Кіріспе

Прунус туысына жататын кейбір өсімдіктердің жемісі

Шері – Прунус туысына жататын көптеген өсімдіктердің жемісі, ол ет тәрізді дрюпа (тас жеміс). Саудаға түсетін шерілер бірнеше түрлердің селекциялық сорттарынан алынады, мысалы, тәтті Prunus avium және қышқыл Prunus cerasus. "Шері" атауы шері ағашына және оның ағашына да қатысты, кейде ол бадамға және Прунус туысына жататын, көріне ұқсас гүлдейтін ағаштарға қолданылады, мысалы, "әсемдік шерісі" немесе "шері гүлдері". Жабайы шері – егіс алқабынан тыс өсетін шері түрлерінің кез келгені, бірақ Ұлыбритания аралдарында көбінесе Prunus avium "жабайы шері" деп аталады.

Қыршақ қыры

Бұталы вишнялар әр жапырақ қойнауында үш қыстық бүршікке ие. "Шері" атауы ежелгі Грекиядағы, Түркияның Гиресун қаласының жанындағы Керасус (Κερασοῦς) аймағынан бастау алады, одан Еуропаға алғашқы рет шері экспортталған деп есептеледі. "Шері" сөзі Prunus туысына жатпаса да, осыған ұқсас өлшем мен пішінді жеміс беретін кейбір түрлерге де қолданылады; мысалы, "жамайкалық шері" (Muntingia calabura) және "испандық шері" (Mimusops elengi).

Ежелгі дәуір

Дәмді шиенің табиғи ареалы Еуропаның көп бөлігін, Батыс Азияны және Солтүстік Африканың бір бөлігін қамтиды, ал оның жемісі ежелгі заманнан бері осы аймақтарда тұтынылып келеді. Римге 72 ж.б.д. Анатолиялық (Понт аймағы) Луций Лициний Лукулл вишняны алып келгені туралы жазбалар бар. Генрих VIII Фландрияда татып көрген вишняны Англияға, Кент қаласының жанындағы Тейнемге бұйрық арқылы әкелді. Вишня, сондай-ақ көптеген жеміс ағаштары мен өсімдіктері 1606 жылы Солтүстік Америкаға алғаш рет Жаңа Франция колониясы Порт-Рояльге (қазіргі Анаполис-Рояль, Новая Шотландия) келді. Ричард Гатри 1629 жылы "жеміс ағаштарының, қаштандардың, алмұрттардың, алмалардың, вишнялардың, өріктердің және басқа да жемістердің алуан түрлілігімен көркейген жемісті аңғар" деп сипаттады.

Өсіру

Өсірілетін түрлер – көбінесе тәтті вишня (P. avium) және негізінен тамаққа дайындау үшін қолданылатын қышқыл вишня (P. cerasus) түрлеріне жатады. Екі түрдің де тегі Еуропа мен Батыс Азияда, олар көбінесе өздігінен тозаңдана алмайды. Басқа кейбір түрлер де жеуге жарамды жемістер берсе де, екі негізгі түрдің өспейтін солтүстік аймақтардан басқа, кеңінен өсірілмейді. Суару, күтім шаруалары, еңбек шығындары, сондай-ақ жаңбыр мен ақ жаңбырдан зақымдану мүмкіндігі вишняны салыстырмалы түрде қымбат етеді. Бірақ жеміске деген сұраныс жоғары. Кәсіптік өндірісте қышқыл вишня, ал кейде тәтті вишня да механикалық "қалқытқыш" көмегімен жиналады. Жемістерді және ағаштарды зақымдамау үшін тәтті және қышқыл вишняны қолмен жинау да кеңінен қолданылады. Көбінесе қолданылатын тамыршаларға Мазард, Махалеб, Колт және Гизела сериясы жатады, ол басқаларынан әлдеқайда кіші, 2,5-3 метр биіктікте ағаштар береді.

Өсу кезеңі

Жылдың белгілі бір уақытында тоңу сағаттарының қажетті мөлшері, көптеген орташа ендіктегі ағаштар сияқты, алмұрт ағаштарына да қышқылдан шығу, гүлдеу және жеміс беру үшін қажет. Қажетті тоңу сағаттарының саны сортқа байланысты. Осы суық ауа-райы талабының арқасында, Prunus туысына жататын ешбір өсімдік тропикалық климатта өсе алмайды. (Тоңу талаптары туралы толық ақпарат алу үшін "өндіріс" бөлімін қараңыз). Алмұрттың өсу маусымы қысқа және олар көптеген орташа ендіктерде өсе алады.

