Шабдалы және шабдалы жемісі

Кіріспе

Ағаш және оның жемісі
Жеміс ағашының түрі немесе оның жемісі

Персик (Prunus persica) – алғаш рет Шығыс Қытайдың Чжэцзян провинциясында өсірілген және қолданысқа енгізілген жапырақты ағаш. Ол түрлі сипаттағы, жеуге жарамды, шырынды жемістер береді, көбінесе персик, ал кейбіреулері (терісі жылтыр, түктері жоқ сорттары) – нектарин деп аталады. Persica деген атауы оның Парсыда (қазіргі Иран) кеңінен өсірілуімен байланысты, одан ол Еуропаға, ал 16 ғасырда Америкаға әкелінді. Персик, вишня, абрикос, бадам және слива сияқты гүлділер тұқымдасына жататын Prunus туысына жатады. Персик бадаммен бірге Amygdalus кіші туысына жатады және басқа кіші туыстардан сопақша тұқым қабығымен (эндокарп) ерекшеленеді. Олардың тығыз байланысты болуына байланысты персик тасының ядросы бадамға ұқсас дәмді, ал персик тастары көбінесе марципанның арзан түрін – персипан жасауға қолданылады. Персик пен нектарин бір түр, бірақ коммерциялық мақсатта әртүрлі жемістер ретінде қарастырылады. Нектарин терісінде персик терісіне тән түк (жеміс терісінің трихомалары) болмайды; осы екеуінің арасындағы айырмашылыққа MYB25 деген бір гендегі мутация жауапты деп саналады. 2018 жылы Қытай әлемдегі персик пен нектариннің 62% -ын өндірді. Жерорта теңізі аймағында орналасқан Испания, Италия, Түркия және Грекия персик өндіруші елдердің ішінде маңызды орын алады. Жапырақтары ланцет тәрізді, ұзын, кең және қауырсын тәрізді тамырлы. Гүлдері көктемнің басында жапырақтардан бұрын гүлдейді; олар жалғыз немесе жұп болып орналасқан, диаметрі 2,5–3 см, қызғылт түсті, бес қанаты бар. Жемісінің еті сары немесе ақшыл, хош иісі нәзік, ал терісі сорттарына байланысты барқытты (персик) немесе тегіс (нектарин) болады. Кейбір сорттардың еті өте нәзік және тез бүлінеді, бірақ коммерциялық сорттарда, әсіресе жасыл түсті болғанда, жеткілікті түрде тығыз болады. Бір ғана ірі тұқымы қызыл қоңыр, овал пішіндес, ұзындығы шамамен 1,3–2 см және ағаш тәрізді қабықпен оралған. Персик, вишня, слива және абрикос сияқты жемістер тас жемістер (друпа) тобына жатады. Әр түрлі ескі сорттары бар, соның ішінде жаздың соңында пісетін "Индиялық персик" немесе "Индиялық қанды персик", оның түсі қызыл, ақ және күлгін болуы мүмкін. Егілген персиктер жемісі тасқа жабысатын немесе жабыспайтын түрлеріне байланысты жабысқақ және бос тастарға бөлінеді; екеуінің де еті ақ немесе сары болуы мүмкін. Ақ еті бар персиктер әдетте аз қышқылдығымен өте тәтті, ал сары еті бар персиктерде тәттілікпен қатар қышқылдық таңбасы болады, бірақ бұл да әртүрлі. Екі түстің де терісінде қызыл түс жиі кездеседі. Аз қышқылдығы бар, ақ еті персик Қытайда, Жапонияда және көршілес Азия елдерінде ең танымал, ал еуропалықтар мен Солтүстік Америкалықтар тарихи түрде қышқыл, сары еті бар сорттарды жақсы көреді. Персик ағаштары басқа жеміс ағаштарына қарағанда салыстырмалы түрде аз өмір сүреді. Кейбір аймақтарда жеміс бақтары 8-10 жылдан кейін қайта отырғызылады, ал басқаларында ағаштар ауруларға, зиянкестерге және қыста зақымдануға төзімділігіне байланысты 20-25 жыл немесе одан да көп уақыт бойы жеміс береді.

