Кіріспе
Қазан қаласындағы (Приволжский) федералды университет – Ресейдің Қазан қаласында орналасқан мемлекеттік ғылыми-зерттеу университеті. Университет 1804 жылы Императорлық Қазан университеті ретінде құрылған, бұл оны Ресейдегі үздіксіз жұмыс істеп тұрған екінші ең көне жоғары оқу орны етеді. Евклидтік емес геометрияның негізін қалаушы Николай Иванович Лобачевский 1827 жылдан 1846 жылға дейін ректор болып қызмет етті. 1925 жылы университет өзінің студенті Владимир Ильич Ульяновтың (Ленин) құрметіне қайта аталды. Университет Александр Бутлеров, Владимир Марковников, Александр Арбузовтың еңбектері және Евгений Завойский ашқан электрон спиндік резонансының туған жері ретінде белгілі. 2011 жылы Қазан университеті федералды мәртебеге ие болды. Бұл сондай-ақ, Ресей Федерациясының Үкіметі үйлестіретін және әлемнің жетекші ғылыми-зерттеу және білім беру орталықтары арасында халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруды мақсат еткен «5-100» жобасына қатысу үшін бастапқыда таңдалған 18 ресейлік университеттің бірі. 2021 жылы КФУ Ресейдің жаңа академиялық үздік жобасы – «Басымдық 2030» бағдарламасына қосылды. 2023 жылдың басында университет 20 бастауыш білім беру бөлімшесінен тұрады, оның 3-і аумақтық филиалдар, соның ішінде Өзбекстанда бір шетел филиалы бар. 52 000-нан астам студент 600-дан астам бакалавриат және аспирантура деңгейіндегі бағдарламаларға (соның ішінде докторлық және серіктес университеттермен қос дипломдық бағдарламаларға) қабылданды; халықаралық студенттердің саны 101 елден 11 500-ге жуық. Қазіргі зерттеу басымдықтары – биомедицина, материалдар ғылымдары, көмірсутек өнеркәсібі, жаңа энергия көздері, АТ және киберфизикалық жүйелер, сондай-ақ адам әлеуетін жан-жақты дамыту.
Kazan (Volga region) Federal University (Казанский (Приволжский) федеральный университет, ) is a public research university located in Kazan, Russia. The university was founded in 1804 as Imperial Kazan University, which makes it the second oldest continuously existing tertiary education institution in Russia. Founder of non Euclidean geometry Nikolai Ivanovich Lobachevsky served there as the rector from 1827 until 1846. In 1925, the university was renamed in honour of its student Vladimir Ilyich Ulyanov (Lenin). The university is known as the birthplace of organic chemistry due to works by Aleksandr Butlerov, Vladimir Markovnikov, Aleksandr Arbuzov, and the birthplace of electron spin resonance discovered by Evgeny Zavoisky. In 2011, Kazan University received a federal status. It is also one of 18 Russian universities that were initially selected to participate in the Project 5 100, coordinated by the Government of the Russian Federation and aimed to improve their international competitiveness among the world's leading research and educational centers. In 2021, KFU joined Priority 2030, Russia's new academic excellence project. As of early 2023, the university comprised 20 primary educational units, 3 of which were territorial branches, including one overseas branch in Uzbekistan. More than 52,000 students were enrolled in over 600 degree programs at undergraduate and postgraduate level (including doctoral and double degree programs with partner universities); the number of international students was about 11,500 from 101 countries. Current research priorities are biomedicine, materials science, hydrocarbon industry, new energy sources, IT and cyber physical systems, and comprehensive development of human potential.
Тарих
Мақтаныш тұтатын нәрселердің қатарында Николай Лобачевскийдің евклидтік емес геометрияны жасауы, Карл Эрнст Клаустың рутений химиялық элементін ашқаны, Александр Бутлеровтың органикалық қосылыстардың химиялық құрылымы туралы теориясын жасауы, Евгений Завойскийдің электронды парамагниттік резонансты, ал Семен Альтшулердің акустикалық парамагниттік резонансты ашқандығы, Александр мен Борис Арбузовтардың органофосфорлық химиялық қосылыстарды дамытуы жатады. Университет студенттері мен түлектерінің арасында Кеңес Одағының негізін қалаушы Владимир Ленин, жазушылар Сергей Аксаков, Лев Толстой, Павел Мельников-Печерский, Велимир Хлебников, композитор Милий Балакирев және суретші Валерий Якоби бар.
