Кіріспе
Фиджи экономикасы Тынық мұхиты аралдарының арасындағы ең дамыған экономикалардың бірі. Дегенмен, Фиджи – орман, минералдық және балық ресурстарына ие дамушы ел. Елде ауыл шаруашылығының үлкен секторы бар, ол көбінесе қарапайым шаруашылыққа негізделген. Қант экспорты және туризм саласы – шетел валютасының басты көздері. Жеңіл өндіріс және кен өндіру салалары да бар. 2006 жылғы 22 қыркүйекте «Фиджи Виллаж» басылымы Энергетика министрі Лекх Рам Вайешнойдың сөзін келтірді, ол Southern Cross Management Company Limited компаниясы Фиджи суларында мұнайды бұрғылауға лицензия алуға үсыныс бергенін растады. Бірақ, зерттеулер Фиджидегі мұнай қорының шамадан тыс көтерілгенін көрсеткеннен кейін, өтініш кейіннен қабылданбады. Қазіргі қабылданған бағалаулар бойынша, 500-600 миллион баррельді құрайтын «Брент» маркалы мұнай бар, оның жалпы нарықтық құны шамамен 20 жыл ішінде 4,7 миллиард долларды құрайды. Фиджиде 905 949 адам тұрады. Елдегі ең биік ғимарат – Сува қаласындағы 14 қабатты Фиджи резервтік банкінің ғимараты. Фиджи – ДСҰ мүшесі.
The economy of Fiji is one of the most developed among the Pacific islands. Nevertheless, Fiji is a developing country endowed with forest, mineral and fish resources. The country has a large agriculture sector heavily based on subsistence agriculture. Sugar exports and the tourism industry are the main sources of foreign exchange. There are also light manufacturing and mining sectors. Fiji Village quoted Energy Minister Lekh Ram Vayeshnoi on 22 September 2006, who confirmed that the Southern Cross Management Company Limited had applied for a license to drill for petroleum in Fiji's waters. The application was later revoked after exploratory reports indicated that Fijian oil reserves were severely overstated. Accepted estimates now range between 500 600 million barrels of Brent crude oil, with a total market value of approximately $4.7 billion over 20 years. Fiji has a population of 905,949 people. The country's tallest building is the 14 story Reserve Bank of Fiji Building in Suva. Fiji is a member of the WTO.
Даму жоспары
2002 жылдың қыркүйегінде үкімет 20 жылдық даму жоспарын жариялады. Оның мақсаты Фиджидің жергілікті халқына экономикада үлкен үлес беру еді. Жоспар фиджиліктерге тиесілі немесе басқарылатын кәсіпорындарға салық жеңілдіктерін, сондай-ақ жергілікті жерлер мен балық аулау құқықтарының күштірек қорғалуын көздейді. Фиджи үкіметі күріш өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз етуді басты мақсат тұтып отыр. Экономиканы әртараптандыру мақсатында мал шаруашылығы, балық шаруашылығы және орман шаруашылығы (әсіресе қарағайлар) қолдауға ие; өндірістің жетекші салалары негізгі өнімдерді өңдеуді қамтиды. 2005 жылдың 14 сәуірінде Кабинет Премьер-министр Лайсения Карасе ұсынған биоотын өндірісін дамыту жобасын мақұлдады. Жоспар бойынша, Фиджидің бензин сияқты импорттық жанармайға тәуелділігін азайту үшін этанол өндірісі қант өнеркәсібіне қосымша дамытылмақ. 15 тамызда Карасе Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДП) Фиджиге биоотын жобасын дамытуға көмек көрсеткенін мәлімдеді. Фиджи қант корпорациясын энергия және қант компаниясына трансформациялау 2025 жылға қарай 1 миллиард фиджи доллары айналымға жеткізеді, шикі мұнай импортын азайтады, экспорттық табыс әкеледі және электр энергиясының көзіне айналады. Энергия копрадан, орманнан, ауыл шаруашылығы өнімдерінен, сондай-ақ қанттан өндірілуі мүмкін. Ол бұл жобаны қант өнеркәсібін әртараптандыру және нығайту үшін, сондай-ақ ұлттық экономика үшін қажетті деп бағалады. Үндістан үкіметі Фиджидегі қант зауыттарын жаңартуға 86 миллион фиджи доллары несие бергенін айтты, бұл 2007-2008 жылғы өңдеу маусымына дейін аяқталады. 2005 жылдың 28 желтоқсанында Кокос өнеркәсібін дамыту басқармасының өкілі Джон Тейва 2006 жылы кокос өнеркәсібі үшін 20 жылдық жоспар іске қосылатынын хабарлады. Үкімет бұл жобадан жыл сайын 120 миллион фиджи доллары пайда күтеді, деп Fiji Village хабарлады. Кокос майынан отын өндіру бойынша сынақтар да жүргізілуде, деді Тейва.
