Кіріспе

Үндістанның екінші ең биік тауы – негізгі батыс шыңы. Нанда Деви – Канченджангадан кейін Үндістанның екінші ең биік тауы және толығымен ел ішінде орналасқан ең биік тау. (Кангченджанга Үндістан мен Непал шекарасында орналасқан.) Нанда Деви әлемдегі 23-ші ең биік шың. 1808 жылы Дхаулагири биік екені дәлелденгенге дейін Нанда Деви әлемдегі ең биік тау деп есептелген. Бұл тау 1975 жылға дейін Үндістанның ең биік тауы болды, содан кейін 1948 жылға дейін тәуелсіз мемлекет болған, ал кейін Үндістанның протектораты болған Сикким Үндістанның штаттарының біріне айналды. Ол Уттаракханд штатының Чамоли ауданында, батыста Ришиганга аңғары мен шығыста Гориганга аңғарының арасында орналасқан. Атауы "Бақыт сыйлайтын қасиетті әйел құдай" деген мағына беретін бұл шыңның солтүстік жағында Уттари Нанда Деви мұздығы жатыр, ол Уттари Риши мұздығына құяды. Оңтүстік-батысында Дакхини Нанда Деви мұздығын кездестіруге болады, ол Дакхини Риши мұздығына құяды. Бұл мұздықтардың барлығы Қасиетті аймақтың ішінде орналасқан және батысқа қарай Ришигангаға құйылады. Шығысында Пачу мұздығы, оңтүстік-шығысында Нандагунти және Лаван мұздықтары орналасқан, олар Лаван Гад өзенін қоректендіреді; бұлардың барлығы Милам аңғарына құйылады. Оңтүстікте Пиндари мұздығы орналасқан, ол Пиндар өзеніне құяды. Сунанда Девидің оңтүстігінде, Лаван Гад су ағынын Дакхини Нанда Деви мұздығынан бөліп тұратын Лонгстаф жотасы, Нанда Деви қасиетті аймағына кіруді қорғайтын биік өткелдердің бірі. Қасиетті аймақтың және оның айналасындағы маңызды шыңдардың тізімі үшін Нанда Деви ұлттық паркіне қараңыз.

Барлау және альпинизм тарихы

Нанда Девиге көтерілу үшін қасиетті орынға жол табуға 50 жылдық қажырлы ізденіс қажет болды. Оған жол – Риши шатқалы, өте тар, терең каньон, оны қауіпсіз кесіп өту өте қиын, және қасиетті орынға кіруге ең үлкен кедергі. Басқа жолдар қиын өткелдермен толы, олардың ең төменгісіне 1930 жылдары Хью Раттледж үш рет шыңға көтерілуге тырысып, әр жолы сәтсіз аяқтады. "Таймс" газетіне жазған хатында ол "Нанда Деви өзінің ізбасарларынан олардың шеберлігі мен төзімділігіне сынайтын сынақтан өтуді талап етеді" деп жазды, сондай-ақ қасиетті орынға кірудің өзі Солтүк полюске жетуден қиын екенін қосты. 1934 жылы британдық саяхатшылар Эрик Шиптон мен Х.В. Тилман үш шерпа – Аңтаркай, Пасаң және Кусаңмен бірге Риши шатқалы арқылы қасиетті орынға жол тапты. Кейін 1936 жылы британдық-американдық экспедиция тауға көтерілгеннен кейін, ол 1950 жылы Аннапурнаға дейін адамның көтерілген ең биік шыңы болды. (Дегенмен, 1920 жылдары британдықтар Эверест тауына жеткен, ал Джордж Малори 1924 жылы Эверест шыңына жеткен болуы мүмкін.) Бұл экспедиция бұрынғыдан да тік және ұзаққа созылған қиын жерлерді бағындыруды талап етті. Бұл құрылғы Қытайдың зымыран бағдарламасының даму кезеңінде Синьцзян провинциясында жүргізілген зымыран сынақтарының телеметриялық сигналдарын ұстап алу үшін жасалған. Қауіпті ауа райына байланысты экспедиция кері шегінді, құрылғыны Нанда Деви шыңына жақын қалдырды. Олар келесі көктемде құрылғыны іздеуге оралды, бірақ табысқа жете алмады. Ол "іш өтпеден және бастапқыда жорық басталған екінші күні байқалған жамбас қысылының күшеюінен" зардап шекті, және шамамен бес күн бойы осы жағдайда болды. 1980 жылы Үндістан армиясының инженерлік корпусы сәтсіз әрекет жасады. 1981 жылы Парашют полкінің тағы бір экспедициясы бір мезгілде негізгі және шығыс шыңдарына көтерілуге тырысты. Экспедиция Сарсон Паталдың биік жайлауында Нанда Деви Унсольдқа ескерткіш орнатты. Сәтті көтерілуге барлық шыңға жеткендер қаза тапты. 1993 жылы Инженерлік корпусынан 40 адамнан тұратын Үндістан армиясына арнайы рұқсат берілді. Экспедицияның мақсаты көп қырлы болды: экологиялық зерттеу жүргізу, бұрынғы экспедициялардан қалған қоқысты тазалау және шыңға көтерілу. Лейтенант-полковник В.К. Бхатт басқарған топқа Үндістанның жабайы табиғат институты, Салим Али атындағы орнитология және табиғи тарих орталығы, Дүниежүзілік табиғат қоры және Говинд Баллаб Пант атындағы Гималай аймағының қоршаған ортасы және даму институтының жабайы табиғат ғалымдары мен экологтары кірді. Экспедиция жан-жақты экологиялық зерттеу жүргізіп, 1000 килограмнан астам қоқысты көліктік және тікұшақпен парктен шығарды. Сонымен қатар, бес адам шыңға жетті: Амин Наик, Ананд Сваруп, Г.К. Шарма, Дидар Сингх және С.П. Бхатт.

