Кіріспе
Ағылшын бизнесмені және қайырымдылық жасаушы (1896–1993)
Сэр Джон Мурс (25 қаңтар 1896 – 25 қыркүйек 1993) – ағылшын бизнесмені, телеграфшы, футбол клубының иесі, саясаткер және қайырымдылық жасаушы. Ол қазір тоқтатылған Littlewoods сауда және лотерея компаниясын құрғандығымен ең көп танымал. Ливерпуль Джон Мурс университеті оның құрметіне аталған. Мурстың футболға ставка жасау империясы және Littlewoods дүкендері оны Ұлыбританияның ең бай адамдарының біріне айналдырды.
Алғашқы жылдар
Джон Мурс 1896 жылғы 25 қаңтарда Ланкашир графтығының Экклс қаласындағы «Черч Инн» мейрамханасында дүниеге келді. Ол сегіз баланың екіншісі және төрт ұлының үлкені болды. Оның әкесі – кірпіш қалаушы Джон Уильям Мурс (17 қыркүйек 1871 – 9 ақпан 1919) және Луиза Мурс (қызметтес аты – Фетни) (9 наурыз 1873 – 13 желтоқсан 1959). Джон кірпіш қалаушылар әулетінен тегін алады, оның қарт атасы Сидни Мурс (1818–1884) және атасы Джон Мурс (1847–1910) да осы мамандықпен айналысқан, бірақ ол кейін шағын құрылыс мердігерлік кәсібін ашты және болашақ «Литтлвудс» иесінің дүниеге келгені «Черч Инн» мейрамханасының иесі болды. Кейін Джон Уильям Мурс құрылыс алаңдарының шебері болды. Ол еңбекқор еді, бірақ ішімдікке әуес болды. 1918 жылы туберкулезге шалдығып, 1919 жылы 47 жасында қайтыс болды. 12 жасында Джон алғашқы жұмысын бастады, мектепке барар алдында сүт тасымалдауға көмектесті. 1909 жылы 13 жасында бастауыш мектепті бітірді. Джон Манчестер поштасында хабаршы болып жұмыс істеді, бірақ жоғары лауазымдағы адамға наразылық білдіргені үшін жұмыстан босатылды. Бірақ көп ұзамай ол Пошта мектебінің телеграф курсына қабылданды. Бұл оған 1912 жылы «Коммерциялық кабель компаниясына» кіші оператор болып орналасуға мүмкіндік берді. Мурс резервтегі мамандық иесі болғандықтан әскери қызметке шақырылмады, бірақ 1917 жылы ерікті түрде Әскери-теңіз күштеріне радиооператор болып қосылды. Ол 1919 жылғы сәуір айына дейін Абердиндегі жағалау станциясында қызмет етті.
Литтлвудтан бұрынғы күндер
Әскери-теңіз күштерінен босатылғаннан кейін Мурс Коммерциялық кабель компаниясында жұмысын жалғастырды. 1920 жылдың жазында ол Ливерпульдегі Бикстет көшесіндегі оқу орталығына жіберілді, бірақ минут сайын 70-80 сөз теріп, кабельдік хабарламаларды оқуды үйренгеннен кейін, 1920 жылдың қарашасында Мурс Ирландияның Керри графтығындағы Уотервиллге жіберілді. Ол Уотервилл кабель компаниясы станциясында берілетін тамаққа шағымданып, оның міндеті АҚШ пен Канададан келетін хабарламаларды қабылдап, оларды Лондон мен Ливерпульге қайта жіберу болды. Мурс Месс комитетінің төрағасы болып сайланды. Ол бір ғана жеткізушіден емес, түрлі жеткізушілерден тамақ өнімдерін тапсырыс беру үшін Уотервилл жабдықтау компаниясын құрды, соның арқасында шығындарды азайтып, тамақтың сапасын жақсартты. Мурс шақырымдап алғанда бірде-бір қоғамдық кітапхана жоқ екенін байқады. Осыдан кейін, 1921 жылдың сәуір айында кітаптар мен кеңсе тауарларын сататын дүкен ашты. Ол Ұлыбританиядан және Дублиннен көп мөлшерде кітаптар әкеліп, сондай-ақ спорт дүкені мен гольф алаңы болмағандықтан гольф доптарын да сатты. Телеграфшының жалақысымен және Уотервилл жабдықтау компаниясынан түскен пайдасының (Месс президенті лауазымында болғандықтан өзінің тамағына ақы төлеуге міндетті болмады) арқасында ол 18 айдың ішінде 1000 фунт стерлинг табыс тапты. 1922 жылдың мамырында Мурс Ливерпульге қайта жіберілді.
