Кіріспе
Паркс обсерваториясы – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Паркс қаласының солтүстігінде орналасқан радиоастрономиялық обсерватория. Онда Мурриянг, 64 метрлік CSIRO Паркс радиотелескопы, сондай-ақ "Тарелка" деп белгілі, және екі кіші радиотелескоп орналасқан. 64 метрлік тарелка Аполлон-11 Айға қонған сәттердің тікелей теледидар суретін қабылдаған бірнеше радиоантеннаның бірі болды. Оның ондаған жылдар бойы ғылымға қосқан үлесінен кейін ABC оны 50 жылдық қызметтен соң "Австралияда жасалған ең табысты ғылыми құрал" деп сипаттады.
Parkes Observatory is a radio astronomy observatory, located north of the town of Parkes, New South Wales, Australia. It hosts Murriyang, the 64 m CSIRO Parkes Radio Telescope also known as "The Dish", along with two smaller radio telescopes. The 64 m dish was one of several radio antennae used to receive live television images of the Apollo 11 Moon landing. Its scientific contributions over the decades led the ABC to describe it as "the most successful scientific instrument ever built in Australia" after 50 years of operation.
Дизайн және құрылыс
1961 жылы аяқталған Паркс радиотелескобы CSIRO радиофизика зертханасының бастығы Э. Г. "Таффи" Боуэннің туындысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ-та радарды дамытумен айналысты және ондағы ғылыми қауымдастықта байланыстар орнатты. Осы байланыстар желісін пайдалана отырып, ол Карнеги корпорациясы мен Рокфеллер қоры сияқты екі қайырымдастық ұйымды телескоп құнының жартысын қаржыландыруға көндірді. Осы танылу және АҚШ-тан түскен маңызды қаржылық қолдау Австралия премьер-министрі Роберт Мензиесті жобаның қалған бөлігін қаржыландыруға ықпал етті. Паркс орны 1956 жылы қолжетімділігіне және Сиднейден ашық аспанға қашықтығына байланысты таңдалды. Бұған қоса, қала әкімі Цез Мун және жер иесі Австралия Джеймс Хелм екеуі де жобаға зор қызығушылық танытты. Паркс телескобының жетістігі нәтижесінде NASA өздерінің Deep Space Network-теріндегі негізгі дизайнын қайталады, Голдстоун (Калифорния), Мадрид (Испания) және Канберраның жанындағы Тидбинбилла (Австралия) қалаларында осыған ұқсас антенналар орнатылды. Телескоп үздіксіз жаңартылып келеді және 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, бастапқы конфигурациясынан 10 000 есе сезімтал.
Жабдық
Негізгі бақылау құралы – жылжымалы тарелка телескопы, Оңтүстік жарты шардагы екінші ірі және әлемдегі алғашқы ірі жылжымалы тарелкалардың бірі (Тидбинбилладағы DSS 43 1987 жылы Parkes-тен басып өтті). Тарелканың ішкі бөлігі толық алюминийден жасалған, ал сыртқы бөлігі жұқа алюминий тордан, осы ерекше екі түсті көрінісін құрайды. 1970 жылдардың басында сыртқы тор панельдер тесіктелген алюминий панельдермен алмастырылды. 1975 жылы ішкі тегіс қапталған беті жаңартылды, бұл сантиметрлік және миллиметрлік толқынды микротолқындарды фокустау мүмкіндігін берді. Ішкі алюминий қаптамасы 2003 жылы диаметріне дейін кеңейтілді, сигналдарды 1 дБ-ға жақсартты. Телескоптың альтазимут тірегі бар. Ол тарелканың айналу осімен бірдей, бірақ экваторлық тірегі бар кішкентай модельдік телескоп арқылы басқарылады. Екеуі де лазерлік бағыттау жүйесі арқылы астрономиялық нысанды қадағалағанда динамикалық түрде байланыстырылады. Бұл негізгі-қосымша тәсілін Барнс Уоллис әзірлеген.
18 м "Кеннеди Диш" антеннасы
"Кеннеди Диш" антеннасы 1963 жылы Флерс обсерваториясынан (онда ол Крис Крос телескопының бөлігі болды) көшірілді. Антенна мен негізгі табақтың арасындағы қашықтықты оңай өзгертуге мүмкіндік беретін рельстерге орнатылып, трактор қозғалтқышымен қуатталған, ол негізгі табақпен бірге интерферометр ретінде қолданылды. Ашық кабельге байланысты фазалық тұрақсыздық оның бағыттау мүмкіндігін шектеді, бірақ оны мөлшері мен жарқырауының таралуын анықтау үшін пайдалануға болады. 1968 жылы радиогалактикалардың қанаттарының кеңеймейтінін сәтті дәлелдеді және сол кезде сутегі сызығы мен ОН зерттеулеріне үлес қосты. Ол Магеллан ағынын зерттеуде дербес антенна ретінде қолданылды. Паркс телескопы тек сигналды қабылдауға арналған болғандықтан, ол "Аполлон" бағдарламасында жоғары сәулелену антеннасы ретінде пайдаланылды. Оны Австралия телескоптар ұлттық мекемесі сақтап тұр.
Австралия телескопы ұлттық мекемесі
Обсерватория Австралия телескопы ұлттық желісінің радиотелескоптар торабының бір бөлігі болып табылады. Антенна Наррабридегі Австралия телескопының жиынтық массивімен, Батыс Австралиядағы ASKAP массивімен, Мопрадағы жеке антеннамен, Тасмания университетінің және Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Азия елдерінің телескоптарымен бірлесіп, өте ұзақ базалық интерферометрия (VLBI) массивін құру үшін жиі қолданылады.