The peach (Prunus persica) is a deciduous tree first domesticated and cultivated in Zhejiang province of Eastern China. It bears edible juicy fruits with various characteristics, most called peaches and others (the glossy skinned, non fuzzy varieties), nectarines. The specific name persica refers to its widespread cultivation in Persia (modern day Iran), from where it was transplanted to Europe and in the 16th century to the Americas. It belongs to the genus Prunus, which includes the cherry, apricot, almond, and plum, in the rose family. The peach is classified with the almond in the subgenus Amygdalus, distinguished from the other subgenera by the corrugated seed shell (endocarp). Due to their close relatedness, the kernel of a peach stone tastes remarkably similar to almond, and peach stones are often used to make a cheap version of marzipan, known as persipan. Peaches and nectarines are the same species, though they are regarded commercially as different fruits. The skin of nectarines lacks the fuzz (fruit skin trichomes) that peach skin has; a mutation in a single gene (MYB25) is thought to be responsible for the difference between the two. In 2018, China produced 62% of the world total of peaches and nectarines. Spain, Italy, Turkey and Greece, all situated in the Mediterranean region, are prominent producers of peaches. The leaves are lanceolate, long, broad, and pinnately veined. The flowers are produced in early spring before the leaves; they are solitary or paired, 2.5–3 cm diameter, pink, with five petals. The fruit has yellow or whitish flesh, a delicate aroma, and a skin that is either velvety (peaches) or smooth (nectarines) in different cultivars. The flesh is very delicate and easily bruised in some cultivars, but is fairly firm in some commercial varieties, especially when green. The single, large seed is red brown, oval shaped, around 1.3–2 cm long, and surrounded by a wood like husk. Peaches, along with cherries, plums, and apricots, are stone fruits (drupes). The various heirloom varieties including the 'Indian Peach', or 'Indian Blood Peach', which ripens in the latter part of the summer, and can have color ranging from red and white, to purple. Cultivated peaches are divided into clingstones and freestones, depending on whether the flesh sticks to the stone or not; both can have either white or yellow flesh. Peaches with white flesh typically are very sweet with little acidity, while yellow fleshed peaches typically have an acidic tang coupled with sweetness, though this also varies greatly. Both colors often have some red on their skins. Low acid, white fleshed peaches are the most popular kinds in China, Japan, and neighbouring Asian countries, while Europeans and North Americans have historically favoured the acidic, yellow fleshed cultivars. Peach trees are relatively short lived as compared with some other fruit trees. In some regions orchards are replanted after 8 to 10 years, while in others trees may produce satisfactorily for 20 to 25 years or more, depending upon their resistance to diseases, pests, and winter damage.

Этимология

Персиканың ғылыми атауы, "персика" сөзімен қатар, көптеген еуропалық тілдердегі оның туыс сөздері де персиканың Персияда (қазіргі Иран) өсіп-өндірілгендігі туралы ежелгі еуропалық сенімге байланысты туындаған. Көне римдіктер персиканы malum persicum ("парсы алмасы") деп атаған, кейіннен француз тілінде pêche деп, ал одан ағылшын тілінде "peach" сөзі пайда болды. Оның ғылыми атауы Prunus persica, сөзбе-сөз "парсы өрігі" дегенді білдіреді, себебі ол өрікке өте жақын.

Қалдық деректері

2,6 миллион жыл бұрынғы Плиоценнің соңғы шөгінділерінен Кунминде табылған қазба эндокарптар қазіргі персиктерге тән ерекшеліктерден еш айырмашылығы жоқ. Өсімдіктердің қазіргі персиктермен толық сәйкес екенін көрсететін дәлелдердің болмауына байланысты, бұл қазбаларға Prunus kunmingensis деген ат берілді.

Тарих

Ботаникалық атауы Prunus persica Персияға сілтеме жасаса да, генетикалық зерттеулер персиктің Қытайда пайда болғанын көрсетеді, онда ол неолит дәуірінен бері өсіріліп келеді. Бұрын оның өсірілуі шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін басталды деп есептелген. Үйретілген персик Жапонияда өте ерте, б.з.д. 4700-4400 жылдар аралығында, Жомон дәуірінде пайда болды. Ол қазіргі заманғы өсірілген түрлерге ұқсас болды, онда персик тастары бұрынғыларына қарағанда айтарлықтай үлкен және қысыңқы болды. Осы үйретілген персик түрі Қытайдан Жапонияға әкелінді. Дегенмен, Қытайдың өзінде бұл сорт тек б.з.д. 3300-2300 жылдар аралығында расталған. Үндістанда персик алғаш рет шамамен б.з.д. 1700 жылға қарай пайда болды, бұл Хараппа дәуіріне сәйкес келеді. Ол сондай-ақ ежелгі дәуірде Батыс Азияда да кездеседі. Персик өсіруі б.з.д. 300 жылға қарай Грекияға жетті. Александр Ұлы Персияны бағындырғаннан кейін оны Грекияға әкелген деген әңгіме бар. Алайда, персик римдіктерге б.з.б. бірінші ғасырда жақсы танымал болған. Археологиялық қазбалар персиктің Римнің солтүстік-батыс Еуропасында кеңінен өсірілгенін көрсетсе де, өндіріс алтыншы ғасырда құлдырады. 12 ғасырдағы Ибн әл-Ауамның «Егіншілік туралы кітап» атты еңбегінде Испанияда персик өсіру туралы ақпарат келтірілген. 16 ғасырда испандық саяхатшылар персикті Америкаға әкелді, ал 17 ғасырда ол Англия мен Францияға жетті, онда ол бағалы және қымбат деликатес болып саналды. Бағбан Джордж Минифи 17 ғасырдың басында Англиядан Солтүстік Америкадағы колонияларға алғашқы персикті әкеліп, оны Вирджиниядағы Бакленд имениесінде отырғызды. Томас Джефферсонның Монтичеллода персик ағаштары болғанымен, американдық фермерлер 19 ғасырға дейін Мэриленд, Делавэр, Джорджия, Оңтүстік Каролина және, соңында, Вирджинияда коммерциялық өндірісті бастаған жоқ. Шанхай балды нектарлық персигі аймақтың тағамдық мәдениетінің де, аграрлық экономиканың да маңызды бөлігі болды, қазіргі Шанхай мегаполисі орналасқан жердің өзінде. Персик ерте Шанхайдың бақша мәдениетінің тірегі болды. Қалаға модернизация мен батыстың ықпалы келген кезде Шанхай балды нектарлық персигі дерлік толығымен жоғалып кетті. Қазіргі Шанхайдың көп бөлігі осы бақтар мен персик бауларының орнында салынған. 2010 жылдың сәуір айында АҚШ, Италия, Чили, Испания және Франция ғалымдарын біріктірген Халықаралық персик геномдық бастама консорциумы персик ағашының геномын (қос гаплоидты Ловелл) реттеп шығарғанын жариялады. Жақында олар персик геномының тізбесін және оған байланысты талдауларды жариялады. Тізбек 227 миллион нуклеотидтен тұрады, олар сегіз псевдомолекулаға орналастырылған, бұл сегіз персик хромосомасын (2n = 16) көрсетеді. Сонымен қатар, 27 852 белокты кодтайтын гендер мен 28 689 белокты кодтайтын транскрипттер анықталды. Бұл зерттеуде персик тұқымдық плазмасындағы генетикалық әртүрлілікке және оның үйрету және селекция сияқты адамның әрекеттерімен қалай қалыптасқанына ерекше назар аударылды. Үйретуге және селекцияға байланысты генетикалық әртүрліліктің айтарлықтай төмендеуіне байланысты маңызды тарихи шектеулер анықталды. Бірі шамамен 4000-5000 жыл бұрын Қытайда болған деп есептелетін бастапқы үйретумен байланысты, екіншісі – Батыс тұқымдық плазмасымен байланысты және Еуропада персиктің ерте таралуына және АҚШ мен Еуропадағы соңғы селекциялық жұмыстарға байланысты. Бұл шектеулер үйрету және селекциямен байланысты генетикалық әртүрліліктің айтарлықтай азаюын көрсетті.