Футбол бассейндерінің басталуы
Джон, Колин Аскхэм және Билл Хьюз Манчестердегі почта бөлімінде бірге жұмыс істеген достар еді. Жаңа ақша табу идеясын іздеп жүргенде, Мурс Джон Джервис Барнард туралы естіді, ол Бирмингемдік адам еді және ол халықтың екі нәрсеге деген қызығушылығын арттырды: футбол және тікелей ставкалар. Барнард «футбол тікелей ставкасы» ойлап тапты, онда адамдар футбол матчтарының нәтижесіне ставка жасай алады. Жеңімпаздарға төлемдер жасалған ставкалардың «қорынан» төленді, одан «басқару шығындарын» жабу үшін 10 пайыз шегерілетін еді. Бұл аса сәтті болған жоқ. Барнардтың пайда табуға күресіп жатқаны анық болды. Хьюз Барнардтың тікелей ставка купондарының бірін алды, және үш дос 1922 жылдың қыркүйек айында бір түні, кабель машиналарын жұмысы тыныш болғанда, Барнардтың одан ақша табу үшін не істеу керектігін талқылады. Содан кейін олар оны жақсырақ жасай алатындарына және өздері ақша таба алатындарына шешім қабылдады. Олар жұмыс берушілеріне, «Коммерциялық кабель компаниясына» не істеп жатқанын айта алмады, әйтпесе жұмыстан шығарылатын еді. Сыртқы жұмысқа рұқсат берілмеген. Сондықтан оны, мысалы, «Джон Мурс футбол тікелей ставкасы» немесе «Колин Аскхэм футбол тікелей ставкасы» деп атау мүмкін болмады. Бұл мәселенің шешімі Колиннен келді. Ол сәби кезінде жетім қалған және Аскхэм әпкесінің қолында өскен, бірақ ол Колин Генри Литтлвуд болып дүниеге келген. Осылайша, 1923 жылдың 1 ақпанында Литтлвуд футбол тікелей ставкасы – бастапқыда осылай аталған – бастау алды. Үш серіктес әрқайсысы кәсіпкерлікке өз қаражатынан 50 фунт стерлинг салды және кішкентай, қарапайым және арзан баспагердің көмегімен жұмысқа кірісті. 1923 жылы 50 фунт стерлинг – Барнардтың тәжірибесіне сүйене отырып, қауіпті кәсіпке инвестиция салу үшін үлкен сома болды, және Мурс өзі еске түсіргендей: «Мен банктегі өз чекіме қол қойғанда, қолым ылғалданды. Мұндай көп ақшаға тәуекел ету сияқты болды». Ливерпульдегі Черч-стриттегі кішкентай кеңсе жалға алынды және алғашқы 4000 купон Манчестер Юнайтедтің «Олд Траффорд» стадионының сыртында сол қысқы сенбілік матч алдында таратылды. Мурс купондарды өзі таратты, бірнеше ақша табуға құштар жас жігіттердің көмегімен. Бұл бірден сәтті болмады, өйткені тек 35 купон қайтарылды. Жалпы ставкалар 4 фунт 7 шиллинг 6 пенни (4,37½ фунт стерлинг) болды, 10 пайыз шегерім үш адамның шығындарын жаба алмады. Олар 10 000 купон басып шығарып, оны Халлге алып барып, үлкен ойын алдында таратып берді. Бұл жолы тек бір купон қайтарылды. Олардың кәсіпкерлігі басталғалы бері бірден құлап қалмақ еді. «Коммерциялық кабель компаниясының» асханасында үш серіктес дағдарыс кездесуін өткізді. Олар жаңадан басталған бизнеске ақша құюды жалғастырды, бірақ 1924–1925 жылғы футбол маусымының ортасында ол әлі де ақша жоғалтып жатты. Үш жігіт 200 фунт стерлинг жұмсады, жағдайдың жақсаруына ешқандай үміт болмады. Билл Хьюз олардың шығындарын азайтып, бәрін ұмытып кетуді ұсынды. Колин Аскхэм келісті. Олар