Тез радиожарылу
Тез радио импульстары 2007 жылы Батыс Вирджиния университетінің Дункан Лоримері студенті Дэвид Наркевичке 2001 жылы Паркс радио телескопымен тіркелген архивтік деректерді қарап шығуды тапсырғанда табылды. Аталған деректерді талдау нәтижесінде 2001 жылдың 24 шілдесінде болған, ұзақтығы 5 миллисекундтан кем, Кіші Магеллан бұлтынан 3° қашықтықта орналасқан 30 Янский дисперсиялық импульс анықталды. Ол кезде FRB-лердің басқа галактикалардан, нейтронды жұлдыздардан немесе қара саңылаулардан келетін сигналдар болуы мүмкін деген болжам жасалған. Соңғы зерттеулер жоғары магниттелген нейтронды жұлдыздардың бір түрі – магнитрлердің, жылдам радио импульстарының бір көзі болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Перитонның ашылуы
1998 жылы Паркс телескопы жылдам радио импульстары мен перитон деп аталатын ұқсас сигналдарды анықтауды бастады. Перитонның жерде пайда болатындығы, мысалы, молния шағылысынан туындаған кедергілер салдарынан деп есептелді. 2015 жылы перитонның себебі қызметкерлердің мекеменің микротолқынды пешінің есігін оның жұмыс циклі ішінде ашуы екені анықталды. Микротолқынды пештің есігі ашылғанда, магнитронының тоқтау фазасынан 1,4 ГГц жиілікті микротолқындар шығып кетті. Келесі сынақтар көрсеткендей, микротолқынды пештің есігі уақтысызда ашылса және телескоп тиісті бұрышта орналасқанда, 1,4 ГГц жиілігінде перитон туындауы мүмкін.
Жетістік тыңдаңыз
Телескоп сыртқы технологиялардан радиосигналдарды іздеу мақсатымен жоғары қаржыланған Breakthrough Listen жобасы үшін келісімшарт бойынша жұмыс істеуге тартылды. Паркс телескопының басты міндеті – 1,2–1,5 ГГц жиілік диапазонында Самалы Жол галактикалық жазықтығын зерттеу және 0,7–4 ГГц жиілік диапазонында шамамен 1000-ға жуық жақын жұлдызды нақтылау болып табылады.
Аполлон 11 хабарландыру
Базз Олдрин Ай модуліндегі телекамераны қосқанда, үш бақылау антеннасы бір мезгілде сигналдарды қабылдады. Олар – Калифорниядағы Голдстоун антеннасы, Австралиядағы Канберра қаласының жанындағы Хонисакл Крик антеннасы және Паркс антеннасы. Олар ғарышқа шығуды ертерек бастағандықтан, Ай көкжиектің үстінен ғана көрінді және негізгі Паркс қабылдағышының көру шегінен төмен болды. Олар ошақтан тыс қабылдағыштан сапалы сигналды қабылдаса да, халықаралық хабар тарату Голдстоун мен Хонисакл Крик сигналдары арасында ауысып, соңғысы Нил Армстронгтың Айдағы алғашқы қадамдарын бүкіл әлемге жеткізді. Хабар тарату басталғалы шамамен тоғыз минут өткен соң, Ай көтеріліп, негізгі антеннамен қабылдана бастады, сонан соң халықаралық хабар тарату Паркс сигналына ауыстырылды. Паркстің теледидар суреттерінің сапасы соншалықты жоғары болды, NASA 2,5 сағаттық хабардың қалған бөлігінде Паркс теледидарының көзі ретінде қалды. Бұл 2012 жылдың 6 тамызында Curiosity (MSL) ғарыш кемесінің сәтті қонуына дайындық жасауға көмектесті. Ұсыныс оның Оңтүстік жарты шардағы ең ірі радиотелескоп, әсем құрылымы, кейінірек Deep Space Network телескоптары үлгі алған ерекшеліктері, ғылыми жаңалықтары және «[Австралияның] технологиялық жағынан дамыған ел ретіндегі беделін арттыру» арқылы әлеуметтік маңызы бар екенін көрсетеді. 2011 жылдың 31 қазанында Google Australia логотипін Паркс обсерваториясының 50 жылдығына арналған Google Doodle-мен ауыстырды. Паркс радиотелескопы 2020 жылы Ұлттық мұра тізіміне қосылды.
Танымал мәдениетте
1964 жылы телескоп Австралияның алғашқы жергілікті ғылыми-фантастикалық телесериалы "The Stranger" сериалының ашылу титрлерінде көрсетілді. Кейбір сахналар телескоп пен обсерватория ішінде түсірілді. Обсерватория мен телескоп 2000 жылғы "The Dish" фильмінде де пайда болды, ол Аполлон 11 Айға қонған кездегі обсерваторияның рөлін көркемдеп баяндайды. Телескоп Стив Хилладждың 1977 жылғы "Motivation Radio" альбомының обложкасында бейнеленген.
Вираджури атаулары
2020 жылдың қараша айында NAIDOC апталығында обсерваторияның үш телескобына вираджури тілінде атаулар берілді. Басты телескоп ("Тарелка") – Мурриянг, ол Биями, жаратушы рухтың жұлдыздардағы үйінен алынған атау. 2008 жылы салынған кіші 12 метрлік тарелка – "Giyalung Miil", яғни "Ақылды көз" деген мағынаны білдіреді. Ал үшінші, қолданыстан шығарылған антенна – "Giyalung Guluman", яғни "Ақылды тарелка" дегенді білдіреді.