Although its botanical name Prunus persica refers to Persia, genetic studies suggest peaches originated in China, where they have been cultivated since the Neolithic period. Until recently, cultivation was believed to have started around 2000 BC. A domesticated peach appeared very early in Japan, in 4700–4400 BC, during the Jōmon period. It was already similar to modern cultivated forms, where the peach stones are significantly larger and more compressed than earlier stones. This domesticated type of peach was brought into Japan from China. Nevertheless, in China itself, this variety is currently attested only at a later date around 3300 to 2300 BC. In India, the peach first appeared by about 1700 BC, during the Harappan period. It is also found elsewhere in West Asia in ancient times. Peach cultivation reached Greece by 300 BC. Alexander the Great is sometimes said to have introduced them into Greece after conquering Persia, Peaches were, however, well known to the Romans in the first century AD; Archaeological finds show that peaches were cultivated widely in Roman northwestern Continental Europe, but production collapsed around the sixth century; some revival of production followed with the Carolingian Renaissance of the ninth century. An article on peach tree cultivation in Spain is brought down in Ibn al 'Awwam's 12th century agricultural work, Book on Agriculture. The peach was brought to the Americas by Spanish explorers in the 16th century, and eventually made it to England and France in the 17th century, where it was a prized and expensive treat. Horticulturist George Minifie supposedly brought the first peaches from England to its North American colonies in the early 17th century, planting them at his estate of Buckland in Virginia. Although Thomas Jefferson had peach trees at Monticello, American farmers did not begin commercial production until the 19th century in Maryland, Delaware, Georgia, South Carolina, and finally Virginia. The Shanghai honey nectar peach was a key component of both the food culture and agrarian economy the area where the modern megacity of Shanghai stands. Peaches were the cornerstone of early Shanghai's garden culture. As modernization and westernization swept through the city the Shanghai honey nectar peach nearly disappeared completely. Much of modern Shanghai is built over these gardens and peach orchards. In April 2010, an international consortium, the International Peach Genome Initiative, which includes researchers from the United States, Italy, Chile, Spain, and France, announced they had sequenced the peach tree genome (doubled haploid Lovell). Recently, it published the peach genome sequence and related analyses. The sequence is composed of 227 million nucleotides arranged in eight pseudomolecules representing the eight peach chromosomes (2n = 16). In addition, 27,852 protein coding genes and 28,689 protein coding transcripts were predicted. Particular emphasis in this study is reserved for the analysis of the genetic diversity in peach germplasm and how it was shaped by human activities such as domestication and breeding. Major historical bottlenecks were found, one related to the putative original domestication that is supposed to have taken place in China about 4,000–5,000 years ago, the second is related to the western germplasm and is due to the early dissemination of the peach in Europe from China and the more recent breeding activities in the United States and Europe. These bottlenecks highlighted the substantial reduction of genetic diversity associated with domestication and breeding activities.