Императорлық кезең
Қазан университеті 1804 жылдың 17 қарашасында император Александр I Қазан императорлық университетін құру туралы жарғыға қол қойғанда құрылды. 1805 жылы оқуға қабылданған алғашқы студенттер – бірінші Қазан гимназиясының түлектері болды. Университет 1814 жылы толыққанды ашылды. Ол төрт факультеттен тұратын классикалық университет ретінде қайта құрылды: моральдық және саяси ғылымдар, физикалық және математикалық ғылымдар, медициналық ғылымдар және филология. Томск университеті құрылғанға дейін Қазан университеті Ресей империясының ең шығыс университетінің бірі болып есептелді, және Волга, Кама, Орал аймақтары, Сібір және Кавказ үшін қызмет етті. 1819 жылы М.Л. Магнитский университетті тексеріп, онда университетте байқаған «келіспеушілік пен дінсіздік рухы» туралы есеп берді. Императорға жолдаған есебінде ол университеттің «ұлттық құлдырауы» туралы айтып, оны жабуды талап етті, бірақ Александр I «егер түзетуге болатын болса, неге жою керек?» деген шешім қабылдады. Нәтижесінде Магнитский Қазан мектеп округінің қамқоршысы болып тағайындалды, бұл университетке кері әсер етті, көптеген профессорлар жұмыстан босатылды және кітапхана қорынан «зиянды» кітаптар алынды. Сонымен қатар, университет студенттері үшін қатаң казармалық тәртіп енгізілді. 1819-1821 жылдары Қазан университетінің түлегі және ғалымы Иван Симонов Антарктиданы ашуға қатысып, Антарктиданы зерттеуді бастады. 1825 жылы университеттің негізгі ғимараты салынды, ал 1830 жылы негізгі кампус аяқталды. Оған кітапхана ғимараты, химиялық зертхана, диссекциялық залдар, астрономиялық обсерватория және клиникалар кірді. Осы кезде ғылыми факультеттер математикалық, химиялық, медициналық және геологиялық зерттеу мектептеріне ұйымдастырылды. 1834 жылы университет академиктері «Казан университетінің еңбектері» журналын шығара бастады, ал 1835 жылы Николай I үш факультет құруға бұйрық берді: Философиялық (кейін ауызша және физикалық-математикалық бөлімдерге бөлінді), Заң факультеті және Медицина факультеті. 1844 жылы университет профессоры Карл Клаус Ресейдің құрметіне Рутений деп атаған, химиялық элементті ашты. Алты жылдан кейін Санкт-Петербург университеті Шығыстану институтын ашты және осы саладағы барлық оқу материалдары мен жинақтары Императорлық Ресей астанасына көшірілді. Одан кейін университет құрылымы тағы да реформаланды, 1863 жылы Александр II бұйрығымен университет төрт факультетке бөлінді: Тарих және филология, Физика және математика, Құқық және Медицина. 1875-1883 жылдары университетте тіл білімі мектебі құрылды. Сол кезде Владимир Ильич Ульянов (Ленин), болашақ Кеңес Одағының басшысы, 1887 жылдың тамызынан бастап 1887 жылдың желтоқсанында «студенттік наразылықтар» салдарынан шығарылғанға дейін университетте заңды оқыды. Университет Ресей азамат соғысы кезінде үлкен қиындықтарға тап болды, 1918 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Қызыл Армия мен Чехословакия корпусының Қазанды қоршауы мен басып алуы студенттер мен оқытушылардың қаладан көптеп кетуіне әкелді. Кейін олардың көптегені Сібірдің мемлекеттік университеттеріне оқуға түсіп, Томск және Иркутск университеттерін құруға үлкен үлес қосты.