Жақындағы тарих және сақтау

1974 жылы қасиетті орын шетелдік альпинистерге, саяхатшыларға және жергілікті тұрғындарға қайта ашылғаннан кейін, отын жинау, қоқыс тастау және мал жаю салдарынан нәзік экожүйеге тез арада зиян келтірілді. 1977 жылы ауыр экологиялық проблемалар байқалды және 1983 жылы қасиетті орын қайтадан жабылды. Қасиетті орынның барлық аумағы, соның ішінде негізгі шыңы (және жақын маңдағы шыңдарға қатынау жолдары) жергілікті тұрғындар мен альпинистикалық экспедициялар үшін жабық, бірақ 1993 жылы Үндістан армиясының инженерлік корпусының 40 мүшелі тобына, қалпына келтіру деңгейін тексеру және бұрынғы экспедициялар қалдырған қоқыстарды тазалау үшін бір реттік рұқсат берілді. 2001 жылғы негізгі аймақ 2003 жылы Нанда Девиде шектеулі экологиялық туризм үшін ашылды. 2006 жылы науқан ұлттық саябақтағы алғашқы саяхат кезінде 4 елден келген әйелдер-саяхатшыларды шақырды. Осыған байланысты, "Мәдениетті сақтау және тұрақты өмірлену" науқаны Нанда Деви ұлттық саябағына танымдық саяхатты ұйымдастырды. Нанда Деви ұлттық саябағының биомәдени әртүрлілігіне арналған Танымдық орталық Нанда Деви ұлттық саябағының кіреберісіндегі Лата ауылында салынуда. Мамыр және қазан айлары аралығында негізгі аймаққа Дхарансиге дейін ең көп дегенде 500 саяхатшы кіруге рұқсат етіледі. Нанда Деви ұлттық саябағына саяхат Нити Малари тас жолындағы Джошимат қаласынан 25 шақырым жоғарыда орналасқан Лата ауылынан басталады.

2021 жылғы су тасқыны

2021 жылдың 7 ақпанында Нанда Деви мұздығының бір бөлігі бөлініп, Дхаулиганга және Ришиганга өзендерінің тасып кетуіне себеп болды. Рени ауылындағы Дхаулиганга су электр стансасының бір бөгеті қиратылды, ал екіншісі ішінара құлады. Алғашқы хабарламалар бойынша, тоғыз адам қаза тапты және 140 адамнан хабар жоқ. Алакнанда өзеніндегі су деңгейі де көтерілді.