Солтүстік Америка

АҚШ-та тәтті вишняның көп бөлігі Вашингтон, Калифорния, Орегон, Висконсин және Мичиган штаттарында өсіріледі. Маңызды тәтті вишня сорттарына Бинг, Ольстер, Рейнир, Брукс, Тулар, Кинг және Свитхарт жатады. Орегон мен Мичиган екеуі де маршакино вишені өндіру үшін ашық түсті ‘Royal Ann’ (‘Наполеон’; сондай-ақ ‘Queen Anne’ деп те аталады) вишенін қамтамасыз етеді. Қышқыл (немесе тарт) вишняның көп бөлігі Мичиган штатында өсіріледі, одан кейін Юта, Нью-Йорк және Вашингтон штаттары келеді. Мичиган штаты Ұлттық вишня фестивалін өткізеді және әлемдегі ең үлкен вишня пірсін жасайды. Қышқыл вишня өндірісімен танымал Мичиганның солтүстігіндегі аймақ "Траверс-Бэй" аймағы деп аталады. Көптеген вишня сорттарына 800 сағат немесе одан да көп суыту қажет, яғни тыныштықтан оянуы, гүлдеуі және жеміс беруі үшін қысқы маусымда температура 7 °C (45 °F) төмен болған кезде кем дегенде 800 сағат болуы керек. "Аз суытуды" қажет ететін, 300 сағат немесе одан аз уақытқа мұқтаж сорттар – Мини Рояль және Рояль Ли, оларға тозаңдану қажет, ал Рояль Кримсон сорты өзін-өзі тозаңдандыра алады. Бұл сорттар вишня өсіру аумағын АҚШ-тың оңтүстігіндегі жұмсақ қыс климаты бар аймақтарға дейін кеңейтеді. Бұл Калифорнияның тәтті вишня өндірушілері үшін үлкен пайда, себебі Калифорния АҚШ-та тәтті вишня өндірушілерінің арасында екінші орында тұр. Жергілікті және жерсіз тәтті вишнялар Канаданың Онтарио және Британдық Колумбия провинцияларында жақсы өседі, онда Оканаган аңғарындағы Осойос қаласында жеті онжылдықтан бері жыл сайын вишня фестивалі өткізіліп келеді. Оканаганнан басқа, Британдық Колумбияның тағы да вишня өсіретін аймақтары – Симилкамин аңғары және Кутенэй аңғары, бұл үш аймақ бірге жылына 5,5 миллион кг немесе Канаданың жалпы өндірісінің 60% өндіреді. Британдық Колумбиядағы тәтті вишня сорттарына ‘Rainier’, ‘Van’, ‘Chelan’, ‘Lapins’, ‘Sweetheart’, ‘Skeena’, ‘Staccato’, ‘Christalina’ және ‘Bing’ жатады.

Австралия

Австралияда шие Солтүстік территориядан басқа барлық штаттарда өсіріледі. Басты өндіруші аймақтар Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Оңтүстік Австралия және Тасманияның қоңыржай аймақтарында орналасқан. Батыс Австралия штатының оңтүстік-батысындағы жоталы жерлерде өндіріс шектеулі. Басты өндіріс аймақтарына Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Янг, Оранж және Батерст қалалары, Викториядағы Вандин, Гулберн және Мюррей аңғарлары, Оңтүстік Австралиядағы Аделаида төбелері аймағы және Тасманиядағы Хуон және Дервент аңғарлары кіреді. Маусымдылығы бойынша негізгі коммерциялық сорттары: 'Empress', 'Merchant', 'Supreme', 'Ron’s seedling', 'Chelan', 'Ulster', 'Van', 'Bing', 'Stella', 'Nordwunder', 'Lapins', 'Simone', 'Regina', 'Kordia' және 'Sweetheart'. 'Staccato' және 'Sequoia' сияқты жаңа сорттар да енгізілуде. Австралиялық шие өсіру бағдарламасы жаңа сорттарды әзірлеуде, олар қазіргі уақытта сынақтан өтуде. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Янг қаласы «Австралияның шие астанасы» деп аталады және онда Ұлттық шие фестивалі өткізіледі.

Тамақ құндылығы

Шикі тәтті вишняның құрамында 82% су, 16% көмірсулар, 1% ақуыз және майдың мөлшері өте аз (кесте). Шикі жеміс ретінде тәтті вишня 100 грамдық порциясында аз мөлшерде қоректік заттарды қамтиды, себебі тек диеталық талшық пен С витамині орташа деңгейде болады, ал қалған витаминдер мен диеталық минералдар әрқайсысы тәуліктік қажеттіліктің (ТҚ) 10% -нан азын құрайды (кесте). Тәтті вишняға қарағанда шикі қышқыл вишняның құрамында 100 грамға 50% көбірек С витамині (12% ТҚ) және шамамен 20 есе көп А витамині (8% ТҚ), әсіресе бета-каротин болады (кесте).

Денсаулыққа қауіп төндіреді

Шершіннің қабығын шайнау немесе сындыру арқылы қол жетімді шершіннің дәндерінде амигдалин қышқылы бар, ол ішке түскен кезде улы сутегі цинидін бөліп шығарады. Әрбір шершіндегі амигдалин мөлшері әртүрлі болады, ал белгілер бірнеше ұнтақталған дәнді жегеннен кейін ғана пайда болады (3-4 Morello сорты немесе 7-9 қызыл немесе қара сорттары). Дәндерді бүтіндей жұту әдетте қандай да бір қиындықтарға әкелмейді.

Басқа қолданыстар

Қызыл ағаш өзінің терең түсі мен түзу талшықтары үшін жоғары сапалы жиһаз, әсіресе жазу үстелдері, дастарқандар мен орындықтар жасауда бағалы.