Америкадағы бұршақ

Америкаға персиктерді 16 ғасырда испандықтар әкелді. 1580 жылы Латын Америкасында персик өсіру басталды және оны Аргентинадағы Инка империясының қалдықтары өсірді. Америка Құрама Штаттарында персик американдық үндістер тарапынан көп ұзамай егін ретінде қабылдалды. Сонымен қатар, персик АҚШ-тың шығысында табиғи және көп таралған жабайы түрге айналды. 1629 жылы Вирджинияда персик өсіріле бастады. Вирджинияда индейлер өсірген персиктер ағылшын отарлаушыларына қарағанда "көп түрлі және сапалырақ" болған деседі. Сондай-ақ, 1629 жылы Нью-Мексикода персик егістік ретінде тіркелген. 1683 жылы Уильям Пенн Пенсильванияда жабайы персиктердің бар екенін жазған. Персик плантациялары американдықтардың үндістерге қарсы әскери науқандарының мақсатына айналды. 1779 жылы Салливан экспедициясы Нью-Йорктегі ирокез халқының күнкөрісін жойды. Олардың ішінде персик ағаштарынан құралған плантациялар да жойылды. 1864 жылы Кит Карсон АҚШ армиясының сәтті экспедициясын жетектеп, Аризона штатының Каньон-де-Челлиге, Навахо тайпасының күнкөрісін жою үшін барды. Карсон мыңдаған персик ағашын жойды. Әскердің бірі айтқанынша, олар "мен осы елде көрген ең жақсы персик ағаштары, олардың әрқайсысы жеміс беретін".

Өсіру

Персиктер құрғақ, континенталды немесе қоңыржай климаттық аймақтарда өте шектеулі аумақта өседі, себебі ағаштарға тропикалық немесе субтропикалық аймақтарда, әдетте, тек биік тауларда ғана қанағаттандыратын салқындату қажет (мысалы, Эквадордың, Колумбияның, Эфиопияның, Үндістанның және Непалдың кейбір аймақтарында). Көптеген сорттарға шамамен 500 сағат салқындату қажет. Салқындату кезеңінде маңызды химиялық реакциялар жүреді, бірақ өсімдік сырттай ұйықтағандай болады. Салқындату кезеңі аяқталғаннан кейін, өсімдік екінші типті ұйқы кезеңіне, яғни тыныштық кезеңіне енеді. Тыныштық кезеңінде, өсуге қолайлы жылы ауа-райы жиналғанда, бүршіктер жарылып, өседі. Ағаштардың өзі әдетте шамамен температураға төзімді болады, бірақ келесі маусымның гүл бүршіктері осы температурада көбінесе өліп қалады, соның салдарынан жазғы егін өспейді. Гүл бүршіктерінің өлімі , сортқа және суықтың уақытына байланысты, қыстың соңында бүршіктердің суыққа төзімділігі азаяды. Тағы бір климаттық шектеу – көктемгі аяз. Ағаштар ерте гүлдейді (Батыс Еуропада наурыз айында), және температура шамамен 4 °C (25 °F) төмен түссе, гүлдер зақымданып немесе өліп қалады. Бірақ гүлдер толық ашылмаса, олар бірнеше градус суыққа төзімді болады. Қыста 16 °C (61 °F) төмен температурада мол жауын-шашын жауатын климаттар персик өсіруге қолайсыз, себебі жаңбыр персик жапырағының иілуіне себеп болады, ал бұл персик үшін ең қауіпті саңырауқұлақ ауруы. Іс жүзінде, мұндай климатта персик өсіруде фунгицидтер кеңінен қолданылады, және 2013 жылы Еуропадағы персиктің 1% астамы заңды пестицид мөлшерлемесінен асып кеткен. Соңында, егіннің пісіп-жетілуі үшін жазғы ыстық қажет, ең ыстық айдың орташа температурасы арасында болуы тиіс. Типикалық персик сорттары үшінші жылы жеміс бере бастайды. АҚШ-та олардың өмір сәуірлігі аймаққа қарай өзгереді; Калифорния университетінің Дэвис бөлімшесі шамамен 15 жыл, ал Мэн университеті 7 жыл дейін өмір сүреді дейді.

Нектариндер

P. persica var. нұсқасы (немесе var. нектарин) – бұл әдетте нектарин деп аталады. Оның жұмсақ қабығы бар. Түктерінің жоқтығы немесе қысқа түктері болғаны үшін кейде оны "қабығынан сызылған шабдалы" немесе "түктері жоқ шабдалы" деп те атайды. Шабдалы мен нектарин коммерциялық тұрғыдан әртүрлі жемістер ретінде қарастырылса да, нектариннің шабдалы мен өріктің буданы екені немесе "өрік қабығы бар шабдалы" деген қате пікірлер жиі кездеседі, бірақ нектарин шабдалымен бір түрге жатады. Бірнеше генетикалық зерттеулер нектариннің рецессивті аллельдің нәтижесінде пайда болатынын, ал шабдалының түктерінің басымдық қасиетке ие екенін көрсеткен. Дегенмен, олар шабдалының Орталық және Шығыс Азиядағы табиғи ареалында одан да ертерек өсірілген болуы мүмкін. Бір дерек көзі нектариннің 1906 жылы Ауыл шаруашылығы департаментінің Дэвид Фейрчайлд арқылы АҚШ-қа әкелінгенін айтса да, революциядан бұрын АҚШ-та нектарин өсірілгенін көрсететін колониялық дәуірдегі бірнеше газет мақалалары бар. Мысалы, 1768 жылғы 28 наурыздағы «Нью-Йорк газетінің» (3-бет) басылымында Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Ямайкадағы фермада нектарин өсірілгені туралы мәлімет келтірілген.