Джон Джервис Барнардтың футбол тікелей ставкасы идеясының Бирмингемде неліктен сәтсіз болғанын түсінді. Олар Мурстың келісетінін күтті, бірақ ол: «Егер маған өз үлестеріңізді сатсаңыз, әрқайсыңызға салған 200 фунтты төлеймін», – деді. Мурс өзі де бизнестен бас тартуды ойлағанын мойындады, бірақ әйелі оны «Мен өкінішпен қиналған адамға үйленгенді, емес, сәтсіздікке ұшыраған адамға үйленгенді қалаймын» деп жігерлендірді. Мурс сенімін сақтап, Аскхэм мен Хьюзге әрқайсысына 200 фунт төледі. Келесі жылы Мурс отбасының қалған бөлігімен бірге өзінің кіші інісі Сесилдің көмегін алды. 1927 жылы Мурс «Кабель компаниясында» жұмыс істеуден бас тартты, бірақ 1929 жылдың сәуірінде ол 1920 жылғы «Дайын ақшаға тікелей ставка жасау туралы» заң бойынша сотталды. Сотталғаннан кейін ол айыпты деп танылды. Алайда, оның компаниясы ешқашан қолма-қол ақша қабылдамағандықтан, тек футбол нәтижелері мен жеңімпаздық төлемдері расталғаннан кейін қолма-қол ақшаға айналған пошталық тапсырыстар ғана қабылданды, оның шағымдары қабылданды. 1928 жылы Сесил Мурс қалжыңдауды болдырмау үшін қауіпсіздік жүйесін ойлап тапты. Бұл мәселе купонды басып шығаратын компанияның иесі Артур Боттомс жеңіске жету үшін өзінің нақты шығындарын (одан басқа қосымша) есептеп шығаруға кеңес бергенде шешілді. Ақырында тікелей ставкалар кеңінен таралып, Британиядағы ең танымал атаулардың біріне айналды. Мурс Littlewoods-те жұмыс істейтіндерге «Мистер Джон» деп аталуға, Мурс мырза немесе Босс емес, баруға тырысты.
Литтлвудтың пошталық тапсырысы
1932 жылдың қаңтарында миллионер атанған Мурс, лотерея бизнесінен біршама қол үзгеннен кейін Littlewoods Mail Order Store дүкенін ашты. Бірінші жылдың соңындағы тауар айналымы 100 000 фунт стерлингті құрады. Бір жыл өткен соң, 1934 жылы ол 400 000 фунтқа дейін өсті; ал 1936 жылдың басында пошта арқылы тапсырыс беруден жылына 4 миллион фунт табыс түсті. Мурс екінші миллиондарын тапты. Бұл идеяның бастауы 1921 жылы Ирландияда ашқан шағын пошта арқылы тапсырыс беру фирмасынан туындаған болуы мүмкін, және ол лотереялардың құрған үлкен почта тізімінің өте пайдалы болатынын білген; бірақ бұл 1930 жылдардың басындағы ауыр экономикалық жағдай мен жалпы кедейліктен де шабыттанды. Сондай-ақ, ол анасының үлкен отбасын азықтандыру, киім-кешекпен қамтамасыз ету және тәрбиелеудегі қиындықтарын, әкесінің ауырып жұмыс істей алмай қалуын немесе қайтыс болғаннан кейін анасының 13, 11 және 9 жастағы үш баласын өсіруге тура келгенін жақсы есте сақтады. Бұрыннан бері кооперативтік қоғамдар мен солтүстіктегі есепшілер сияқты, қоғамның мұқтаж жандарын қажетті заттармен қамтамасыз ететін мекемелер болған. Мурстың ерекшелігі – осы схемаларды ірі бизнес жобасына қатысты қолдануында болды. Әдеттегідей, бүкіл отбасы осы іске қатысты. Олар каталогтарды зерттеп, жоспарлады, тауар таңдауға көмектесті, ал Мурс ақпарат алу үшін Америка Құрама Штаттарына, Sears Roebuck және Еуропа сияқты ірі пошта арқылы тапсырыс беру фирмаларына барды.
