Августо Сандино: АҚШ оккупациясына қарсы Никарагуалық күрескер

Кіріспе

Никарагуаның АҚШ-қа қарсы тұрушы көшбасшысы (1895–1934)

Аугусто С. Сандино (18 мамыр 1895 – 21 ақпан 1934), толық аты Аугусто Николас Кальдерон Сандино, никарагуалық революционер және 1927–1933 жылдар аралығында Никарагуаның АҚШ оккупациясына қарсы көтерілістің жетекшісі. АҚШ үкіметі оны «бандит» деп атағанымен, оның ерліктері Латын Америкасының көп бөлігінде оны батыр етті, ол американдық империализмге қарсы тұрудың символына айналды. Сандино АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің бөлімдерін жарияланбаған партизан соғысына тартты. АҚШ әскерлері 1933 жылы президент Хуан Баутиста Сакасаның сайлануы мен іске кірісуіне бақылау жасағаннан кейін елден шығып кетті, ол эмиграциядан оралған еді. Ол командирлер Диего Запата мен Корнелио Бравомен бірге күресті. Сандино 1934 жылы генерал Анастасио Сомоса Гарсияның Ұлттық гвардия күштерімен өлтірілді, ол екі жылдан кейін төңкеріс жасап билікті басып алды. 1936 жылы көп дауыспен президент болып сайланғаннан кейін Сомоса Гарсия Ұлттық гвардияны қайта бақылауға алып, 40 жылдан астам Никарагуаны билеген диктатура мен Сомоса әулетін құрды. Сандиноның саяси мұрасын Сандинистік Ұлттық Азаттық фронты (FSLN) қабылдады, ол 1979 жылы Сомоса үкіметін құлатты. Сандино Никарагуада құрметке ие, ал 2010 жылы елдің конгресі оны бірауыздан «ұлттық батыр» деп жариялады. Оның саяси ізбасарлары, кең қақпақты шляпасы мен етік-аяқ киімдерінің бейнелері, сондай-ақ АҚШ теңіз жаяу әскерлеріне қарсы соғыс жылдарындағы жазбалары Никарагуаның ұлттық ерекшелігін қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда. Ол тоғыз жасқа дейін анасымен бірге өмір сүрді, содан кейін әкесі оны өз үйіне алып, білімімен айналысуына көмектесті. Сонда жас Аугусто әкесінің тегін алды, анасының тегі Кальдеронды ортаңғы аты ретінде сақтап, оны «C» әрпімен белгіледі.

1912 жылдың шілдесінде, 17 жасқа толғанда, Сандино көптеген адамдар АҚШ-тың марионеткасы деп санайтын президент Адольфо Диасқа қарсы көтерілісті басу үшін Никарагуаға АҚШ әскерлерінің кірісуіне куә болды. Джинотега штатындағы Ла Конкордияның генералы Бенжамин Зеледон сол жылы 4 қазанда Койотепе төбесіндегі шайқаста қаза тапты, АҚШ теңіз жаяу әскерлері көтерілісшілерден Койотепе бекінісі мен Масая қаласын қайтарып алғанда. Теңіз жаяу әскерлері Зеледонның денесін өгіз арбасына салып, Катаринаға жерлеуге алып кетті.

Мексикада өлтіруге тырысу және жер аударылу

1921 жылы 26 жасында Сандино Сандиноның анасы туралы қарапайымдыққа келмейтін сөздер айтқан көрнекті консервативті қала тұрғынының ұлы Дагоберто Ривасқа оқ атып, бірақ өлтіре алмады. Осының салдарынан Сандино Гондурасқа, содан кейін Гватемалаға, әрі қарай Мексикаға қашып кетті, онда ол Тампико портының жанындағы Standard Oil мұнай зауытында жұмыс істеді. Сол кезде Мексика революциясының әскери кезеңі аяқталуға жақын болды. 1917 жылғы Конституцияның қағидаларын іске асыруға бағытталған, түрлі халықтық қозғалыстардың күшімен құрылған жаңа "институционалдық революциялық" режим қалыптасып жатты. Сандино жетінші күндік адвентистер шіркеуімен, спиритизм гуруларымен, сондай-ақ империализмге қарсы, анархистік және коммунистік революционерлермен байланыста болды. Ол Мексика революциясының дінге қарсылығын және Латын Америкасының байырғы халықтарының мұрасын ұлықтайтын Индигенизм идеологиясын қабылдады.