Қазан жоғары әйелдер курстары
Императорлық кезеңде 1859 жылдан бастап әйелдерге университет лекцияларын тыңдауға рұқсат берілгенімен, Жоғары курстар мемлекеттік қаржыландырылмады және жергілікті қолдауды қажет етіп, қымбат оқу ақысын талап етті. Университет әйелдерге арналған курстар ашуды сұрағанда, Дмитрий Толстой Guerrier курстарының үлгісіндегі оқу бағдарламасы қабылдануы мүмкін екенін ұсынды, бірақ Қазанда оларды іске асыруға үнемі кедергі келтірді. 1876 жылы императорлық үкімет, білікті оқытушыларды қамтамасыз етуді үміттене отырып, империядағы университеттері бар барлық қалаларда Жоғары әйелдер курстарын құруға рұқсат берді. 1876 жылдың қазан айынан бастап, қыздар гимназиясын бітірген немесе кіру емтиханын тапсырған әйелдер Казань университетінің кешкі сыныптарына қабылдана алды. Осы талаптарға сай келмегендер сыртқы тыңдаушы ретінде қатыса алатын болды, бірақ курстық емтихандарға жіберілмейді. Студенттер өнер тарихы, физика, Ресей тарихы мен әдебиеті, сондай-ақ әлемдік тарих және әдебиет пәндерінен алты міндетті курс оқыды. Қосымша курстарға гигиена, тілдер және математика кірді.
Кеңес дәуірі
Халық комиссарлары кеңесінің 1918 жылғы 9 қазанда шығарған директивасына сәйкес академиялық шендер жүйесі жойылды және кем дегенде үш жыл оқыту тәжірибесі бар университет деңгейіндегі барлық оқытушылар профессор атағына ие болды. Бұл азамат соғысының қауырсынында академиялық қызметкерлерінің көп бөлігін жоғалтқан Қазан университетіне лайықты білім беру және ғылыми зерттеулерді қайта бастауға мүмкіндік берді. Университетте «жұмысшылар» факультеті ашылды (РСФСР-де бесінші), оның мақсаты шаруаларға білім беру болды. 1919 жылғы 1 қарашада шаруа жұмысшылары қабылдау емтиханынан өту талабысыз алғашқы сабақтарын бастады. 1922 жылы университеттің орман шаруашылығы факультеті Қазан политехникалық университетінің ауыл шаруашылығы факультетімен бірігіп, Қазан ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы институтын құрды. 1925 жылы Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Қазан мемлекеттік университеті В. И. Ульянов атындағы Ленин атындағы Қазан мемлекеттік университеті болып қайта аталды. Бұл Владимир Лениннің Қазан университетінде студент ретінде өткен уақытын еске алу мақсатында жасалды. 1930 жылдары университет дамуын жалғастырды, бірнеше факультеті одан бөлініп, тәуелсіз жоғары білім беру мекемелеріне айналды. Олардың кейбіреулері әлі де жұмыс істеп келеді, мысалы, Қазан мемлекеттік медицина университеті. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында (1941–1943) Кеңес ғылым академиясының бірқатар мүшелері Мәскеу мен Ленинградтан эвакуацияланып, университет ғимаратында орналастырылды, бұл 1945 жылы академияның Қазан бөлімшесінің құрылуына әкеп соқты. Соғыстан кейінгі жылдары Қазан университеті академиялық базасын кеңейту және дамыту кезеңін бастан өткерді. Кеңес Одағы халықтарына білім берудегі еңбегі үшін 1953 жылы Қызыл Ту орденімен, ал кейін 1979 жылы Ленин орденімен марапатталды. 1970 жылдары университеттің екі алып оқу корпусы салынды – 1973 жылы физика факультеті және 1978 жылы математика факультеті. Университетке соңғы маңызды кеңестік кезеңдегі өзгеріс 1989 жылы UNICS спорт орталығы мен концерт залының ашылуымен болды.
