Кіріспе

Жапон фольклорында жын-перілерге ұқсас фигуралар

Юрей (жапонша: 幽霊) – жапон фольклорында батыстың әуестің ұғымына ұқсас фигуралар. Бұл атау екі канджиден тұрады: (yū) – "әлсіз" немесе "соқпақ" және (rei) – "жан" немесе "рух". Басқаша атаулары: Борей (亡霊) – қираған немесе кеткен рух, Ширио (死霊) – өлген рух, немесе көбірек қамтитын Йокай (妖怪) немесе Обаке (お化け). Қытай, Корея және Батыс елдеріндегідей, олар да тыныш өмірден кейін кетуге мүмкіндігі жоқ рухтар деп есептеледі.

Жапондықтар өлгеннен кейінгі өмір

Жапондықтардың дәстүрлі сенімдеріне сәйкес, барлық адамның рухы немесе жаны болады, ол рикон деп аталады. Адам өлген кезде, рикон денесінен шығып, тазару орнына (арулыққа) келіп, ата-бабаларымен қосылу үшін тиісті жерлеу рәсімдері мен соңғы ас өткізілгенше күтеді. Егер бұл дұрыс орындалса, рикон тірі отбасының қорғаушысы болып саналады және жыл сайын тамыз айында Обон мерекесінде алғыс айту үшін оралады. Бірақ, егер адам күрт немесе зорлықпен өлсе, мысалы, кісі өлтіру немесе өз-өзіне қол жұмсау арқылы, немесе тиісті рәсімдер орындалмаса, немесе оған өш алу, махаббат, қызғаныш, жек көру, қайғы сияқты күшті сезімдер әсер етсе, онда рикон физикалық әлемге қайта орала алатын юрейге айналады деп есептеледі. Сезім немесе ой аса күшті болуы міндетті емес. Тіпті қарапайым ойлар да өлімнің тыныштығын бұзуы мүмкін. Егер бір ой өліп бара жатқан адамның санасына енсе, оның юрейі сол ойдағы соңғы істі аяқтау үшін қайта оралады, содан кейін қайта туу циклына кіреді. Юрей содан кейін жер бетінде, жоғалған рәсімдер орындалғанға дейін немесе оны физикалық жазыққа байланыстырып тұрған эмоционалдық қақтығыс шешілгенге дейін болады. Рәсімдер аяқталмаса немесе қақтығыс шешілмесе, юрей өз әрекетін тоқтамайды. Көбінесе, зорлықпен өлген немесе өмірінде қатыгездікпен қараған адамның әлеуметтік статусы неғұрлым төмен болса, юрей ретінде оралып келгенде соғұрлым күшті болады. Бұл Yotsuya Kaidan оқиғасындағы Оиваның тағдырында немесе Banchō Sarayashiki оқиғасындағы қызметші Окикудың тағдырында көрсетілген.

Сыртқы келбеті

XVII ғасырдың аяғында «Хайакумоногатари Каиданкай» деп аталатын ойын танымал болды, содан бері каидан театр, әдебиет және басқа да өнер түрлерінде жиі қолданылатын тақырыпқа айналды. Укиё-э суретшісі Маруяма Окё өзінің «Оюкидің арманы» суретінде қазіргі дәстүрлі юрейдің алғашқы бейнесін жасады. Токиодағы Зенсёанда рухтардың дәстүрлі айы – тамызда ғана көрсетілетін юрей суреттерінің ең ірі жекелеген жинағы сақталған. Бүгінде юрейдің сыртқы келбеті біркелкі, ол кейіпкердің әуестік табиғатын бірден көрсетеді және оның мәдени тұрғыдан нақты екеніне сендіреді. Ақ киім: Юрейлер көбінесе ақ киім киеді, бұл Эдо дәуіріндегі жерлеу рәсімдерінде қолданылатын ақ жерлеу кимоносын білдіреді. Синтоистік сенімдерде ақ түс – діни тазалықтың символы, дәстүр бойынша ол дін қызметкерлері мен қайтыс болғандарға арналған. Бұл кимоно катабира (жазық, ақ, астарсыз кимоно) немесе киокатабира (буддалық сутралармен жазылған ақ катабира) болуы мүмкін. Кейде олар тенкан (天冠) киіп бейнеленеді, ол әдетте маңдайға орналастырылатын кішкентай ақ үшбұрышты мата. Қара шаш: Юрейдің шашы көбінесе ұзын, қара және түйреулі болады, кейбіреулер бұл кабуки театрынан келген таңба деп санайды, онда барлық актерлер періште киеді. Бұл жаңылыс пікір: Жапон әйелдері дәстүрлі түрде шаштарын ұзартып, жоғарыдан жинап тағайтса, жерлеу және қойған кезде оны жіберген. Қолдар мен аяқтар: Юрейдің қолдары білектерінен тірідей салбырап тұрады, ал шынтақтары денеге жақын ұсталады. Олар көбінесе аяқтары мен табандары жоқ, ауада қалықтайды. Бұл ерекшеліктер Эдо дәуіріндегі укийо-э гравюраларында пайда болды және тез арада кабукиге көшірілді. Кабукиде аяқтарының жоқтығы көбінесе өте ұзын кимоно кию арқылы немесе актерді бірнеше арқандар мен шкивтермен ауаға көтеру арқылы бейнеленеді. Хитодама: Юрейлер көбінесе екі қалқып жүзетін отпен немесе көк, жасыл немесе күлгін сияқты есімдері қорқынышты түстердегі шамыршықтармен (жапон тілінде хитодама) бірге бейнеленеді. Бұл әуестік оттар тәуелсіз рухтар емес, әуестіктің бөлігі болып табылады.

