Кіріспе
Жинақ теориясындағы ұғым. Жинақ теориясы – математиканың бір саласы. Urelement немесе ur элементі (неміс тілінен алынған "ur" префиксі, "алғашқы" деген мағынада) – жиын емес (элементтері жоқ) объект, бірақ жиынның құрамына кіре алады. Оны атом немесе индивид деп те атайды. Urelement-тер бос жиыннан өзгеше.
In set theory, a branch of mathematics, an urelement or ur element (from the German prefix ur , 'primordial') is an object that is not a set (has no elements), but that may be an element of a set. It is also referred to as an atom or individual. Ur elements are also not identical with the empty set.
Теория
Бірінші реттік теорияда урэлементтерді қарастырудың бірнеше түрлі, бірақ мәні жағынан бірдей тәсілдері бар. Бір тәсіл – екі типті, жиындар мен урэлементтерді қолданатын бірінші реттік теорияда жұмыс істеу, онда a ∈ b тек қана b жиын болған жағдайда ғана анықталады. Мұндай жағдайда, егер U урэлемент болса, онда деп айтуға ешқандай қажеттілік жоқ, бірақ толығымен дұрыс. Тағы бір тәсіл – жиындар мен урэлементтерді ажырату үшін қолданылатын бірлік қатынаспен бір типті теорияда жұмыс істеу. Жиындардың бос емес келесі мүшелері болса, ал урэлементтерде мүшелер болмайды, сондықтан бірлік қатынас тек бос жиынды урэлементтерден ажырату үшін ғана қажет. Бұл жағдайда, экстенсионалдылық аксиомасы тек урэлемент емес объектілерге ғана қолданылатындай етіп формулироваться керек. Бұл жағдай жиындар және кластар теориясын қарастыруға ұқсас. Шындығында, урэлементтер белгілі бір мағынада дұрыс кластарға қарама-қарсы келеді: урэлементтерде мүшелер болмайды, ал дұрыс кластар мүше бола алмайды. Басқаша айтқанда, урэлементтер – мүшелік қатынасы бойынша ең төменгі объектілер, ал дұрыс кластар – ең жоғары объектілер (әрине, бұл реттік қатынас емес, сондықтан бұл аналогияны әдеби мәнде қабылдамау керек).
Жинақ теориясындағы элементтер
1908 жылғы Зермелоның жиын теориясы урелементтерді қамтыды, сондықтан қазір ZFA немесе ZFCA деп аталатын нұсқа (яғни таңдау аксиомасы қосылған ZFA). Осы және оған ұқсас аксиоматикалық жиын теорияларының контекстінде урелементтердің қажеттігі жоқ екені тез ұғынылды, себебі оларды урелементтері жоқ жиын теориясында оңай модельдеуге болады. Осылайша, ZF және ZFC канондық аксиоматикалық жиын теорияларының стандартты түсіндірмелерінде урелементтер туралы еске салынбайды (ескерту үшін Суппеске қараңыз). Урелементтерді қолданатын жиын теориясының аксиоматизацияларына Крипке–Платек урелементтері бар жиын теориясы және Мендельсон сипаттаған фон Нейман–Бернайс–Гёдель жиын теориясының нұсқасы жатады. Тип теориясында 0 типті объектіні урелемент деп атауға болады; сондықтан "атом" деген ат пайда болды. Жаңа негіздер (NF) жүйесіне урелементтерді қосып, NFU жасау күдікті салдарға әкеледі. Атап айтқанда, Дженсен NFU-дың Пеано арифметикасына қатысты дұрыстығын дәлелдеді, ал NF-тың кез келген нәрсеге қатысты дұрыстығы Холмстің ZF-қа қатысты дұрыстығының дәлелі тексерілгенше ашық мәселе болып қалады. Сонымен қатар, NFU шексіздік аксиомасы және таңдау аксиомасымен толықтырылғанда салыстырмалы түрде дұрыс болып қалады. Айтқанда, таңдау аксиомасының жоқтығы NF теоремасы болып табылады. Холмс (1998) осы фактілерді NFU-дың математика үшін NF-дан жақсы негіз екендігінің дәлелі ретінде қарастырады. Холмс сондай-ақ жиын теориясының урелементтермен, урелементтерсіз қарағанда табиғирақ екенін айтады, өйткені біз кез келген теорияның немесе физикалық әлемнің объектілерін урелементтер ретінде қарастыра аламыз. Финитистік жиын теориясында урелементтер мақсатты құбылыстың ең төменгі деңгейдегі компоненттеріне, мысалы физикалық объектінің атомдық құрамдас бөліктеріне немесе ұйым мүшелеріне бейімделеді.
Куин атомдары
Элементтерге қатысты баламалы көзқарас – оларды жиынтықтан өзге нысан түрінде емес, жиынтықтың белгілі бір түрі ретінде қарастыру. Куин атомдары (Уиллард Ван Орман Куиннің атымен аталған) – тек өзінен ғана тұратын жиынтықтар, яғни x = {x} формуласын қанағаттандыратын жиынтықтар. Куин атомдары жүйелілік аксиомасын қамтитын жиын теориясы жүйелерінде болуы мүмкін емес, бірақ олар жақсы негізделмеген жиын теориясында болуы мүмкін. Жүйелілік аксиомасы алынып тасталған ZF жиын теориясы, егер ол қарама-қайшы болмаса (онда кез келген доғарылған тұжырым дәлелденеді), кез келген жақсы негізделмеген жиынның бар екенін дәлелдей алмайды, бірақ ол Куин атомдарының болуымен үйлесімді. Ацзельдің анти-основа аксиомасы бірегей Куин атомының бар екенін көрсетеді. Басқа жақсы негізделмеген теориялар көптеген ерекше Куин атомдарын қабылдауы мүмкін; спектрдің қарама-қарсы басында Боффаның суперуниверсалдылық аксиомасы жатыр, ол ерекше Куин атомдарының тиісті класс құрайтынын білдіреді. Питер Ацзель рефлексивті жиынтықтар деп атаған жалғыз жиынтық – Куин атомдары, бірақ басқа авторлар, мысалы, Джон Барвайз және Лоуренс Мосс, соңғы терминді x ∈ x қасиетіне ие жиынтықтардың кеңірек класын белгілеу үшін қолданады.