Ауадан көрінетін жер асты белгілері

Кіріспе

Жер астындағы нысандарды әуеден көруге мүмкіндік беретін белгілер

Егістік белгілері – жер астындағы археологиялық, табиғи және жақында пайда болған нысандарды әуеден немесе жоғарыдан, немесе уақытша платформадан көруге мүмкіндік беретін құралдар. Мұндай белгілер, сондай-ақ, құрғақшылық белгілері, топырақ белгілері және қырау белгілері жер бетінен көрінбейтін көмілген археологиялық ескерткіштерді анықтауға көмектеседі.

Сипаттама

Егістік белгілері дифференциалдық өсу принципіне байланысты туындайды. Өсімдіктердің өсуін бақылайтын факторлардың бірі – топырақтың жағдайы. Мысалы, жерге көмілген тас қабырға оның үстіндегі егіннің өсуіне әсер етеді, себебі оның болуы суды сол аймақтан аударып, құнарлы топырақтың орнын иеленеді. Керісінше, жер астындағы ор, құрамында табиғи топырақтан гөрі көбірек органикалық заттар бар, өте қолайлы жағдай жасайды және су табиғи түрде жиналады, жоғарыда өсетін өсімдіктерді қоректендіреді. Осы жағдайлардың айырмашылығы кейбір өсімдіктердің күштірек, демек биік өсуіне, ал басқаларының нашаррақ, демек төмен өсуіне себеп болады. Кейбір түрлер жемістерінің пісуі немесе жалпы түсі арқылы да реакция жасайды. Дифференциалдық өсімді жақсы көрсететін дақылдарға астық дақылдары, бұршақ және картоп жатады. Дифференциалдық өсім табиғи түрде төмендегі кез келген ерекшеліктерге ілеседі. Өсу айырмашылықтары жақыннан қарағанда шағын болса да, әуеден олардың үлгісі анық көрінеді, себебі шағын өзгерістер айналадағы өсімдіктердің қалыпты өсуінің аясында реңк немесе түс айырмашылықтары ретінде байқалады. Күн көкжиекке жақын болғанда, биік өсімдіктердің көлеңкелері де көрінеді. Егістік белгілері табиғаты бойынша тек маусымдық түрде көрінеді және өте ылғалды немесе құрғақ жылдардан басқа уақытта мүлдем көрінбей қалуы мүмкін. Құрғақшылықтар егіс іздеушілер үшін өте пайдалы болуы мүмкін, себебі әртүрлі өсім, әдетте шөп сияқты берік түрлерде де айқын көрінеді. 2010 жылғы құрғақшылық Ұлыбританияда егістік белгілерін бақылау үшін ерекше жағдай туғызды. Өсімдіктер мен шөптердің құрғақшылық алдындағы стрессі және өсімдіктердің денсаулығына әсер ететін басқа да факторларды инфрақызыл фотосуреттермен түсіруге болады. Балама тәсіл – жылулық бейнелеу, онда әртүрлі су жоғалту (тамырда судың болуына байланысты) температуралық айырмашылықтарды тудырады, нәтижесінде егіс өсуі кезінде кез келген уақытта көрінетін жылулық егістік белгілері пайда болады. Жылулық бейнелеу термиялық инерция (жылу жинағыш әсері) немесе дифференциалдық булану нәтижесінде археологиялық іздерді де анықтай алады. Қатысушы процестердің өзара әрекеттесуі күрделі болуы мүмкін және берілген нысан үшін оптималды бейнелеу уақытын болжау температураның өзгеруі мен салыстырмалы ылғалдылықты қоса алғанда, қоршаған орта жағдайларымен күрделіленеді. Термиялық инерция және дифференциалдық транспирация/булану қатысады. Археологтар үшін егістік белгілерінің пайдалылығы көбінесе ұшақтан тексерудің нәтижесі болды, бірақ бұл мүмкіндікті Rev. Гилберт Уайт «Сельборнның табиғи тарихында» (1789) Томас Пеннантқа жолдаған VI хатына қосымша жазбасында ұсынған, онда жергілікті халық үй салу үшін батпақ еменін іздеудегі табысы туралы айтқан, осы ағаштарды «айналасындағы батпаққа қарағанда жасырылған жерде ұзағырақ жатқан қалың мұздақ арқылы» табу арқылы анықтаған. Уайт бұл туралы «осындай байқауларды үйлер маңындағы ескі құдықтар мен арналарды анықтауға көмектесу арқылы пайдалануға болмай ма? Ал римдік бекеттер мен лагерьлерде – төсеніштерді, моншаларды және қабірлерді, сондай-ақ басқа да жасырын ежелгі жәдігерлерді табуға көмектесуге болмай ма?» деген сауал қойған.

