Кіріспе
1842 жылы Қытай мен Ұлыбритания арасындағы келісім
Нанкин келісімшарты – Ұлыбритания мен Қытайдың Цинь әулеті арасындағы теңсіз келісім-шарт. Ол 1839–1842 жылдардағы Бірінші опиум соғысын аяқтау мақсатымен 1842 жылдың 29 тамызында қол қойылды. Қытайдың әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін, британдық әскери кемелері Нанкинге (кейін Нанкин деп аталды) шабуыл жасауға әзір тұрғанда, британдық және қытайлық шенеуніктер қаладағы Янцзы өзенінде тоқтаған HMS Cornwallis кемесінде келіссөздер жүргізді. 29 тамызда британдық өкіл сэр Генри Поттингер және Цинь өкілдері Кэйн, Йилибу және Ню Цзянь он үш баптан тұратын келісімге қол қойды. Келісімді Даогуан императоры 27 қазанда, ал королева Виктория 28 желтоқсанда бекітті. Бекіту құжаттары 1843 жылдың 26 маусымында Гонконгте алмастырылды. Келісімшарт бойынша қытайлықтар өтемақы төлеуге, Гонконг аралын британдықтарға отар ретінде беруге, сауданы тек осы портқа шектеген Кантон жүйесін жоюға және Бес келісім портында сауда жасауға міндетті болды. 1843 жылы оған экстерриториалдық құқық пен ең жақсы ұлт мәртебесін берген Богу келісімшарты қосылды.
Өмірбаян
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Ұлыбритания Қытаймен саудадағы тапшылықтың өсуіне тап болды. Ұлыбритания Қытайға шай мен фарфор сияқты Қытайдан Ұлыбританияға импортталатын тауарлардың көбеюіне тең келетін ештеңе ұсына алмады. Британдық Үндістанда опиум плантацияларда өсіріліп, саудагерлерге аукционмен сатылатын, олар оны Қытайға контрабандалық жолмен әкелген қытайлықтарға сатқан (қытай заңдары опиумды импорттау мен сатуға тыйым салған). Лин Цзексу жеке меншіктегі опиумды тәркілеп, Хуменде оны жоюға бұйрық берген кезде, Ұлыбритания бірінші кезекте өтемақы талап етті, содан кейін Бірінші опиум соғысын жариялады. Ұлыбританияның жаңадан ойлап тапқан әскери технологиясын пайдалануы ойдағыдай жеңіске жеткізіп, бір жақты шартты қабылдауға мүмкіндік берді. Шарттың жобасының алғашқы нұсқасы 1840 жылдың ақпан айында Лондондағы Сыртқы істер министрлігінде дайындалды. Сыртқы істер министрлігі қытай және ағылшын тілдеріндегі шартты дайындауға ерекше көңіл бөлу қажет екенін түсінді. Елдердің арасындағы қашықтықты ескере отырып, шарттарды дайындау кезінде белгілі бір икемділік пен қалыптасқан процедурадан ауытқу қажет болуы мүмкін екендігі анықталды.
Сыртқы сауда
Келісімнің негізгі мақсаты 1760 жылдан бері қолданылып келген Кантондық жүйемен белгіленген сыртқы сауда құрылымын өзгерту болды. V бап бойынша, келісімде Чохонның және олардың Кантондағы Он үш фабрикасының бұрынғы монополиясы жойылды. Кантонмен қатар (1859 жылдан 1943 жылға дейін Шамин аралы) сыртқы сауда үшін төрт қосымша "келісім порттары" ашылды: Сямен (немесе Амой; 1930 жылға дейін), Фучжоу, Нинбо және Шанхай (1943 жылға дейін), онда шетелдік саудагерлерге өздері қалаған кез келген адаммен сауда жасауға рұқсат берілді. Ұлыбритания сондай-ақ келісім порттарына консулдарын жіберу құқығын алды, оларға жергілікті қытай билігімен тікелей байланыс құру құқығы берілді (II бап). Келісімде келісім порттарындағы сауда британдық және Цинь үкіметтері келісетін белгілі бір тарифтерге бағыну керектігі көрсетілді (X бап).
