Кіріспе

Канада мен АҚШ-тың Солтүстік-Шығыс орманды аймақтарының түпкі тұрғындары.

Уабанаки ұлты

Оданак (Пьервиль, МРК Николет-Ямаска деп те аталады) Квебек орталығындағы Труа-Ривьердің оңтүстік-батысында мекендеген және Сент-Франсуа және Магог өзендері бойындағы елді мекендерді қамтыды. Волинак (сонымен қатар Беканкур, МРК Беканкур) Труа-Ривьер маңында, Квебек орталығында мекендеген және Беканкур өзені бойындағы елді мекендерді қамтыды.

Орналасқан жері

Абенакидің отаны Наккина (Біздің жеріміз; кейде Н'дакинна немесе Н'дакинна деп те жазылады) деп аталады. Бұрын бұл жер қазіргі Жаңа Англияның солтүстігінде, Квебектің оңтүстігінде және Канаданың оңтүстік теңіз аймақтарында орналасқан. Шығыс Абенаки халқы Нью-Гэмпширдің Ақ тауларының шығысында Нью-Брансуик пен Мэннің бөліктерінде шоғырланған. Басқа ірі топ – Батыс Абенакилер – Вермонт, Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарының Коннектикут өзенінің аңғарында өмір сүрді. Миссиквойлар Шамплен көлінің шығыс жағалауында өмір сүрді. Пеннакук халқы Нью-Гэмпширдің оңтүстігіндегі Мерримак өзенінің бойында өмір сүрді. Теңіз Абенакилері Мэн мен Нью-Брансуик арасындағы шекара сызығының маңында Сент-Круа және Воласток (Сент-Джон өзені) аңғарларының айналасында өмір сүрді. Жаңа Англияға ағылшын отаршылдарының қоныс аударуы және жиі болатын зорлық-зомбылық көптеген Абенакилерді Квебекке көшіп кетуге мәжбүр етті. Абенакилер Квебектің Силлери аймағына 1676 және 1680 жылдар аралығында қоныстанды, содан кейін шамамен жиырма жыл бойы Шаудиер өзенінің жағалауында, Шарлауыққа жақын жерде өмір сүрді, ал он сегізінші ғасырдың басында Оданак пен Волинаққа қоныстанды. Сол кезде Абенакилер аң аулау, балық аулау, тұзақ қою, жидек жинау, жүгері, бұршақ, қабақ, картоп және темекі өсіру арқылы өмір сүрді. Олар сондай-ақ жабайы жидектерді жинауға арналған шөптен және балшықтан жасалған себеттер жасады, ал сироп жасау үшін клен шырынын қайнатты. Себет тоқу кейбір тайпа мүшелері үшін дәстүрлі әрекет болып табылады. Англия-Франция соғыстары кезінде Абенакилер Франциямен одақтас болды, өйткені олар Англиядан келген қоныс аударушылар арқылы Наккинадан ығыстырылды. Осы кезеңде Франция королі Людовик XIV-нің 140-тан астам жауын өлтірген және рыцарь дәрежесін алған Нескамбуит (ағылш. Nescambuit, басқаша жазылулары: Assacumbuit) туралы әңгіме айтылады. Алайда, барлық Абенакилер француз жағынан соғыспады, көптегендері солтүстік колониялардағы туған жерлерінде қалды. Аң аулаудың көп бөлігін жергілікті халық жасады және оларды ағылшын отаршылдарына ұзақ сақтауға жарамды тауарларға айырбастады. Американың түпкілікті халықтары Абенакилердің осы үлесі туралы көпшілікке жеткізілмеді. Канадада екі тайпалық қауымдастық құрылды: бірі Пьервилл, Квебек қаласына жақын жердегі Сент-Франсуа-дю-Лак (қазір Оданак, Абенаки тілінде "үйге оралу" деген мағынаны білдіреді), екіншісі Беканкур маңында (қазір Волинак) Сент-Лоуренс өзенінің оңтүстік жағалауында, Тройс-Ривьерден өзеннің арғы жағында орналасқан. Бұл екі Абенаки қорығы өсіп, дамуын жалғастыруда. 2000 жылдан бері Абенаки халқының саны (қорық аймағында және одан тыс жерлерде) 2011 жылы 2 101 адамға дейін екі есеге өсті. Бұл екі қорықта шамамен 400 Абенаки тұрады, олардың жалпы ауданы шағын. Вермонт пен Нью-Гэмпширде, негізінен Шамплен көлі айналасында, резервациясыз тұратын 3200-ге жуық Абенаки бар. Қалған Абенаки халқы Канада мен АҚШ-тың көп ұлтты қалаларында, негізінен Онтарио, Квебек, Нью-Брансуик және Солтүстік Жаңа Англияда тұрады. Миссиквой Абенаки тайпасы Вермонт штатының Брансуик қаласында Брансуик Спрингсінің маңында орналасқан орманды жерлерге ие. Бұл бұлақтар Абенакидің қасиетті жері деп саналады.