21 ғасыр
2009 жылдың 21 қазанында Ресей президенті Дмитрий Медведев Қазан мемлекеттік университетінің негізінде жаңа Волга федералды университетін құру туралы президент жарлығына қол қойды. Федералды университет жобасы Қазан мемлекеттік университетінің базасында жүзеге асырылып, оған Татар мемлекеттік гуманитарлық және білім беру университеті (ТМГБҰ), Қазан мемлекеттік қаржы-экономика институты (КМҚЭИ), Елабуга мемлекеттік педагогикалық университеті және Набережные Челны инженерлік-экономикалық академиясы қосылды. Университеттің алғашқы ректоры – Илшат Ғафуров, бұрынғы Елабуга қаласының әкімі. Қазіргі президенті – Мякзыум Салахов. 2013 жылы Қазан Федералдық университеті жоғары білім беру және ғылыми-зерттеудің жетекші әлемдік орталықтары арасында өзінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру жөніндегі бағдарламаны (2013–2020) Үкімет қаулысы №211 «Ресей Федерациясының жетекші университеттеріне олардың бәсекеге қабілеттілігін жетекші әлемдік ғылыми және білім беру орталықтары арасында арттыру мақсатында федералды қолдау шаралары туралы» (2013 жылғы 16 наурызда қол қойылған) іске асыру шеңберінде іске қосты. Университет ректоры Дмитрий Альбертович Таюрский, 2022 жылғы наурыз айында ректорлардың Ресей одағының (RUR) Украинаға 2022 жылғы ресейлік шабуылға қолдау көрсеткенінен кейін, Еуропалық университеттер қауымдастығы (EUA) тарапынан «EUA-ға қосылған кезде олар міндеттенген еуропалық құндылықтарға мүлдем қайшы» болғандықтан қызметінен уақытша шеттетілді.
Рейтингтер мен бедел
Федералды университет мәртебесін алғаннан кейін, КФУ әлемдік рейтингтерде жоғарылауға ұмтылыс жасады. Бұл, сондай-ақ, 2013 жылы Қазан университеті қатысқан, Ресейдің үздік университеттерінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған ұлттық «Жоба» бағдарламасының қатысушылары үшін басты өлшемшарт. КФУ-ға кіретін, Ресей университеттеріне арналған жаңа академиялық жоба – «Басымдық 2030» бағдарламасының мақсаттарында рейтингтік көрсеткіштерді жақсарту көзделмеген. Университет 2012 жылдан бері QS World University Rankings рейтингісінде 601+ позициядан 322-ші орынға дейін көтерілді. Сондай-ақ, QS Stars рейтингінде 5+ жұлдызға ие болды, 2020 жылдың қараша айына дейін Ресейдегі жалғыз университет осындай көрсеткіштерге қол жеткізді. КФУ алғаш рет 2018 жылы Дүниежүзілік университеттердің академиялық рейтингісіне енді және сол жылы мен 2019 жылы 801–900 аралығында саналды. Университет QS және Times Higher Education пәндік рейтингтерінде бірнеше мамандық бойынша ұсынылған.