Юрей

Жапон аңыздарындағы барлық әруақтар юрей деп аталады, және осы жіктемеде бірнеше түрі бар. Дегенмен, нақты бір әруақ төмендегі терминдердің бірімен сипатталуы мүмкін, себебі төмендегі терминдер әруақтың қандай ерекшеліктеріне назар аударылғанына байланысты әртүрлі қолданылады:

Онрё: Онрё термині – қорлыққа немесе жеккөрушілікке толы күйде қайтыс болған адамның рухын білдіреді, және адамдар оның иелену арқылы апат әкелетінінен қорқады. Убумэ: Бала туғанда немесе жас балаларын тастап қайтыс болған ана әруағы. Бұл юрей балаларына күтім көрсету үшін қайта оралады, көбінесе оларға тәттілер әкеледі. Горё: "Горё" термині – саяси күрес кезінде жеңіліске ұшыраған немесе жұқпалы аурудан ерте қайтыс болған, кейін онрёға айналған ақсүйек немесе қажырлы адамның рухын білдіреді. Ол – онрёның бір түрі. Фунайурей: Теңізде қайтыс болғандардың әруақтары. Бұл әруақтар кейде қабыршақты, адам тәрізді балықтар ретінде бейнеленеді, ал кейбіреулерінің кейпі теңіз перісіне немесе теңіз адамына ұқсауы мүмкін. Дзасики вараси: Балалардың әруақтары, олар көңілді және тірілерге әдемі әзілдер жасауға бейім деп сипатталады. Олар Иватэ префектурасының жергілікті фольклорында жиі еске алынады, және олар мекендейтін үйлерге бақ сыйлайды делінеді. Ауадағы әруақтар (浮遊霊): Бұл әруақтар нақты мақсатты орындауға тырыспайды және мақсатсыз шарлайды. Ежелгі заманда Жапония императорының ауруы осы әруақтардың ауада қалқып жүруінен туындады деп есептелген. Сондай-ақ, фуюрей – өлген адамның тек денесі ғана жойылған, ал жаны ғана ауада қалқып жүрген әруақтарды да білдіреді. Осы мағынада қолданылғанда, онрё мен горё – фуюрейдің екі түрі болып табылады. Жерге байланған әруақтар (地縛霊): Фуюрейге ұқсас және сирек кездесетін бұл әруақтар нақты мақсатты орындауға тырыспайды, керісінше, белгілі бір орынға немесе жағдайға байланысты болады. Бұған Химеджи қамалындағы Окику құдыры туралы және "Джу Он: Қаһарлы" фильміндегі оқиғалар мысал бола алады.

Икирио

Жапондық фольклорда тек қана өлгендер ғана емес, өздерінің рейкондарын қорқыту үшін көрсете алады. Ерекше қызғаныш немесе ашу-ызамен толы тірі жандар өз рухын тірі кезінде өз қалауынша әрекет ете алатын "икирё" (生き霊) – тірі әуес ретінде шығара алады. Икирёнің ең белгілі мысалы – "Генджи әңгімесі" романынан Рокуджо но Миясундкоро. Генджидің сүйіктісі, оған терең ғашық болған Рокуджо ханым – күйеуінің қайтысынан кейін өз амбициясынан айырылған амбициялы әйел. Генджиге деген қызғанышы оны ақырындап демонға айналдырды, ал Генджидің әйелі жүкті екенін білгеннен кейін икирё ныбасына келді. Осы икирё Генджидің әйеліне ие болып, нәтижесінде оның өліміне себеп болды. Өз қызғанышы осы қайғыға әкелгенін түсінген соң, ол өзін жабық бөлмеге қамап, өмірінің соңына дейін монах болды. Одан кейін оның рухы Генджиді қызы дұрыс рухани рәсімдерді орындағанша мазалап тұрды.