Crop marks are due to the principle of differential growth. One of the factors controlling the growth of vegetation is the condition of the soil. A buried stone wall, for example, will affect crop growth above it, as its presence channels water away from its area and occupies the space of the more fertile soil. Conversely, a buried ditch, with a fill containing more organic matter than the natural earth, provides much more conducive conditions and water will naturally collect there, nourishing the plants growing above. The differences in conditions will cause some plants to grow more strongly and therefore taller, and others less strongly and therefore shorter. Some species will also react through differential ripening of their fruits or their overall colour. Particularly effective crops that exhibit differential growth include cereal crops, peas, and potatoes. Differential growth will naturally follow any features buried below. Although the growth differences may appear small close up, from the air the pattern they make is more visible, as the small changes can be seen as marked differences in tone or colour in the context of the normally growing surrounding vegetation. When the sun is low to the horizon, shadows cast by the taller crops can also become visible. By their nature crop marks are visible only seasonally and may not be visible at all except in exceptionally wet or dry years. Droughts can be especially useful to cropmark hunters, as the differential growth can become apparent in normally hardy species such as grass. The drought of 2010 produced particularly good conditions for observing crop marks in the UK. Pre parching stress in crops and grass, and others factors that may affect plant health, can be captured in near infra red photography. An alternative approach is thermal imaging, where differential water loss (which is dependent of the availability of water at the roots) can create temperature differences, which result in thermal crop marks that are potentially visible at any time during crop growth. Thermal imaging can also reveal archaeological residues as a result of thermal inertia (storage heater effect) or differential evaporation. The interaction of the processes involved can be complex and the prediction of optimal imaging time, for a given site, further complicated by environmental conditions including temperature variation and relative humidity. Thermal inertia and differential transpiration/evaporation are involved. The usefulness of cropmarks to archaeologists has largely been a fruit of inspection from aircraft, but the possibility was suggested by Rev. Gilbert White in The Natural History of Selborne (1789), in a note appended to his Letter VI, to Thomas Pennant, apropos of local people's success in searching for bog oak for house construction, by discovering these trees "by the hoar frost, which lay longer over the space where they were concealed, than on the surrounding morass." To White it suggested the query "might not such observations be reduced to domestic use, by promoting the discovery of old obliterated drains and wells about houses; and in Roman stations and camps lead to the finding of pavements, baths and graves, and other hidden relics of curious antiquity?"

Мысалдар

Егін егу белгілері байқалған археологиялық орындардың мысалдары – Шотландиядағы Балбриди және Феттерессо. 2009 жылы Стоунхендж маңындағы егін егу белгілерін зерттеу 6000 жылдық тарихқа ие, жер астындағы ежелгі құрылыстарды анықтады. Тағы бір мысал – 2007 жылы құрғақшылық кезінде алынған аймақтың көрінетін және жақын инфрақызыл фотосуреттері арқасында Римнің Альтинум қаласы қайта табылды, бұл қала кейіннен Венеция қаласының іргесі болды. Бұл суреттер жүгері мен соя егінінің күйзелісін көрсетті. Мукингтегі көп кезеңді орны астық егу белгілері мен топырақ белгілерін көрсететін әуе суреттерінің нәтижесінде ашылды. Осы орнының алғашқы суреттерін 1943 жылы Люфтваффе жасаған. Осы орнының маңыздылығы Кеннет Жозефтің 1959 жылы түсірген суреттерінен кейін анықталды. 1982 жылы Мукинг қазбаларын басқарған Маргарет Джонс, кейбір орндар тек егін егу белгілеріне сүйене отырып түсіндіріліп жатқанын айтты. Оның сөзіне göre, кейбір нысандар егін егу белгілерін көрсетпейді, ал кейбір егін егу белгілері қазба жұмыстарынан кейін күткендей емес екені анықталады.