны өсуді жалғастырды, бірақ Ұлы депрессиядан кейін жағдай қиын болды, ал 1920 жылдардың ортасында кеншілер арасында жұмыссыздық өсті. 1926 жылғы жалпы ереуілден кейін жағдай нашарлады, көптеген кеншілер бірнеше ай бойы жұмыссыз қалды. Механизация басқа тау-кен аймақтарының тиімділігін арттырғандықтан, 75 жыл бұрын ашылған Ронданың ескі кеніштері жаңартылмады және бірінен соң бірі жабыла бастады. Порт, Ронданың қалған бөлігі сияқты, көмір өнеркәсібіне толығымен тәуелді болды, ал оның құлдырауымен жаппай жұмыссыздыққа және экономикалық эмиграцияға әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыс орындарының өсуіне байланысты қысқа уақытқа жағдай жақсарды. Бұл Ронда бу көміріне деген қажеттілікпен және Бридженд, Хирваун және Трефорестте салынған үлкен оқ-дәрі фабрикаларында жұмыс істеуге барумен байланысты болды. Соғыс аяқталғаннан кейін жұмыссыздық қайта оралатыны анық болды, бірақ алдыңғы алты жылда алынған жаңа өндірістік дағдылардың жоғалмауы үшін британ үкіметі 1945 жылы Өнеркәсіпті тарату туралы заң қабылдады. Осы заңға сәйкес 25 жаңа өнеркәсіп Рондаға келді, олардың алтауы Портта орналасқан. Олар Джейкоб Беатустың қорап жасау компаниясы, металл ойыншықтар фабрикасы және мүгедектерге арналған Remploy филиалы болды.

Тайневид кен орнындағы апат

1877 жылғы 11 сәуірде Тинвейд кенішінде кен апаты болды, осыған байланысты айрықша кенді құтқару операциясы жүргізілді, нәтижесінде төрт бірінші және жиырма бір екінші дәрежелі Альберт медальдары өмір сақтау үшін табысталды. Жақын орналасқан Cymmer кенішінің ескі шахталарында су жиналу салдарынан Тинвейд кеніші суға батты. Апат болған кезде кеніште жұмыс істейтін шамамен 100 шахташының арасында тек 14-і ғана жер астында болды. Тұтқынға түскен кеншілердің төртеуі он сегіз сағаттан кейін құтқарылды, ал бесіншісі, Уильям Морган, қысылған ауаның күшінен қаза тапты. Тағы төрт кенші суға батып қайтыс болды. Гвилим Томас Исаак Прайд пен Абрахам "Эбби" Доддпен бірге "үш құтқарушының" суретіне түскен. Бұған қоса, кеніштегі дәрігер, доктор Генри Нонтон Дэвис, апат кезіндегі еңбегі үшін алғашқы Британдық медициналық қауымдастығының алтын медалімен марапатталды.

Қазіргі күн

Бүгінде Порттың негізгі ішкі экономикасы бөлшек сауда болып табылады, ал Порт орталығы Ханна көшесі маңындағы сауда ауданына орналасқан. Басқа кәсіпорындардың көпшілігі жақын жердегі Понтипридд жолы мен Порт көшесінде орналасқан. Порт қаласында шамамен 6000 адам тұрады, олар қаланың әртүрлі аудандарында: Бирчгроув, Британия, Глинфак, Ллвинцелин, Маунт-Плезант және Порт қаласының орталығында қоныстанған. Марстағы Порт кратері осы қаланың атымен аталады.

Білім

Орта мектеп жасындағы балалар көбінесе Порт округінің қоғамдық мектебіне, ағылшын тілінде оқытатын мектепке, немесе Порт қаласының Cymmer ауданында орналасқан, негізінен валлий тілінде сөйлейтін Ysgol Gyfun Cwm Rhondda мектебіне барады.

Көлік

Порт темір жол стансасы Ронда желісі арқылы Трехерберт және Кардиффке қатынайтын пойызбен қамтамасыз етілген. Transport for Wales компаниясы Порттағы темір жол қызметіне жауапты. Порт Тайлорстаун айналма жолының (Порт Релиф жолы) салынуы көлік кептелісіне және балама жолдарға себеп болды. Айналма жол 2006 жылдың 28 желтоқсанында ашылды, бірақ көркейту жұмыстары 2007 жылдың сәуірінде аяқталды. Бұл айналма жолдың құрылысы туралы алғашқы әңгімелер 50 жылдан астам бұрын басталған.

Спорт және демалыс

Қалада 2000 жылы Том Джонс, Серис Мэтьюс және Келли Джонс қатысқан ашылу салтанатымен ашылған «Поп Фабрикасы» орналасқан. Бұл теле- және дыбыс жазу студиясы. Ғимараттың иелері жергілікті жерге де үлес қосады және 2005 жылдың мамыр айында Понтиприддтегі Йнисангарад паркінде Том Джонстың туған жеріне оралу концертін ұйымдастырды. Порт – Уэльс регби одағына қарасты «Порт Харлекинс» регби клубының орны. Уэльс футбол федерациясына мүше «А.Ф.К. Порт» командасы үй матчтарын «Динас Парк» стадионында өткізеді, ал олардың базасы – «Уиндхам Конституциялық клубы». Порт – Оңтүстік Уэльс Автомобиль клубының (S.W.A.C.) орны, SWAC – Уэльс раллиінің ұйымдастырушылары. Көптеген халықаралық ралли жүргізушілері қатысқан бұл жарыс, көбінесе «Уэльс раллиі» деп аталады және алғаш рет 1937 жылы өткізілді.