Персикалар

Персик пен нектариннің араласуынан пайда болған деп есептеледі, бірақ олар бір түрге жататындықтан, нағыз будандастырылған (гибрид) емес; олар Австралия мен Жаңа Зеландияда сатылады. Жемісі көрінісі жағынан персик пен нектариннің арасындағы белгілі бір ерекшеліктерді көрсетеді, қызыл персик сияқты ірі және жарқын түсті болады. Жемісінің қабығы көбінесе сары, бірақ ақ түсті сорттары да кездеседі. Коанга институты Оңтүстік жарты шарда ақпан және наурыз айларында пісетін сорттарды тізімдейді. 1909 жылы "Пасифик Монтли" журналы Калифорниядағы жаңалықтарда персиктер туралы мәлімдеме жасаған. Луиза Паунд 1920 жылы "персик" термині тілдік ойынның мысалы екенін айтқан.

Қабақ персик

Жалпақ шабдалылар, немесе пан тао, дөңгелек шабдалылардан өзгеше, жалпақ пішінге ие.

Егіс

Көптеген бақшаларда сатылатын шабдалы ағаштары, жарамды тамырсаға отырғызылған көшеттер немесе қалемшелер болып табылады. Көбінесе қолданылатын тамырсағалар – ‘Lovell Peach’, ‘Nemaguard Peach’, Prunus besseyi және ‘Citation’. Тамырсаға ағашқа төзімділік береді, ал қалемше салу жемістің сапасын жақсарту үшін жасалады. Шабдалы ағаштарына толық күн сәулесі қажет, сондай-ақ ағаш үшін қолайлы жылулық ортаны қамтамасыз ететін, жақсы табиғи ауа ағыны бар жерге отырғызу керек. Шабдалыны қыстың басында отырғызады. Өсу маусымында оларға үнемі және жеткілікті мөлшерде су керек, ал орақ алдында су мөлшерін арттыру қажет. Шабдалы ағаштары басқа жеміс ағаштарына қарағанда азотқа бай тыңайтқыштарды қажет етеді. Егер шабдалы ағаштарына үнемі тыңайтқыш берілмесе, жапырақтары сарғаяды немесе өсуі тоқтап қалады. Қан ұны, сүйек ұны және кальций-аммонийлі тұз қолайлы тыңайтқыштар болып табылады. Шабдалы ағашының гүлдерін әдетте сиретеді, себебі бір тармақтағы барлық шабдалы пісіп жетілсе, олар кішкентай болып, дәмді болмайды. Коммерциялық өндірушілер жемістерді маусымның ортасында сиретеді. Жаңа шабдалы оңай көгереді, сондықтан оны ұзақ сақтауға болмайды. Олар ағашта піскенде және орылған күні жегенде ең дәмді болады. Шабдалы тесіп жейтін шөпбездегі (Synanthedon exitiosa), сары шабдалы шөпбездегі (Conogethes punctiferalis), жақсы көрінетін құрт (Abagrotis orbis), Lyonetia prunifoliella, Phyllonorycter hostis, жеміс ағашы құрты (Maroga melanostigma), Parornix anguliferella, Parornix finitimella, Caloptilia zachrysa, Phyllonorycter crataegella, Trifurcula sinica, Suzuki's promolactis moth (Promalactis suzukiella), ақ дақты түскі құрт (Orgyia thyellina), алма құрты (Archips termias), катапульта құрты (Serrodes partita), ағаш құрты (Parachronistis albiceps) немесе omnivorous leafroller (Platynota stultana) сияқты көптеген шөпбездектердің дернәсілдері P. persica-мен қоректенеді. Жалпақ тұмсықты шөпбездек (Metcalfa pruinosa) жеміс ағаштарына зиян келтіреді. Ағаш жапон қоңызы (Popillia japonica), unmonsuzume (Callambulyx tatarinovii), promethea жібек құрты (Callosamia promethea), апельсин жапырақты көбелек (Kallima inachus), Langia zenzeroides, нұсқаулы император (Gynanisa maja) немесе қоңыр ойыншы (Deudorix antalus) сияқты түрлерге де мекенжай болып табылады. Еуропалық қызыл құрт (Panonychus ulmi) немесе сары құрт (Lorryia formosa) да шабдалы ағашында кездеседі. Бұл бал аралары үшін жақсы тозаң көзі және балдырлар үшін балдырлы шырынның көзі.