Жұлдыздар

Юрей көбінесе обакэ деген жалпы ұғымға жатады, бұл "өзгеріс" деген мағына беретін бакеру етістігінен туындаған; осылайша обакэ – табиғи әлемнен табиғаттан тыс әлемге қандай да бір өзгеріске ұшыраған табиғаттан тыс жандар. Дегенмен, юрей дәстүрлі бакемонодан уақыт бойынша нақтылығымен ерекшеленеді. Юрей – жапон мифологиясында белгілі бір уақытта (Түйенің сағаттарының ортасы; шамамен таңғы 2:00–2:30, өлілер мен тірілер әлемі арасындағы шекара ең жұқа болатын кезде) мазалауға бейімділігі бар жалғыз жаратылыс. Ал, қалыпты обакэ кез келген уақытта шабуылдай алады, қажет болған жағдайда айналасын қараңғылатады немесе өзгертеді. Сол сияқты, юрейлер орташа бакемоноларға қарағанда белгілі бір жерлерге байланысты болады, ал бакемонолар кез келген орынды байланбай-ақ мазалай алады. Янагата Кунио юрейді обакэден олардың мазалаудың нақты мақсаты болуымен – мысалы, кек алу немесе аяқталмаған істі аяқтау – ажыратады. Көптеген юрей үшін бұл іс аяқталады, бірақ Окику сияқты кейбір юрейлер өздерінің ісін аяқтау мүмкін болмағандықтан жер бетінде қалады. Окику жағдайында бұл – толық жиынтықты табу үмітімен табақтарды санау, бірақ әртүрлі баяндамаларға сәйкес, соңғы табақ әрқашан жоғалып немесе сындырылып жатады. Бұл олардың рухы ешқашан тыныштық таба алмайтынын білдіреді, сондықтан олар жибакурей болып қала береді.

Танымал жерлер

Юрейдің бар деген әңгіме тараған бірнеше танымал орындар бар, олардың ішінде Окику арбағының көрінетіні айтылатын Химедзи қамалындағы құдық және Фудзи тауының етегіндегі Аокигахара орман бар, ол өзін-өзі өлтіруге жиі таңдалатын жер. Оива есімді ерекше күшті онрё, театр немесе кинода оның рөлін сомдаған актрисаға кек қайтара алады деседі. Окику, Оива және махаббатқа шұбар Otsuyu бірге жапон мәдениетінің Сан О Юрейін (三大幽霊) құрайды. Бұл – ғасырлар бойы ауыз әдебиетімен тараған және қайта айтылған әңгімелер, олардың мінез-қалпы, жағдайлары мен тағдыры жапон өнері мен қоғамының маңызды бөлігін құрайды.

Жын шығару

Юрейді құдалап құтылудың ең оңай жолы – оған өзінің мақсатын орындауға көмектесу. Рухты Жерге байлап тұратын күшті сезімнің себебі жойылғанда, юрей қанағаттанып, әрі қарай жылжи алады. Дәстүр бойынша, мұны туыстары юрейді өлтірген адамнан кек алу арқылы, немесе оның күйіктісімен құмарлық/махаббатын толыққанды жүзеге асырғанда, немесе оның дене қалдықтары табылғанда және барлық қажетті рәсімдер орындалғаннан кейін дұрыс жерлеу рәсімін өткізу арқылы іске асыруға болады. Онрё эмоциялары өте күшті, сондықтан оларды осы әдістермен басып тастау қиын. Кейде буддалық дін қызметкерлері мен тау аскеттері ерекше немесе қайғылы өлімге ұшырағандарға қызмет ету үшін шақырылатын, бұл олардың өшпенді рухқа айналуына себеп болуы мүмкін, бұл құдалауға ұқсас тәжірибе. Кейде осы рухтарды құдайлар ретінде мойындап, олардың жанын тыныштандырады. Жапон халық ертегілеріндегі көптеген қасіретті жандар сияқты, зұлым юрейлер де ками есімі жазылған қасиетті синто жазбалары – офуда (御札) арқылы қорқытылады. Офуда әдетте рухты қуу үшін юрейдің маңдайына қойылады, бірақ оларды үйдің кіреберісіне орнатып, юрейдің кіруіне тосқауыл қоюға да болады.