Литтлвуд дүкендері
1937 жылы 6 шілдеде Блэкпулда алғашқы Littlewoods универмагы ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Ұлыбритания бойынша 25 Littlewoods дүкені болды, ал 1952 жылы 50-ден асты.
Соғыс жылдары
Содан кейін компания соғыс жұмысына кірісті – қоймалар жабдықталды және қызметкерлер қайта оқытылды, нәтижесінде компания парашют жасауға мүмкіндік алды. 1940 жылдан бастап олар зениттік шарлар да жасады, ал 1941 жылы өндіріс тізіміне қайықтар мен қару-жарақ қосылды. 1942 жылы ұшақтардың бөліктері мен көпірлердің құраушы бөліктері өндірілді, ал 1943 жылдан бастап фирма суды кесіп өтіп, жағалауға түсуге арналған штормдық қайықтарды жасады. Олар сондай-ақ "жинақтау" ісінде шебер болды – көлік құралдарын бөліп, ыңғайлы тасымалдауға қолайлы жиынтықтарға салып, оларды теңіз арқылы жеткізіп, сол жерде қайта құрастыруға болатын. "Жинақтау" бөлімі алыс Шығыстағы әскерлерге арналған рациондардан тұратын "Тынық мұхиты" жиынтықтарын да жасады. Соғыс жылдарында футбол лотереясы өз жұмысын жалғастырды.
Соғыстан кейінгі
1947 жылдың қаңтар айының соңында Мурс ауырып, менингитке шалдықты. Ол екі апта ауруханада жатты. Наурыз айында сауығып, жұмысына оралды, бірақ кейіннен біраз уақыт бойы шаршағанын айтты. Кәсіпорындар кеңейе берді, оның екі ұлына дүкендер желісінде және директорлар деңгейінде жауапкершілік берілді. Компания киімдерді өндіру және сынауға кірісті, бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде атқарылған өндіріс жұмыстарының логикалық жалғасы болды. Ол өкілеттік беруді көбейтіп, қаржылық мәселелерін ретке келтіруді жөн көрді. Ол бес жылдық 1 миллион фунт стерлингтік өмір сақтандыру полисін жасады және үлестерінің бір бөлігін балаларына сенімділікпен тапсырды (әр түрлі шарттармен – оларға акцияларды сатуға рұқсат етілмеді, қыздары ұлдарына қарағанда екі есе аз үлес алды, себебі ол отбасынан тыс ер адамдардың бизнесіне ықпал етуін қаламайды, және ешбір бала 30 жасқа толғанға дейін акционерлік құқыққа ие болмайды). 1957 жылы компания алғашқы компьютерін орнатып, тауар қорларын бақылауға көмектесті. Тоғыз жыл өткен соң, 1966 жылы IBM System/360 компьютері орнатылды. 1961 жылдың маусым айында Littlewoods Кардиффтегі Sherman's Pools компаниясын сатып алды, ал Мурс 1967 жылы Престонда Peter Craig атты алтыншы почта арқылы тапсырыс беруші компанияны іске қосты.