Өңдеу
Шәкәр құмырасын өңдеу өнеркәсіптік белсенділіктің маңызды бөлігін құрайды. Фиджиде киім өндірісі және минералды суды бөтелкеге құю өнеркәсіптері де сәтті дамыған. Басқа өндірістік салаларға кеме жасау, әсіресе балық аулау қайықтары мен ойын-саяхат кемелерін құрастыру, цемент өндірісі, сыра қайнату және бояу жасау кіреді. Фиджи сондай-ақ қарағай ұсқыншақтары, кеспе ағаш және ағаш негізді панельдер сияқты ағаш өнімдерін өндіруші және таза экспорттаушы болып табылады.
Тау-кен өндірісі
Фиджиде алтын, күміс және мыс өндіріледі. Круиздік кемелердегі жолаушыларды есептемегенде, 2019 жылы Фиджиге 960 000-нан астам адам келді. Бұл көрсеткіш 1999 жылдан бері 500 мыңнан астамға өсті, ол кезде 409 мың турист келген еді. 1999 жылы туристердің төрттен бірі Австралиядан келсе, Жаңа Зеландия, Жапония, АҚШ және Ұлыбританиядан да көптеген туристер келді. 62 000-нан астам турист америкалықтар болды, бұл Лос-Анджелестен үздірілмейтін, тұрақты әуе рейстері басталғаннан бері үнемі артып келе жатқан сан. 1998 жылы туризм Фиджиге 300 миллион доллардан астам сыртқы валюта әкелді, бұл оның ең ірі екі тауар экспортынан (қант және киім-кешек) түскен кірістен асып түсті. 1997 және 1998 жылдары Азиядағы қаржы дағдарысының салдарынан Фиджиге келген азиялық туристердің саны күрт төмендеді, бұл жалпы ішкі өнімнің айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Дегенмен, 1999 жылы жағымды өсім қайтадан оралды, бұған Фиджи долларының 20%-ға құнсыздануы көмектесті. Фиджи туристік бюросының бас директоры Вилиам Гавоканың сөзіне сәйкес, 2005 жыл туризм саласы үшін рекордтық жыл болды, өсім 9%-ды құрады.
Жоғары технология
Фиджиде жоғары технологиялық өнеркәсіп дамыған, елде бірнеше бағдарламалық жасақтаманы әзірлейтін компания жұмыс істейді. 2021 жылы Фиджидің жоғары технологиялық экспортының құны шамамен 1,95 миллион долларға бағаланды.
Сауда
Фиджи тұрақты түрде үлкен сауда тапшылығына ұшырап отыр. 1998 жылы импорт 721 миллион АҚШ долларын, ал экспорт 510 миллион АҚШ долларын құрады, нәтижесінде 116 миллион АҚШ доллары тапшылық болды. Алайда туризмнен түскен кіріс қызмет көрсетулер бойынша артықшылықты қамтамасыз етеді, бұл оның төлем балансының ағымдағы есебін шамамен теңгерімде ұстайды (1998 жылы 13 миллион доллар). Австралия Фиджи саудасының 35%-дан 45%-ға дейін құрайды, ал Жаңа Зеландия, АҚШ, Ұлыбритания және Жапония жыл сайын 5%-дан 15%-ға дейін өзгереді. Азық-түлік тауарлары, машиналар, минералды отын, сусындар, темекі және өнеркәсіптік өнімдер негізгі импорт болып табылады. Екі ірі экспорт – қант және киім-кешек, олардың әрқайсысы 1998 жылы экспорттық кірістің шамамен төрттен бір бөлігін құрады (әрқайсысы шамамен 122 миллион доллар). 1997 жылы әлемдік бағалардың төмендеуі және фермерлер мен жер иелері арасындағы жалға алу даулары салдарынан қант өнеркәсібі зардап шекті, ал 1998 жылы құрғақшылықтан қайтадан қиындыққа тап болды, бірақ 1999 жылы жаңарып келді. Фиджидегі киім өнеркәсібі 1988 жылы салық жеңілдіктері енгізілгеннен бері қарқынды дамыды. Сол кезден бері өндіріс көлемі шамамен он есеге артты. Балық, ағаш, меласса, кокос майы және имбирь де маңызды экспорттық тауарлар болып табылады, бірақ соңғы екеуінің көлемі азайып барады. Орман шаруашылығы 1980 жылдардың ортасында экспорттық сауда ретінде маңызды болды, осы кезде 1950-1960 жылдары отырғызылған қарағай алқаптары пісіп жетілді. Олар көп мөлшерде балық сатады. Австралияның сауда комиссары Росс Брей 2006 жылғы 26 қаңтарда Фиджидің Австралияға экспорттық көрсеткіштері 5% жылдық өсімді қамтиғанын мәлімдеді. Оның сөзіне сәйкес, Тынық мұхиты аймағында 31 мыңнан астам австралиялық компания жұмыс істейді, олардың жартысы Фиджиде орналасқан. Фиджи өте қарқынды дамуда.