Салдары
Келісімді британдықтар үшін Джон Роберт Моррисон, ал қытайлықтар үшін Ван Таджин аудармашы бекітті. Моррисонның қытай тілін оқыған Гарри Паркс осы рәсім туралы былай деп баяндады: Келісімнің төрт данасы қол қойылып, мөр басылды. Олар сары жібекке оралған, ағылшын және қытай тілдеріндегі келісімдер бірге тігіліп, бір көшірме жасалды. Бұл аяқталған соң, олар барлығы артқы кабинадан шығып, tiffin ішті, ал түрлі шенеуніктер көптеген қонақтармен бірге үстелдің айналасына отырды. Келісімге қол қойылғаннан кейін бірден Қытайдың сары туы басты мачтада, ал Англияның Юнион Джегі мизенде көтерілді, сонымен қатар жиырма бір зеңбірекпен салют берілді. Даогуан императоры 8 қыркүйекте келісімге қол қойды. Император келісімді 27 қазанда ратификациялады, ал королева Виктория 28 желтоқсанда жазбаша келісімін берді. Ратификация туралы келісім 1843 жылғы 26 маусымда Гонконгте жасалды. Бұл әсем көрсетілім "ерлі-зайыптылардың суреттерін алмастырудың осы символдық әрекетінде эротикалық түрде байланысты өзара қарым-қатынасты" көрсетеді деп талданды. Нанкин шартының қысқалығы және оның шарттары жалпы ережелер ретінде ғана айтылғандықтан, британдық және қытайлық өкілдер қарым-қатынастарды егжей-тегжейлі реттеу үшін қосымша шарт жасасуға келісті. 1843 жылғы 3 қазанда тараптар Кантоннан тыс жердегі Бокка Тигрис өзенінде Богудің қосымша шартын жасады. Дегенмен, 1842–1843 жылдардағы келісімдер бірнеше мәселені шешпеді. Атап айтқанда, олар британ империясының пайдасына опиум саудасының мәртебесін анықтамады. 1844 жылы американдықтармен жасалған Вангиа шарты американдықтарға опиум сатуға тыйым салса да, сауда жалғасты, өйткені британдық және американдық саудагерлер тек өздерінің кешірімді консулдарының заңдық бақылауына бағынды. Опиум саудасы кейіннен Тяньцзинь келісімдерімен заңдастырылды, ол Қытайда Екінші опиум соғысының нәтижесінде Цинь әулетінің тағы бір жеңілісіне әкелді. Бұл келісімдердің терең және ұзаққа созылатын әсері болды. Нанкин шарты, сондай-ақ 1843, 1858 және 1860 жылдардағы келесі келісімдер 1760 жылы құрылған Кантон жүйесін аяқтады. Бұл келісімдер Қытайдың сыртқы қатынастары мен шетел саудасы үшін жаңа құрылымды құрды, ол шамамен жүз жылға созылды және кейінірек ұлтшылдар Қытайдың "ұят ғасыры" деп атағанның басталуын белгіледі. Қазіргі заманғы қытай ұлтшылдарының пікірінше, ең зиянды шарттар тұрақты сауда тарифтері, экстратерриториялық құқық, ең жақсы ұлт мәртебесі және британдық опиумның импортын босату болды, бұл қытай халқы үшін әлеуметтік және экономикалық салдарға әкелді. Бұл шарттар британдықтар тарапынан енгізілді және ең жақсы ұлт мәртебесіне ие басқа батыс державаларына таратылды, ал Цинь әулеті оларды әскери жеңілістерді болдырмау және ең жақсы ұлт ережесі шетелдіктерді бір-біріне қарсы қояды деген үмітпен қабылдады. Қытай 1920 жылдары тарифтік автономияны қайта иеленсе де, экстратерриториялық құқық 1943 жылғы Қытай-Британ келісімімен ғана ресми түрде жойылды. Келісімнің бір данасы Ұлыбритания үкіметінде, ал екінші данасы Тайбэйдегі Ұлттық сарай мұражайындағы Қытай Республикасы Сыртқы істер министрлігінде сақталады.
There were four copies of the Treaty signed and sealed. They were bound in worked yellow silk, one Treaty in English and the same in Chinese stitched and bound together formed a copy. This being finished they all came out of the after cabin and sat down to tiffin, and the different officers seated themselves all round the table, making plenty of guests. Almost directly after the Treaty was signed, a yellow flag for China at the main and a Union Jack for England at the mizen were hoisted, and at the same time a royal salute of twenty one guns was fired. The Daoguang Emperor gave his assent for the treaty on 8 September. The emperor ratified the treaty on 27 October and Queen Victoria added her written assent on 28 December. Ratification was exchanged in Hong Kong on 26 June 1843. This extravagant display has been analysed as showing an "erotically charged reciprocity [in] this symbolic gesture of swapping images of wives. Because of the brevity of the Treaty of Nanking and its terms being phrased only as general stipulations, the British and Chinese representatives agreed that a supplementary treaty should be concluded to establish more detailed regulations for relations. On 3October 1843, the parties concluded the supplementary Treaty of the Bogue at the Bocca Tigris outside Canton. Nevertheless, the treaties of 1842–43 left several unsettled issues. In particular they did not resolve the status of the opium traffic in favour of the British Empire. Although the Treaty of Wanghia with the Americans in 1844 explicitly banned Americans from selling opium, the trade continued as both the British and American merchants were only subject to the legal control of their permissive consuls. The opium traffic was later legalised in the Treaties of Tianjin, which China concluded after the Second Opium War resulted in another defeat for the Qing dynasty. These treaties had deep and lasting effect. Nanking Treaty, together with the following treaties of 1843, 1858, and 1860, ended the Canton System as created in 1760. These treaties created a new framework for China's foreign relations and overseas trade, which would last for almost a hundred years and marked the start of what later nationalists called China's "century of humiliation." From the perspective of modern Chinese nationalists, the most injurious terms were the fixed trade tariff, extraterritoriality, the most favoured nation provisions and freeing the importation of British opium which continued to have social and economic consequences for the Chinese people. These terms were imposed by the British and extended to other Western powers with most favoured nation status, and were conceded by the ruling Qing dynasty in order to avert continued military defeats and under the hope that most favoured nation provision would set the foreigners against each other. Although China regained tariff autonomy in the 1920s, extraterritoriality was not formally abolished until the 1943 Sino British Treaty for the Relinquishment of Extra Territorial Rights in China. A copy of the treaty is kept by the British government while another copy is kept by the Ministry of Foreign Affairs of Republic of China at the National Palace Museum in Taipei, Taiwan.