Most peach trees sold by nurseries are cultivars budded or grafted onto a suitable rootstock. Common rootstocks are 'Lovell Peach', 'Nemaguard Peach', Prunus besseyi, and 'Citation'. The rootstock provides hardiness and budding is done to improve predictability of the fruit quality. Peach trees need full sun, and a layout that allows good natural air flow to assist the thermal environment for the tree. Peaches are planted in early winter. During the growth season, they need a regular and reliable supply of water, with higher amounts just before harvest. Peaches need nitrogen rich fertilizers more than other fruit trees. Without regular fertilizer supply, peach tree leaves start turning yellow or exhibit stunted growth. Blood meal, bone meal, and calcium ammonium nitrate are suitable fertilizers. The flowers on a peach tree are typically thinned out because if the full number of peaches mature on a branch, they are undersized and lack flavor. Fruits are thinned midway in the season by commercial growers. Fresh peaches are easily bruised, so do not store well. They are most flavorful when they ripen on the tree and are eaten the day of harvest. The larvae of such moth species as the peachtree borer (Synanthedon exitiosa), the yellow peach moth (Conogethes punctiferalis), the well marked cutworm (Abagrotis orbis), Lyonetia prunifoliella, Phyllonorycter hostis, the fruit tree borer (Maroga melanostigma), Parornix anguliferella, Parornix finitimella, Caloptilia zachrysa, Phyllonorycter crataegella, Trifurcula sinica, Suzuki's promolactis moth (Promalactis suzukiella), the white spotted tussock moth (Orgyia thyellina), the apple leafroller (Archips termias), the catapult moth (Serrodes partita), the wood groundling (Parachronistis albiceps) or the omnivorous leafroller (Platynota stultana) are reported to feed on P. persica. The flatid planthopper (Metcalfa pruinosa) causes damage to fruit trees. The tree is also a host plant for such species as the Japanese beetle (Popillia japonica), the unmonsuzume (Callambulyx tatarinovii), the promethea silkmoth (Callosamia promethea), the orange oakleaf (Kallima inachus), Langia zenzeroides, the speckled emperor (Gynanisa maja) or the brown playboy (Deudorix antalus). The European red mite (Panonychus ulmi) or the yellow mite (Lorryia formosa) are also found on the peach tree. It is a good pollen source for honey bees and a honeydew source for aphids.

Аурулар

Персика ағаштары жапырақ бұрылысы деп аталатын ауруға шалдығуға бейім, ол әдетте жеміске тікелей әсер етпейді, бірақ ағаштың жапырақтарының ішінара түсуі арқылы өнімділікті азайтады. Аурумен күресу үшін бірнеше фунгицидтерді қолдануға болады, оның ішінде Бордо қоспасы және басқа мыс негізіндегі препараттар (Калифорния университеті оларды органикалық емдеу деп санайды), зирам, хлороталонил және додин. Жеміс қоңыр шіруге немесе қара-қызыл дақтарға ұшырайды.

Сақтау

Персиктер мен нектариндер 0 °C (32 °F) температурада және жоғары ылғалдылықта сақтағанда жақсы сақталады. Олар ағаштан жұзылғаннан кейін де пісіп-жетіледі.

Өндіріс

Персиктің (және нектариннің) өндірісі, 2020 жыл ел өндірісі (млн тонна) 15.00 1.31 1.02 0.89 0.89 0.66 0.56 Әлем 24.57 Дереккөзі: Біріккен Ұлттар Ұйымы, FAOSTAT 2020 жылы персиктің (есеп беру үшін нектариндермен біріктірілген) әлемдік өндірісі 24,6 миллион тоннаны құрады, осының 61% Қытайға тиесілі (кестеде көрсетілген). АҚШ-тың Джорджия штаты 1571 жылдан бері персик өндірісімен танымал болғандықтан "Персик штаты" деп аталады, ал 1858 жылдары басқа штаттарға экспортталған. 2014 жылы Джорджия штаты АҚШ-та Калифорния және Оңтүстік Каролинадан кейін үшінші орында тұрды.

Мәдени маңызы

Персик – бұл танымал жеміс қана емес, сонымен қатар көптеген мәдени дәстүрлерде маңызды символ болып табылады, мысалы, өнерде, суреттерде және «Өлімсіздік персигі» сияқты халық ертегілерінде.

Қытай

Қытай мәдениетінде шабдалы гүлдері өте бағалы. Ежелгі қытайлықтар шабдалының басқа ағаштардан гөрі тіршілік күші жоғары деп есептеген, себебі оның гүлдері жапырақтар жарып шығар алдында гүлдейді. Қытайдың ертедегі билеушілері өзінің иеліктеріне сапар жасағанда, оларды зұлым күштерден қорғау үшін шабдалы таяқтарымен қаруланған баяндар алдын ала шығатын. Жаңа жыл қарсаңында жергілікті билік өкілдері шабдалы ағашының бұтақтарын кесіп, есіктеріне іліп, зұлым ықпалдардан сақтану үшін қолданар еді. Хан дәуірінде есік құдайларының ең алғашқы бейнелерін жасау үшін де шабдалы ағашы пайдаланылған. Тағы бір автор былай деп жазады:

Қытайлықтар шабдалы ағашын (таофу) зұлым рухтардан қорғайтын нәрсе деп санаған, ал олар шабдалыға құрметпен қараған. Ежелгі Қытайда шабдалы ағашынан жасалған садақтармен зұлымдықты жою мақсатымен барлық бағытта жебелер атылған. Шабдалы ағашынан жасалған жалатыштар немесе ою-өрнектелген тақташалар адамның өмірін, қауіпсіздігін және денсаулығын қорғау үшін талисман ретінде қолданылған. Бір хан жазбасында айтылғандай, «елордадағы ғимараттар тыныш және таза, барлық жерде жақсы ахуал орналып тұр». Гүлдей шабдалы ағаштарының бағында Лю Бэй, Гуань Ю және Чжан Фэй классикалық қытай романы «Үш патшалықтың романсы» кітабының бірінші тарауында бауырластық серт берген. Ақын Тао Юаньминнің «Шабдалы гүлдеген көктем» атты туындысындағы тағы бір шабдалы бағы – сүйікті қытай ертегісінің оқиғасы орын алатын жері және утопияның метафорасы. Даосы шебері Чжан Даолин өзінің шәкірттерін сынаған жер – тіктеудің үстінде өскен шабдалы ағашы еді. Қытай халық дініндегі құдайлардың бірі – Оңтүстік полюстің қарт адамы Фулу-шу кейде қолында үлкен шабдалы ұстап тұрған күйде бейнеленеді, ол ұзақ өмір мен денсаулықты символдайды. «Тістелген шабдалы» термині алғаш рет легалист философ Хан Фэй өзінің «Хан Фэйзи» еңбегінде қолданған, ол гомосексуализмнің синониміне айналды. Кітапта ханның кеңесшісі Мизи Ся ерекше дәмді шабдалыдан тістеп алып, қалғанын өзінің жақыны Вэйдің герцогы Лингке дәм тату үшін сыйға берген оқиға жазылған.

Корея

Кореяда шабдалы ежелгі заманнан бері өсіріліп келеді. "Самгук Саги" бойынша, Кореяның Үш Патшалық кезеңінде шабдалы ағаштары отырғызылған, ал "Саллим гёонгже" шабдалы ағаштарын өсіру шеберлігін де көрсетеді. Шабдалы – бақыт, байлық, мәртебе және ұзақ өмірдің жемісі деп есептеледі. Екі тұқымы бар сирек шабдалы – ыстық қыс болжамының жақсы белгісі саналады. Ол 10 мәңгілік өсімдік пен жануардың бірі болғандықтан, шабдалы көптеген минхуада (халық суреттерінде) кездеседі. Шабдалы мен шабдалы ағаштары рухтарды қуып шығарады деп сендіріледі, сондықтан басқа жемістерден айырмашылығы, шабдалыны jesa (ата-анаға құрмет көрсету) кезінде үстелге қоймайды.

Жапония

Әлемдегі ең тәтті шабдалы Жапонияның Фукусима префектурасында өсіріледі. Гиннес рекордтары бойынша ең тәтті шабдалының рекордын Жапонияның Канечика қаласында өсірілген, 22,2% қант мөлшері бар шабдалы иеленеді. Дегенмен, Фукусиманың ауылдық аймағындағы Кодзи шаруа қожалығы одан да тәтті шабдалы өсірді, оның Брикстің көрсеткіші 32° құрады. Брикстің градусы жемістің қанттылығын өлшейді, әдетте супермаркеттен алынған шабдалы үшін 11 мен 15 аралығында болады. Момотаро, халық ертегісінің кейіпкері, ол туған алып шабдалының атымен аталады. Жапон тіліндегі қызғылт түсті білдіретін екі дәстүрлі сөз гүлдеген ағаштарға сәйкес келеді: біреуі шабдалы гүлдері үшін (момо иро), екіншісі шие гүлдері үшін (сакура иро).

Вьетнам

Вьетнамдық мифтік тарихта 1789 жылдың көктемінде Нгок Хойға қарай жорық жасағаннан кейін және Қытайдың Цин әулетінің басқыншыларына қарсы үлкен жеңіске жеткеннен кейін император Куан Тхун хабаршысына Фу Сюань бекінісіне (қазіргі Хуэ) асығыс жетіп, гүлдеген шабдалы бұтағын император Нгок Ханға жеткізуді бұйырды. Бұл оқиға бірінші айдың бесінші күні, яғни шайқастың болжамды аяқталуына екі күн қалғанда болды. Солтүстік Вьетнамнан Вьетнамның ортасына жіберілген шабдалы гүлдері тек императордың әйеліне жеңіс туралы хабар ғана емес, сонымен қатар барлық вьетнамдықтар үшін бейбітшілік пен бақыттың жаңа көктемінің бастауы болды. Атап айтқанда, Янь Тан жері императорға дәл сол шабдалы гүлдерінің бұтағын тегін бергендіктен, ол оның әулетінің адал бағына айналды. "Кьёу туралы әңгіме" кейіпкерлері шабдалы ағашының жанында ғашық болды, ал Вьетнамда шабдалы гүлдері көктемнің жаршысы болып саналады. Соңында, шабдалы бонсайлары Вьетнамның солтүстігінде Вьетнамдық Жаңа жыл (Тет) мерекесінде әшекей ретінде қолданылады.