Кампус
Қазан Федералдық университетінің негізгі кампусы Қазан қаласының орталығында, Қазан Кремлінен 10 минуттық жерде орналасқан. Қазан университетінің бас ғимаратын сәулетші Петр Пятницкий жобалап, 1820 жылдары салдырған. Бүгінгі Бас ғимараттың ең көне бөлігі 1822 жылғы бастапқы құрылыстың ақ фасадымен бірге үш классикалық порталды қамтиды. 1832-1841 жылдары сәулетші М. Коринфский Қазан университетінің неоклассикалық сәулет кешенін құрайтын қалған ғимараттарды жобалады. Қазіргі Бас ғимарат ауласында орталық әкімшілік кеңселер, анатомиялық театр, кітапхана, химия және физика зертханалары мен обсерватория орналасқан. Химия факультетінің ғимараты (2003 жылдан бері: Александр Бутлеров атындағы химия институты) 1953 жылы студенттердің қолдауымен салынды. Бастапқы ғимарат советтік неоклассикалық стильде салынған. 1960-1970 жылдары Бас ғимараттың солтүстігіне және батысына екі биік оқу ғимараты салынды. Соңғы жаңалық 2015 жылы болды, осы жылы кампусқа 7 қабатты зертхана ғимараты қосылды. 1996 жылы Президент Борис Ельциннің жарлығымен Қазан университетінің сәулет кешені Ресейдің ұлттық мәдени мұра тізіміне енгізілді. КФУ-дың 200 жылдығына дайындық кезінде Бас ғимаратқа Шығыс қанаты қосылды, және бүгінде онда университет әкімшілігімен бірге Қазан университетінің тарих мұражайы, Евгений Завойский атындағы зертхана мұражайы, Ботаникалық мұражай, Эдвард Эверсман атындағы зоология мұражайы, сондай-ақ екі академиялық бөлімше – Фундаменталды медицина және биология институты мен Құқық факультеті орналасқан. Университеттің спорттық нысандарының ішінде 1989 және 2010 жылдары салынған UNICS және Bustan спорт орталықтары бар. КФУ жатақханасы 2013 жылғы XXVII жазғы Универсиадаға қатысушыларды орналастыру үшін салынған Универсиада ауылында орналасқан. Барлығы, Қазан университетінің ғимараттары Татарстан, Қарашай-Черкесия, Карелия, Мари-Эль және басқа да облыстарда, Ресейдің әртүрлі аймақтарында орналасқан. Университет Түркиядағы TÜBİTAK ұлттық обсерваториясындағы RTT 150 телескобын бірлесіп пайдаланады.
Әлемдік ынтымақтастық
Қазан университетінің негізі қалауы тікелей халықаралық академиялық ортамен байланысты болды. Университеттің алғашқы оқытушыларының арасында Иоганн Бартельс, Франц Эрдман және Кристиан Френ сияқты неміс профессорлары болды. Неміс профессоры Карл Фукс, Казан медицина мектебінің негізін қалаушы және татар тарихы мен мәдениетін зерттеген алғашқы еуропалық ғалым, 1820 жылдары университет ректоры болды және Казанның құрметті азаматы атағымен марапатталды. КФУ әлемнің 53 елінен 190-ға жуық университет пен ғылыми-зерттеу орталығымен серіктестік келісімдеріне қол қойды. Justus Liebig University of Giessen (Германия), Superior Institute of Materials and Advance Mechanics (ISMANS, Франция), Research Institute RIKEN (Жапония) сияқты ұзақ мерзімді серіктестерімен жемісті ынтымақтастық арқасында КФУ түрлі ғылыми-зерттеу бағдарламаларына қатысып, қос дипломдық бағдарламаларды және котутелл келісімдерін іске асыру мүмкіндігіне ие болды. 2015–2016 оқу жылында КФУ-да әртүрлі академиялық бағдарламалар бойынша 3000-ға жуық шетелдік студент оқыды. КФУ-ның құрметті докторлары мен профессорлары, сондай-ақ басқа да ғалымдар мен Нобель жүлдесінің иегерлері бар. Жыл сайын КФУ-ның академиялық қызметкерлері орташа есеппен 40 бірлескен халықаралық жобаны жүзеге асырып, DAAD, DFG, Volkswagen Foundation, NSF, Еуропалық Комиссия (Tempus, FP7, Marie Curie Actions, Erasmus Mundus және т.б.) және басқа да грант беруші ұйымдардан зерттеулер мен оқу үшін жеке қолдау алады. КФУ Ресей Федерациясы Үкіметінің «Ресейдің жоғары оқу орындарына, ғылым академиясының ғылыми-зерттеу ұйымдарына және мемлекеттік ғылыми орталықтарына әлемнің жетекші ғалымдарын тарту шаралары туралы» №220 қаулысы және «Жоғары оқу орындары мен жоғары технологиялық өндіріспен айналысатын ұйымдар арасындағы ынтымақтастықты дамыту туралы» №218 қаулысы аясында алған Mega гранттар есебінен бірнеше ірі жобаларды жүзеге асырады:
«Нейробиология. Дамып келе жатқан мидегі ерте активтілік» халықаралық зерттеу лабораториясы. Жоба Institut national de la sante et de la recherche medicale (INSERM) (Франция) мен бірлесіп іске асырылуда;
КФУ мен «Нижнекамскнефтехим» бірлескен жобасы және «Аврора» жобалары (Erasmus Mundus бағдарламасы).