Тіл

Абенаки тілі Панавахпскек (Пенобскот) тілімен тығыз байланысты. Басқа көршілес Вабанаки тайпалары – Пестомухкати (Пассамакуодди), Воластокиик (Малисет) және Микмак, сондай-ақ басқа Шығыс Алгонкиан тілдері көптеген тілдік ұқсастықтарды бөліседі. Бұл тіл сөйлеу тілі ретінде жоғалуға жақын келді. Тайпа мүшелері Абенаки тілін Оданак (яғни "ауылда") – Пьервильге (Квебек) жақын орналасқан және Нью-Гэмпшир, Вермонт және Нью-Йорк штатындағы Абенаки үндістерінің резерватында қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Тіл полисинтетикалық, яғни сөз тіркесі немесе толық сөйлем бір сөзбен беріледі. Мысалы, "ақ адам" деген сөз – awanoch, ол awani ("кім") және uji ("қайдан") сөздерінің бірігімінен құралған. Осылайша, "ақ адам" сөзінің тікелей мағынасы – "Бұл кім және ол қайдан келді?" болып аударылады.

Тарих

Қазіргі Нью-Гэмпширде кемінде 12 000 жылдан бері жергілікті халық өмір сүргенін археологиялық дәлелдер көрсетеді. "Буллоу көліндегі ойлар" атты еңбегінде тарихшы Диана Мьюр Абенакилердің көршілері – байланысқа дейінгі Ирокездердің империалистік, экспансионистік мәдениет болғандығын айтады. Олар негізінен көршілес Алгонкин халықтарына, соның ішінде Абенакилерге қарсы соғыс жүргізді. Мьюр археологиялық деректерді пайдаланып, Ирокездердің Алгонкин жерлеріне кеңігені Алгонкиндердің егіншілікпен айналысуымен тоқтатылғанын дәлелдейді. Бұл оларға өз халқына қолдау көрсетуге және Ирокездердің басып алу қаупіне қарсы тұру үшін жеткілікті жауынгерлерге ие болуға мүмкіндік берді. 1614 жылы Томас Хант 24 Абенаки адамын тұтқындап, Испанияға алып кетіп, құлдыққа сатты. Солтүстік Американы еуропалықтар отарлаған кезде Абенакилердің қоныс тепкен жері Англияның Массачусетс колониясы мен Францияның Квебегі арасындағы аймақта орналасқан еді. Аумақтық шекаралар бойынша ешбір келісімге қол жеткізілмегендіктен, олардың арасында үнемі қақтығыстар болып тұрды. Абенакилер дәстүрлі түрде француздермен одақтас болды; XIV Людовик патшаның тұсында басшы Ассакумбуит өзінің қызметі үшін француз аристократиясының мүшесі болып тағайындалды. 1669 жылға қарай, ағылшын отаршыларымен болған қақтығыстар мен жаңа жұқпалы аурулардың эпидемиясы салдарынан Абенакилер Квебекке көшіп бастады. Жаңа Францияның губернаторы екі сеньорияны (феодалдық иеліктерге ұқсас, дербес басқарылатын үлкен аумақтарды) бөлді. Біріншісі Сент-Франциск өзенінде орналасқан және қазір Оданак үнді резервациясы деп аталады; екіншісі Беканкур маңында құрылып, Волинак үнді резервациясы деп аталды.