Еуропа

Көптеген белгілі суретшілер персик жемісін басты орынға қойып суреттеген. Караваджо, Виченцо Кампи, Пьер Огюст Ренуар, Клод Моне, Эдуард Мане, Анри Фантин Латур, Северин Розен, Питер Пол Рубенс және Ван Гог – әртүрлі жағдайларда персиктер мен персик ағаштарын суреттеген көптеген әсерлі суретшілердің қатарында. Ғалымдар көптеген композициялар символдық екенін, ал кейбіреулері реализмді енгізуге тырысқандығын болжайды. Мысалы, Тресиддер Ренессанс суретшілері персикті жүрек символы ретінде пайдаланған, ал жеміске бекітілген жапырақ тілді білдірген, осылай адамның жүрегінен шыққан шындықты айтуын көрсетеді; піскен персик жақсы денсаулықтың толыққанды күйін білдіретін символ болған. Караваджоның суреттері персик жапырақтарының түсін өзгерткенін, қурағандарын немесе кейбір жағдайларда қазіргі персик өсіруде жиі кездесетін құрт тесіктерін көрсету арқылы реализмді енгізеді.

Америка Құрама Штаттары

1984 жылы Оңтүстік Каролина шабдалыны өзінің ресми жемісі деп жариялады. 1995 жылы шабдалы «Шабдалы штаты» деген лақап атымен танымал болған Джорджия штатының ресми жемісі болды. 1850 жылдары шабдалы оңтүстік АҚШ-та пайдалы өсімдіктерден коммерциялық дақылға айналды, себебі мақта дақылдарына жәндіктер шабуыл жасады. Джорджия 1920 жылдары ең жоғары өнімге жеткенде, осы жеміске арналған әсем фестивальдар өткізілді. 2017 жылға қарай Джорджияның өндірісі АҚШ-тың жалпы көлемінің 3-5%-ын құрады. Алабама штаты 2006 жылы оны «штат жеміс ағашы» деп атады. Делавэр штатының ресми гүлі 1995 жылдан бері шабдалы гүлі, ал 2009 жылы шабдалы пирогы оның ресми десерті болды.

Тамақ

Шикі шабдалының қабықшасы 89% су, 10% көмірсу, 1% белоктан тұрады және майдың мөлшері өте аз. Орташа өлшемдегі шикі шабдалы, салмағы ... (мәні көрсетілуі керек), 39 калория береді және қажетті микроэлементтердің шағын мөлшерін қамтиды, бірақ ешқайсысы тәуліктік норманың (ДВ, оң жақтағы кестеде) маңызды бөлігін құрамайды. Шикі нектариннің де микроэлементтері аз. Орташа шабдалының (120 грамм) гликемиялық индексі 5-ке тең, бұл басқа аз қантты жемістерге ұқсас. Бір орташа шабдалы сондай-ақ Е және К витаминдері, ниацин, фолий қышқылы, темір, холин, калий, магний, фосфор, марганец, мырыш және мыстың тәуліктік қажеттілігінің 2% немесе одан да көп мөлшерін қамтиды. Жаңа шабдалы антиоксиданттар мен С витаминінің орташа мөлшері болып табылады, ал С витамині адам организміндегі байланыстырғыш тіндердің құрылысына қажет.

Фитохимиялық заттар

100 г таза салмақтағы полифенолдардың жалпы мөлшері ақ етті нектаринде 14–102, сары етті нектаринде 18–54, ақ етті персикте 28–111 және сары етті персикте 21–61 мг құрады. Персиктің негізгі фенолды қосылыстары хлороген қышқылы, катехиндер және эпикатехиндер, ал HPLC әдісімен анықталған басқа қосылыстардың ішінде галь қышқылы мен эллаг қышқылы бар. Рутин мен изокерцетин – персиктерде кездесетін негізгі флавонолдар. Қызыл етті персиктер антоциандарға, әсіресе алты персик және алты нектарин сортындағы цианидин глюкозидтеріне және бұршақты персиктердегі мальвин глюкозидтеріне бай. Бұл заттар қант молекуласы мен сутегі цинидіне ыдырай алады. Персиктің дәні роза тұқымдасының ішіндегі ең улысы емес (қ. Ащы бадам), бірақ кез келген көзден осы химиялық заттарды көп мөлшерде тұтыну жануарлар мен адам денсаулығына қауіпті болуы мүмкін. Қолайсыз реакциялар жемістің "жаңалығына" байланысты: қабығын сыпырып немесе консервіленген жемістер көбінесе жақсы көтеріледі.

Дәмдеуіш

Персиктің хош иісіне 110-ға жуық химиялық қосылыс әсер етеді, олардың ішінде спирттер, кетондар, альдегидтер, эфирлер, полифенолдар және терпеноидтар бар.