International research laboratory "Neurobiology. Early activity in the developing brain." The project is implemented jointly with the Institut national de la sante et de la recherche medicale (INSERM) (France);
Joint project of KFU and «Nizhnekamskneftekhim»: and "Aurora" projects (Erasmus Mundus program).
Кітапхана
Қазан университетінің Николай Лобачевский ғылыми кітапханасының библиографиялық жинақтарында 15 000 қолжазба және 3 000 сирек кітап бар. 1809 жылы ашылған кітапханада алғаш 1799 жылы Қазанға әкелінген граф Г. Потемкиннің кітаптары сақталған. Кейіннен кітапхана жинағына Соловецкий монастырының кітаптары қосылды. Бұл түпнұсқа кітаптар кітапхананың арнайы сақталымында күйінде сақталған. Бұл ерекше жинақта парсы философтары мен ғалымдары Мансур әл-Халлаж бен Ибн Синаның (Авиценна) араб тіліндегі қолжазбалары (11 ғасыр), Пентатеухтың қолжазба көшірмесі және Франсиско Скоринаның "Патшалықтар кітабы" (1518 жыл) бар. Кітапханада Пушкин, Грибоедов, Гоголь және Тукайдың 18 ғасырға жататын алғашқы басылымдары сақталған. Сондай-ақ кітапханада 19 ғасырға жататын мерзімді басылымдар мен Қазан және оның төңірегі туралы әдебиеттер де бар. Кітапхананың алғашқы ғимараты 1825-1833 жылдар аралығында университеттің ректоры және бас кітапханашысы болған Н. Лобачевскийдің тапсырысымен салынған.
Саясат
Сергей Аксаков, Владимир Ленин (шығарылған), Леон Литинецкий, Алексей Рыков, Хөсәйен Ямашев, Сергей Бакинский, Василий Осипанов, Николай Семашко, Дмитрий Каракозов, Николай Федоров.
Математика және ғылымдар
Александр Арбузов, Николай Чеботарев, Александр Бутлеров, Наум Мейман, Кимал Акишев, Николай Лобачевский, Иван Симонов, Владимир Марковников, Константин Мерешковский, Николай Бекетов, Николай Зинин, Александр Зайцев, Сергей Реформатский, Александр Вишневский, Ливерий Даркшевич, Платон Порецкий, Николай Брашман, Карл Эрнст Клаус, Иосиф Иоганн Литтров, Иоганн Бартельс, Адольф Теодор Купфер, Мариан Ковальский, Александр Котельников, Михаил Лаврентьев, Евгений Завойский, Роальд Сагдеев, Владимир Энгельгардт, Александр Лурия, Дмитрий Дубяго, Александр Дубяго, Георгий Фредерикс, Семен Альтшулер, Михаил Ляпунов, Дмитрий Синцов, Оскар Андерсон, Вильгельм Андерсон, Кадир Тимергазин, Владимир Московкин, Эммануил Рашба.
Музыка және өнер
Мили Балакирев, Станислав Говорухин, Илья Ульянов, Степан Смоленский, Карл Фукс, Михаил Минский (Спирин), Юлия Зарипова, Олег Саитов.
Білім
Ян Ницислав Бадуэн де Куртенэ, Владимир Бехтерев, Миколай Крушевский, Иван Яковлев, Владимир Бурцев, Петер Лесгафт, Сергей Малов, Николай Ильминский, Афанасий Щапов, Кристиан Мартин Фрэн, Александр Казембек, Николай А. Васильев, Василий Васильев, Юзеф Ковалевский, Николай Лихачев, Николай Непримеров, Василий Разумовский, Уолтер Андерсон (фольклорист), Валентин А. Бажанов, Мариам Атлас.