Абенаки соғыстары

Филипп патшаның (Метакомет) басшылығымен вампаноаг халқы 1675 жылы Жаңа Англиядағы ағылшын отаршылдарына қарсы Филипп патша соғысында күрескен кезде, абенакилер вампаноагтарға қосылды. Олар үш жыл бойы Мэн шекарасында Бірінші абенаки соғысында шайқасты. Абенакилер шашыраңқы шаруашылықтар мен кішкентай ауылдарға жасаған қирату шабуылдары арқылы ақтардың қоныстану шегін кері итерді. Соғыс 1678 жылы бейбіт келісім шартымен аяқталды, вампаноаг халқы қырылды, ал көптеген жергілікті тұрғындар Бермудада құлдыққа сатылды. 1702 жылы Анн патшайымының соғысы кезінде абенакилер француздермен одақтасты; олар Мэйндегі Веллзден Каскоға дейінгі көптеген ағылшын отарларын шапты және он жыл ішінде шамамен 300 қоныс салушыны өлтірді. Олар 1704 жылы Гротон мен Дирфилдте болғандай, Массачусетс штатына да шабуыл жасады. Соғыс аяқталғаннан кейін шабуылдар тоқтатылды. Кейбір тұтқындар могавк және абенаки тайпаларына қабылданды; ересек тұтқындар көбінесе құны төленген, ал колониялар қарқынды сауда-саттықпен айналысты. Үшінші абенаки соғысы (1722–25), «Ата Рале соғысы» деп аталды, француз иезуит миссионері Себастьен Рале (немесе Раслес, шамамен 1657–1724) абенакилерді янкилердің қоныстануын тоқтатуға ынталандырғанда басталды. Массачусетс ополченнясы Ралені ұстауға тырысқанда, абенакилер Брансуик, Ароусик және Мерри Митинг Бэй елді мекендеріне шабуыл жасады. Массачусетс үкіметі соғыс жариялады, және Норриджвокта (1724) қанды шайқастар болды, онда Рале қаза тапты, сондай-ақ қазіргі Фрайбург, Мэн қаласының жанындағы үнді ауылында күндізгі шайқас болды (1725). Бостон мен Каско шығанағындағы бейбіт келісімдер соғысты аяқтады. Раль қайтыс болғаннан кейін абенакилер Сент-Франсис өзеніне көшіп барды. Сент-Франсуадан келген абенакилер ата Ле Лутр соғысы (Солтүстік-Шығыс жағалауындағы науқан (1750)) және француз-үнді соғысы кезінде Жаңа Англия шекарасындағы бұрынғы отандарына британдық елді мекендеріне шабуыл жасауын жалғастырды.

Канада

Туристік жобаларды дамыту Канаданың Абенаки халқына өздерінің мәдениеті мен дәстүрлерін сақтай отырып, заманауи экономиканы дамытуға мүмкіндік берді. Мысалы, 1960 жылдан бері Оданак тарихи қоғамы Квебек Монреаль бағытынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Квебектегі алғашқы және ең ірі абориген мұражайларының бірін басқарып келеді. Жыл сайын Абенаки мұражайын 5000-нан астам адам тамашалайды. Бірнеше Абенаки компанияларының қатарында: Волинакта General Fiberglass Engineering компаниясы онға жуық жергілікті тұрғынды жұмысқа алып, жылдық сатылымы 3 миллион канад долларынан аспайды. Оданак қазір көлік және тарату саласында белсенділік таныстыруда. Осы аймақтың белгілі өкілдерінің арасында құжатты фильмдер режиссері Аланнис Обомсавин (Канаданың Ұлттық кино кеңесі) бар.

Мэн: федералды түрде танылған тайпалар

Пенобскот үнді халқы, Пассамакуодди халқы және Малисит үндістерінің Хоултон тобы АҚШ-тағы федералдық үкімет тарапынан тайпалар ретінде мойындалды.