Инвестициялар
Фиджиде инвестиция жасайтын ірі көпұлттық компанияларға салық жеңілдіктерін беру туралы үкімет саясаты баршаға ұнаған жоқ. Азия даму банкі (АДБ) бұл жеңілдіктердің теріс пайдаланылып, ұзақ мерзімді инвестицияларға ықпал етпегенін айтып сынға алды. 2005 жылғы АДБ есебінде шетелдік кәсіпкерлер жеңілдік мерзімі біткен соң елден кетуі айыпталды, сондай-ақ жеңілдіктерді басқару сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа жағдай жасады деп мәлімделді. Фиджидің Еңбек партиясының жетекшісі Махендра Чоудри 2005 жылдың 31 желтоқсанында АДБ пікірін қолдап, шетелдік компаниялар Фиджиде тапқан пайданың көп бөлігін жергілікті жерде инвестициялаудың орнына, Фиджи салық төлеушілерінің қаржатымен салынған инфрақұрылымды пайдаланып, салық төлемей өз елдеріне қайтарып алып жатыр деді. Оның сөзіне қарағанда, мұндай саясат жергілікті бизнеске қатысты кемсітушілікке алып келеді.
Экономикалық мәселелер
Фиджидің экономикалық қиындықтары соңғы екі онжылдықта болған үш төңкерістің әсерінен одан да ушықты.
Көшіп кету
1987 жылдан бері, екі әскери төңкеріс елдің тұрақтылығын бұзғаннан кейін, Фиджиде білікті және кәсіби мамандардың эмиграциясының жоғары деңгейі байқалды. Төңкерістен кейін 70 000-нан астам адам елден кетіп қалды, олардың шамамен 90% -ы индофиджиліктер еді. 2000 жылы болған тағы бір төңкерістен кейін жерді жалға алу шарттарының мерзімі аяқталып, жағдай тұрақтанбағандықтан, білікті жұмысшылардың одан әрі көші-қоны орын алды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 2004 жылғы есебі, 2005 жылдың 29 маусымында жарияланды, Фиджидің білікті жұмысшыларының 61% -ы эмиграцияға кеткенін немесе шетелде қонақ жұмысшы ретінде жұмыс істегенін көрсетті. Фиджидің білікті жұмысшыларды жоғалту деңгейі бойынша әлемде төртінші орында тұр, ал одан бұрын Гайана, Ямайка, Гаити және Тринидад және Тобаго орналасқан. Фиджи Статистика бюросы 2004 жылдың қаңтар және тамыз аралығында 3595 жұмысшының елден кеткенін тіркеді. Олардың ішінде 414-і кәсіби немесе техникалық қызметтерде, 263-і әкімшілік немесе басқарушылық лауазымдарда, кеңсе қызметкерлері, бақылаушылар немесе осымен байланысты жұмыс істейтін мамандар, ал 118-і сатушылар еді. Кетіп бара жатқандардың 90% -дан астамын индофиджиліктер құрады. Фиджи экономикасы шетелде жұмыс істейтін азаматтардан түсетін ақшалай аударымдарға үнемі көбірек тәуелді болып келеді. Жеке ақша аударымдары қазір жылына 200 миллионнан астам фиджи долларын құрап, қант және киім өндірісі сияқты дәстүрлі салалардан көбірек кіріс әкелуде. Фиджиліктерді шетелдік жеке әскери компанияларға жұмысқа алу табыстың маңызды көзіне айналуда. 2005 жылдың ортасына қарай, Ирак пен Кувейтте 1000-нан астам фиджилік солдат, күзетші, жүргізуші және жұмысшы ретінде жұмыс істеді. Сонымен қатар, 2006 жылы британдық армияда 2000-нан астам фиджилік сарбаз қызмет етті, ал 2004 жылы британдық қорғаныс министрлігі Фиджиге алғашқы дене шынықтыру және қабілеттерін бағалау сынақтарын жүргізу үшін жұмысқа алу топтарын жіберді, бұл Лондонға ұшуға қаржысы жетпейтін кедей фиджилік ауыл тұрғындары үшін іріктеу процесінің шығындарын азайтты.