Эвертон футбол клубы
1960 жылғы наурыз айында Мурс лотерея бизнесі төрағалығынан бас тартып, басқарманы ағасы Сесил Мурсқа (1902 жылдың 10 тамызы – 1989 жылдың 29 шілдесі) тапсырды, осылайша ол «Эвертон» футбол клубының директоры болды. Маусым айында ол төраға болды. 23 маусымда ол 1959–1960 маусымында «Эвертонға» ойыншылар сатып алу үшін 56 000 фунт стерлингті пайызсыз қарыз ретінде бергені және 1961 жылдың 14 сәуірінде Джонни Кэриді Лондон таксисінде жұмыстан босатқаны, ал оның орнына Гарри Кэттерикті «Эвертон» бас жаттықтырыушысы етіп тағайындағаны мәлім болды. Бұл оқиға футболда «таксиге шақыру» деген сөз тіркесімен аңызға айналды, әсіресе қиын жағдайдағы футбол жаттықтырушылары үшін. Ол 1965 жылдың 29 шілдесіне дейін «Эвертон» төрағасы болып қалды, әйелінің денсаулығы нашарлағандықтан отставкаға кетті, ол алты аптадан кейін рактан қайтыс болды. 1972 жылдың 3 тамызында Мурс төрағалық лауазымына қайта оралды және 1973 жылдың 1 тамызына дейін төраға болып қызмет етті, содан кейін екінші және соңғы рет отставкаға кетті. Одан кейін ол төрағаның орынбасары болды. Мурс 1977 жылдың 8 шілдесінде «Эвертон» директорлар кеңесінен кетті. Мурс 1984, 1985 және 1986 жылғы Англия кубогы финалдарына қатысты, олардың барлығында «Эвертон» ойын көрсетті. 1987 жылғы Лига кубогы финалында, «Littlewoods» компаниясының демеушілігімен, Мурс құрметті қонақ ретінде болды және жеңімпаз командаға – «Арсеналға» Лига кубогын табыс етті.
Бейсбол
Джон Мурс бейсболға әуес болды және 1933 жылы Ливерпульге негізделген командалар үшін лига құрды. Кейін ол Дикси Дин сияқты «Эвертон» ойыншыларын осы ойынға қызықтырды. 1938 жылы ол Англия ұлттық құрамасына Джон Мурс кубогын табыс етті, олар бес ойындық серияда АҚШ-ты төртке бір есебімен жеңіп, бұл оқиға алғашқы Әуесқой Әлем сериясы ретінде танылды. Ұлыбритания құрамасының көп бөлігі Йоркшир-Ланкашир лигасынан келген канадалықтардан тұрды. Оның еңбегі үшін 2009 жылдың қазан айында ол Британдық Бейсбол Даңқы залына қабілеттілік бойынша енгізілді.
Аттылық
1970 жылғы 30 сәуірде досы Бесси Брэддокпен бірге Мурс Ливерпуль қаласының құрметті азаматы аталды. 1972 жылы ол жастармен жұмысы мен Мерсисайдтегі өнер саласына қосқан үлесі үшін 14 қарашада Бэкингем сарайында CBE орденімен марапатталды. 1978 жылы ол алғашқы алтын медальді алды, ал 1980 жылғы маусымда рыцарь атағына ие болды. 1980 жылғы 29 қазанда принц Чарльзтан рыцарьдық атағын қабылдады.
Басқа қызығушылықтар
1992 жылы Ливерпуль политехникалық институты университет мәртебесі алғаннан кейін оның құрметіне Ливерпуль Джон Мурс университеті деп аталды. Кейіннен университеттің Аврил Робартс кітапханасының ауласында оның мүсіні орнатылды. 1956 жылы ол Ливерпульдегі мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған автокөлік саяхатының төрағасы болды. Джон Мурс сурет өнері сыйлығын Ұлттық мұражайлар Ливерпуль ұйымдастырады. Джон Мурс көрмесінің алғашқысы 1957 жылы, Валкер өнер галереясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта ашылғаннан кейін алты жыл өткен соң өтті. Ол бір реттік шара ретінде жоспарланған, бірақ оның сәттілігі оны екі жылда бір рет өткізілетін іс-шараға айналдырды. 1960 жылдардың басына қарай, көрме Ұлыбританиядағы авангардтық сурет өнерінің ең маңызды көрмесі деп есептелді. Жеңімпаздардың арасында Джек Смиттың («Жаратылыс және Төрткөз»), Уильям Скотт, Роджер Хилтон («1963 жылғы наурыз») және Дэвид Хокнидің («Питер Ник бассейнінен шығып келеді») атты классикалық туындылары болды.
Саяси қызмет
1933 жылдың қаңтарынан 1940 жылдың тамызына дейін Мурс Сефтон ауылдық округі және Батыс Ланкашир ауылдық округінің Сефтон приходы үшін консерватор кеңесшісі болды. 1933 жылдың қыркүйегінде ол Клей-Кросс округінен Ұлттық үкіметтің кандидаттығына түсті, ал 1935 жылдың қарашасындағы жалпы сайлауда Нюнетон округінен бақ сынады, бірақ екі рет те сайлана алмады. Мурс кейде социализмді сынағанмен, 1935 жылдың қарашасында көмір шахтерлеріне жалақыны көбейтуді және олардың еңбек жағдайларын жақсартуды ұсынды. Көзқарастарына қарамастан, ол Лейборист партиясының депутаты Бесси Брэддокпен жақын дос болып, Ливерпуль қаласын қатыстыратын бірнеше жобада бірлесіп жұмыс істеді.