Вермонт: мемлекет мойындаған тайпалар

Кусук Абенаки Ұлтының Нульхеган тобы, Коасек Абенаки тайпасы, Элну Абенаки тайпасы және Миссискои Абенаки тайпасы 2011 жылы АҚШ-та штат тарапынан мойындалған тайпалар болып табылады. Миссискои Абенаки 1980-ші жылдары үнді тайпасы ретінде федералдық мойындауға үміттене бірақ жеті критерийдің төртеуін орындауға жетпеді. АҚШ Үнді істері бюросы Миссискои тайпасының 1171 мүшесінің 1% - дан да азы Абенаки тегінен екенін дәлелдей алды. Бюроның баяндамасында өтініш беруші "1970 жылдардың басына дейін бір-бірімен әлеуметтік немесе тарихи байланысы шамалы немесе жоқ, көбінесе дәлелденбеген үнді тегінен шыққан адамдардың тобы" деген қорытынды жасалды. Штат тарапынан мойындалу өтініш берушілерге американдық үндістерге арналған белгілі бір стипендиялық қаражаттарға қол жеткізуге және 1990 жылғы Үнді өнері мен қолөнер заңына сәйкес мүшелеріне американдық үнді немесе түпкілікті американдық деп белгіленген өнер туындыларын сатуға мүмкіндік береді. 2002 жылы Вермонт штаты Абенаки халқының штат аумағында "үздіріссіз болмағанын" және 17 ғасырдың соңында Квебекке солтүстікке көшіп кеткенін мәлімдеді. Қырылу қаупіне тап болған көптеген Абенаки 1669 жылдан бастап француз билігінде болған Канадаға көшіп бара бастады.

"Тұрды ауыстыру" даулы мәселесі

Квебекте орналасқан Абенаки ұлты Вермонтта өзін Абенаки деп жариялағандардың жергілікті түп аталары туралы жалған мәлімдеме жасаған қоныс аударушылар екенін айтады. Квебектегі Оданак және Волинак Абенаки алғашқы халықтары Вермонт тұрғындарының өздері Абенаки екендігі туралы айтқан сөздеріне бастапқыда сенгенімен, Оданак 2003 жылы өз ұстанымын өзгертіп, Вермонттағы топтарды оларға түпкі ата-тегін анықтайтын генеалогиялық деректерді ұсынуға шақырды. Зерттеуші Даррил Леру Вермонт Абенакилерінің Абенаки түп-тегі туралы талаптарын "жарыс ауыстыру" деп сипаттайды, генеалогиялық және архивтік деректер көрсеткендей, штат мойындаған тайпалардың көпшілігі ақ француз канадалықтарының ұрпақтары болып табылады.

Нью-Гэмпшир және азшылықтарды тану

Нью-Гэмпшир штаты ешқандай Абенаки тайпаларын мойындамайды. Комиссияға әртүрлі Cowasuck, Abenaki және басқа да тума және мұра топтары өкілдік етеді. 2021 жылы Нью-Гэмпшир заң шығарушы органына Нью-Гэмпшир қауымдастықтарына Абенаки тілінде жер аттарын өзгертуге рұқсат беретін заң жобасы ұсынылды. Алайда, бұл заң жобасы қабылданбады.

Мәдениет

"Абенаки" атауының он екіге жуық түрі бар, мысалы, Abenaquiois, Abakivis, Quabenakionek, Wabenakies және тағы да басқалары. Иезуиттердің жазбаларында Абенакилер адам жемейтін, қарапайым, епті, ішімдікке аса құмар емес және дінсіз емес деп сипатталған. Абенакилердің тұрмыс салты Оңтүстік Жаңа Англиядағы алгонкин тілінде сөйлейтін халықтардың тұрмыс салтына ұқсас болған. Олар егін өсіріп, құнарлы өзен жайлауларында немесе олардың жанында ауылдар салған. Сонымен қатар, аң аулап, балық аулап, жабайы өсімдіктер мен саңырауқұлақтар жинаған. Қыс айларында Абенакилер конус тәрізді шатырларын аю мен бұғы терісімен жауып, жылу сақтаған.

Жыныстық қатынас, тамақ, еңбек бөлінісі және басқа да мәдени қасиеттер

Абенакилер егіншілікпен айналысқан, оған аң ауру мен жинау ілесіп отырған қоғам болды. Әдетте, аң аурумен ерлер айналысқан. Әйелдер егістіктерді күтіп, егін өсірген. Олар егістіктерінде егінді "қарындастар" тобымен бірге отырған. Үш қарындас бірге өсірілді: жүгерінің сабағы бұршақтарды ұстап тұрды, ал қабақ немесе тығыз шөп топырақты жамылып, арамшөптерді азайтты. Олардың арасында Азбан - егермен туралы әңгіме бар. Бұл - суарнаға дауыс айқасуға шақырған мақтанқор егермен туралы әңгіме. Суарна жауап бермегенде, Азбан оны басып оздыру үшін суға сүңгіп кіреді; ол мақтандығының кесірінен ағысқа ілесіп кетеді. Бұл әңгіме балаға мақтандықтың зиянын көрсету үшін пайдаланылған.