Мүліктік заңдар мен инвестициялық мәселелер
Фиджиде инвестициялардың төмен деңгейі ұзақ мерзімді проблема болып табылады, ал меншік құқығы кейде осы проблеманың бір бөлігі деп есептеледі, себебі заң бойынша жердің бес алтыдан бір бөлігі туысқан фиджиліктерге ұжымдық түрде тиесілі және оны толығымен сатып алуға емес, тек жалға алуға болады. Дегенмен, жалға алу жүйесі көбінесе дұрыс түсінілмейді. Жалға алу мерзімі мүлік секторы үшін мәселе тудырмады. Фиджидегі ұжымдық меншіктегі жерлердегі үйлердің барлығы 99 жылдық жалға берілген, бұл үй иелену үшін қанағаттанарлық негіз болып табылды. Сонымен қатар, қонақ үйлер де 99 жылдық жалға алу құқығына ие. Ірі қонақ үйлер, курорттар мен сәнді мүліктер орналасқан Денараудың жоғары деңгейдегі дамуы ұжымдық меншіктегі жерде орналасқан. Ол туысқан иелеріне айтарлықтай табыс әкеледі және құрылыс салушылар мен олардың клиенттеріне сенімді құқықтарды қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылығы секторында мәселелер туындады, тіпті ауыл шаруашылығына арналған жалға алу мерзімі 30 жылға міндетті болса да, 1977 жылы заңнама (Ауыл шаруашылығы жер иелері мен жалға алушылар туралы заң немесе ALTA) барлық 10 жылдық жалға алу мерзімін 30 жылға ұзартқаннан кейін де. Ауыл шаруашылығындағы мәселе – жалға алу шарттарын жаңарудың болмауы, себебі жер иелері ALTA-да инфляциямен күресу үшін жалға төлемақыны индекстеу ережелеріне қанағаттанбады. Бұл жалғасып келе жатқан мәселе, оған шұғыл назар қажет.
Табиғи апаттар
1998 жылғы құрғақшылық қант өнеркәсібіне одан әрі нұқсан келтірді, бірақ 1999 жылы оның жаңаруы ЖІӨ-нің күрт өсуіне себеп болды. 2003 жылдың қаңтар айында Вануа Леву аралының солтүстігіне соққан дауыл экономикаға қосымша 30 миллион АҚШ долларына бағаланған нұқсан келтірді. Экономикалық қиындықтардан бөлек, су көзінің ластануынан азық-түлік жетіспеушілігі мен аурулардың пайда болуына әкелді.
Туризмнің қиындықтары
2000 жылы саяси жағдайдың ушығуы салдарынан экономика 10 пайызға қысқарды, инвесторлардың сенімі төмендеп, туристер саны 1999 жылы 544 000 болғаннан 2000 жылдың соңына қарай 434 000-ға дейін 15 пайыздан астамға азайды. 2020 жылы Фиджи Адам даму индексі бойынша 183 елдің арасында 90-шы орынға ие болды.
Инфляция деңгейі (тұтыну бағалары)
1,6% (2002 ж. бағаланған) 3,8% (2017 ж. бағаланған)
Ауылдық жерлерді электрмен жабдықтау
Фиджидің 1993 жылғы ауылдық электрлендіру саясаты Фиджи Энергетика департаменті ауылдық электрлендіру жобаларын іске асыруда қолданылды, оның ішінде ауылдарға дизельдік жүйелер, шағын су электр стансалары, үйлерге электр сымдары тарту, биомай жобалары, күн батареялары және желіні кеңейту кірді. Ауылдар мен қауымдар жобаның жалпы құнының 10%-ын төлейді, ал қалған 90%-ын үкімет қаржыландырады. 2010 жылы үкімет қауымдардың үлесін 5%-ға дейін төмендетті, соның нәтижесінде өтініш берушілердің саны артты.