Кейінгі жылдар
Моорс 1977 жылғы 24 қазанда Littlewoods төрағасы қызметінен зейнетке шықты, оның орнын ұлы Питер басты. Ол жартылай зейнеткерлікке шығып, әр дүйсенбі, сәрсенбі және жұма күндері сағат 10:00-ден 13:00-ге дейін Littlewoods ұйымының 11-қабаттағы кеңсесіне баратын. Алайда, пайда 49 миллионнан 11 миллионға дейін төмендегендіктен (Моорс директорлар кеңесінде қалды), ол 1980 жылғы 10 қазанда қайтадан төрағалыққа келді. 1982 жылғы 25 наурызда екінші және соңғы рет отставкаға шығып, тағы да жартылай зейнеткерлікке шықты. 1982 жылғы 28 мамырда ол ұйымның өмірлік президенті аталды. 1986 жылға дейін директорлар кеңесінің отырыстарына қатысты. 1986 жылғы 23 наурызда Моорс үйінде қарақшылыққа ұшырап, байланды. Екі оқ атар қару, әшекейлер мен ақша ұрланды. Бұл оқиға екі айдан кейін Crimewatch UK бағдарламасында көрсетілді. Джон Клемент Моорстың орнын басып, төраға болды, бұл қызметке отбасы мүшесі емес адам алғаш рет тағайындалды. Моорс 1986 жылғы мамырда ахилл сіңіріне, ал 1986 жылғы шілдеде ұлғайған простатасына операция жасалды, бірақ толыққанды жазылған жоқ және денсаулығын қалпына келтіре алмады. 1987 жылы ол таяқпен жүре алды, бірақ келесі жылы мүгедектер коляскасына отыруға мәжбүр болды. 1988 жылғы мамырда ол соңғы жылдық жалпы жиналысына қатысты, бірақ сол жерде сөйлеуге тырысып, кенеттен ойын жоғалтты. Бұл Littlewoods-пен байланысының соңғы жағдайы болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол мүлдем сөйлей алмады.
Өлім
Сэр Джон Мурс 1993 жылғы 25 қыркүйекте 1930 жылдан бері тұрған Ширберн-роудтағы "Фейрвейс" үйінде дүниеден өтті. Алты күннен кейін ол Саутпортта кремацияланды, қатысушылар тек отбасы мүшелері болды. 1993 жылғы 30 қарашада Ливерпуль Англикан соборында 2000 адам қатысқан еске алу рәсімі өтті, олардың 1500-і Литтлвудс қызметкерлері еді. Оның ұлы Джон кіші әкесінің естелігіне арнап сөз сөйледі.
Уилл
Келесі айда ол 1988 жылғы 11 наурызда жасаған өсиеті бойынша 10 миллион фунт стерлингті құрайтын жалпы мүлікті қалдырғаны белгілі болды. Aberdeen Press and Journal газеті, 1993 жылғы 18 желтоқсан. Ол өзінің байлығының көп бөлігін төрт баласына қалдырды. Littlewoods компаниясы ол 1979 жылы Littlewoods-тағы акцияларының басым бөлігінен бас тартқанын мәлімдеді. Оның «Эвертон» футбол клубындағы акциялары екі ұлына, ал Бермудадағы акциялары мен инвестициялары екі қызына тиесілі болды. The Sunday Times Rich List 1989 журналы оның мүлкінің құнын 1,7 миллиард фунт стерлинг деп бағалады. Littlewoods компаниясының бизнесі Моурстың қайтысынан тоғыз жыл өткен соң, 2002 жылғы қазанда Барклей ағайындыларына сатылды. 2006 жылғы The Sunday Times Rich List тізімінде Мурс отбасының байлығы 1,160 миллион фунт стерлингке бағаланды.