Этноботаника

Абенакилер Ranunculus acris гүлдері мен жапырақтарын ұнтақтап, бас ауруына қарсы иіскейді. Олар Vaccinium myrtilloides жемісін дәстүрлі тамақтануларының бір бөлігі ретінде пайдаланады. Сондай-ақ, Viburnum nudum var. cassinoides өсімдігінің жемісі мен дәндерін тағам ретінде қолданады. Көптеген басқа өсімдіктерді түрлі емдеу амалдарында қолданады, оның ішінде теріге, дезинфекциялағыш ретінде, жалпы ем ретінде, тыныс алуға көмектесу үшін, суық тиюге, жөтелге, қызбаға, тұмауға, ішек газына, қанды нығайтуға, бас ауруы мен басқа да ауыруларға, ревматизмге, жұмсартқыш ретінде, мұрын қабынуына, құрттарға қарсы, көзге, түсік түсіруге, сүйектерге, қан тоқтатуға, тыныштандыруға, қызықтырмауға, ісіктерге, зәр шығаруға, асқазан-ішек жүйесіне көмектесуге, гемостаз ретінде, балаларға көмек ретінде (мысалы, тіс шығарғанда) және басқа да белгісіз немесе жалпы қолданыстар үшін пайдаланады. Олар Hierochloe odorata (иісті шөп), Apocynum (итқуық), Betula papyrifera (қағаз қайың), Fraxinus americana (ақ күл), Fraxinus nigra (қара күл), Laportea canadensis (Канада қызылжапырағы), Salix тұқымдастарының әртүрлі түрлері және Tilia americana (американдық липа немесе бассвуд) var. americana-ны себет, каноэ, қарға аяқкиім және сыбызғы жасау үшін қолданады. Hierochloe odorata мен биязы талдан ыдыс жасайды, Betula papyrifera-дан ыдыстар, лось шақырулар және басқа да тұрмыстық заттар жасайды, ал Cornus sericea (қызыл тал) ssp. sericea-ның қабығын темекі шегу үшін пайдаланады. Сонымен қатар, Acer rubrum, Acornus calamus, белгісіз Amelanchier түрі, Caltha palustris, Cardamine diphylla, Cornus canadensis, белгісіз Crataegus түрі, Fragaria virginiana, Gaultheria procumbens, Osmunda cinnamomea, Phaseolus vulgaris, Photinia melanocarpa, Prunus virginiana, Rubus idaeus және басқа белгісіз Rubus түрі, Solanum tuberosum, Spiraea alba var. latifolia, Vaccinium angustifolium және Zea mays-ты шай, сорпа, желе, тәттілендіргіш, дәмдеуіш, шақаман немесе тағам ретінде қолданады. Абенакилер Abies balsamea-ның шайырын аздап қышуға және антисептикалық май ретінде пайдаланады. Жапырақтарды, инелерді және ағаштарды панацея ретінде жастықтарға салады.

Халық саны және эпидемиялар

Абенакилер, Пеннакук және Микмактардан басқа, еуропалықтармен байланысқа түспей тұрып, олардың саны 40 000-ға дейін жеткен болуы мүмкін. Олардың шамамен 20 мыңы Шығыс Абенаки, тағы 10 мыңы Батыс Абенаки, ал қалған 10 мыңы Теңіз Абенакиі болды. Еуропалық балықшылармен ерте байланыс 16 ғасырда Абенаки халқына екі ірі эпидемия әкелді. Бірінші эпидемия 1564-1570 жылдар аралығында болған белгісіз ауру, ал екіншісі – 1586 жылы қызба. 1620 жылы Массачусетстің ағылшындар тарапынан отарлануына он жыл бұрын бірнеше эпидемия болды, сол кезде Жаңа Англия және Канаданың теңіз жағалауында үш түрлі ауру тарады. 1617 жылы Мэн штаты аса ауыр зардап шекті, өлім-жітім көрсеткіші 75% құрады, ал Шығыс Абенаки халқының саны шамамен 5000-ға дейін азайды. Көбінесе оқшауланған Батыс Абенакиі аз шығынға ұшырады, бастапқы 10 000 халқының жартысын жоғалтты.