Күрес

Соғыс жариялауын бүкіл "Индо-испан нәсіліне" жолдаған Сандино өзінің күресін Никарагуаның ғана емес, тұтас Латын Америкасының қорғанысы деп қарастырды. Көтерілісінің бастапқы кезеңінде Сандино гондурастық ақын, журналист және дипломат Фройлан Турсиосты өзінің ресми сыртқы өкілі етіп тағайындады. Тегусигальпада тұратын Турсиос Сандиноның хабарламаларын, манифесттерін және баяндамаларын қабылдап, таратып, оған қару-жарақ пен еріктілермен көмектескен жақтастармен байланыс жасады. Никарагуадан шеттетілген бірнеше белгілі тұлғалармен бірлесіп, Турсиос Сандиноның күресіне Орталық Американың басқа елдерінде және Конституциялық соғыста либералдарды қолдаған Мексикада қолдау табуға тырысты. Мексикада Сандиноның бас өкілі – Никарагуадан шеттетілген Педро Зепеда болды, ол бұрын Сакаса мен мексикалық үкімет арасында байланысшы қызметін атқарған. Сандиноның басты талаптары: президент Диасқа отставка беру, АҚШ әскерлерін елден шығару, Латын Америкасы елдерінің қадағалауымен жаңа сайлау өткізу және Брайан-Шаморро шартын жою (бұл шарт АҚШ-қа Никарагуа арқылы канал салуға эксклюзивті құқық берген). 1928 жылдың қазан айында Хосе Мария Монкада АҚШ бақылауымен президент болып сайланды, бұл Сандиноның либералдық революцияны қорғау әрекеттеріне үлкен соққы болды. Сайлауға дейін Сандино тағы үш маргиналды фракциямен бірге Зепеда басқаратын хунта құруға тырысты. Ұйымдастыру шартында Сандино генерал-сиссимус және республиканың жалғыз әскери билігі рөлін алды. Монкада сайланғаннан кейін Сандино бұрынғы қарсыласымен келіссөздер жүргізуден бас тартып, сайлауды конституциялық емес деп жариялады. Генералдан озу үшін Сандино өзінің талаптарын кеңейтіп, Орталық Американың Біріккен провинцияларын қайта құруды қосты. Ол бұл талапты өзінің саяси платформасының негізгі бөлігіне айналдырды. 1929 жылдың наурыз айында Аргентина президенті Иполито Иригоенге жазған "Боливар арманын іске асыру жоспары" атты хатында Сандино одан да амбициялы саяси жобасын ұсынды. Ол Буэнос-Айресте Латын Америкасының барлық елдері қатысатын конференция өткізуді ұсынды, ол саяси бірігуге жұмыс істейтін және "Индо-Латын Америкасы континенттік және Антильдік федерациясы" деп аталатын бірлікке айналуы керек еді. Ол біріккен құрылымның АҚШ-тың одан әрі үстемдігіне қарсы тұратынын және ұсынылып отырған Никарагуа каналы Латын Америкасының бақылауында қалатынын қамтамасыз ете алатынын айтты.

Having addressed his declaration of war to the whole of the "Indo Hispanic race", Sandino saw his struggle in racial terms, as the defense not only of Nicaragua but of the whole of Latin America. At the beginning of his rebellion, Sandino appointed the Honduran poet, journalist and diplomat, Froylán Turcios, as his official foreign representative. Residing in Tegucigalpa, Turcios received and distributed Sandino's communiques, manifests and reports; he also acted as his liaison to sympathizers who provided him with arms and volunteers. Working with a number of prominent Nicaraguan exiles, Turcios sought to build support for Sandino's struggle in other Central American nations and in Mexico, which had backed the Liberals during the Constitutionalist War. In Mexico, Sandino's principal representative was the Nicaraguan exile Pedro Zepeda, who had previously served as the liaison between Sacasa and the Mexican government. Sandino's principal demands were the resignation of President Díaz, withdrawal of U. S. troops, new elections to be supervised by Latin American countries, and the abrogation of the Bryan–Chamorro Treaty (which gave the United States the exclusive right to build a canal across Nicaragua). In October 1928, José María Moncada was elected as president, in a process supervised by the United States, which proved a major setback for Sandino's claim to be acting in defense of the Liberal revolution. Prior to the election, Sandino had attempted, with three other marginal factions, to organize a junta to be headed by Zepeda. In an organizing pact, Sandino took the role of Generalissimo and the sole military authority of the republic. Following the election of Moncada, Sandino ruled out negotiations with his former rival and declared the elections unconstitutional. In an attempt to outmanoeuvre the general, Sandino expanded his demands to include the restoration of the United Provinces of Central America. He made this demand a central component of his political platform. In a letter he wrote in March 1929 to the Argentine President Hipólito Yrigoyen, "Plan for Realizing Bolívar's Dream", Sandino outlined a more ambitious political project. He proposed a conference in Buenos Aires to be attended by all Latin American nations, which would work toward their political unification as an entity he called the "Indo Latin American Continental and Antillean Federation". He proposed that the unified entity would resist further domination by the United States and be able to ensure that the proposed Nicaragua Canal would remain under Latin American control.

Шетелдік мемлекеттермен ынтымақтастық

Сандиноның табысы арта түскен сайын, оған Кеңес Одағы мен Коминтерннен құттықтаулар мен қолдау білдіріле бастады. Коминтерннің Оңтүстік Америка бюросының қадағалауындағы Панамерикандық антиимпериалистік лига Сандиноны қолдап бірнеше мәлімдеме жасады. Америка Құрама Штаттарында Антиимпериалистік лиганың АҚШ бөлімшесі Никарагуадағы АҚШ үкіметінің іс-қимылдарына қарсылық танытты. Сандиноның Нью-Йорк қаласында тұратын жартылай інісі Сократ, Лига мен АҚШ Коммунистік партиясы ұйымдастырған Никарагуадағы американдық араласуға қарсы бірнеше митингілерде сөз сөйледі. Коминтерннің 1928 жылғы жазда Мәскеуде өткен алтыншы дүниежүзілік құрылтайы «Никарагуа жұмысшылары мен шаруаларына және генерал Сандиноның ұлттық азаттық күресіндегі батыр армиясына ынтымақ білдіреміз» деген мәлімдеме жасады. Қытайда 1928 жылы Пекинге басып кірген Гоминьдан армиясының бір бөлімі «Сандино бригадасы» деп аталды. Ал келесі маусымда Сандино Франкфуртта өткен Дүниежүзілік антиимпериалистік лиганың екінші құрылтайына өкіл тағайындады.

Мексикадағы бір жылдық жер аударылу

Сандиноның Турчиоспен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Турчиос хунтаның ұсынысын қабылдамады. Сандино оны Гватемаламен шекаралық дауға Гондурас жағын алғаны үшін сынады, бұл Орталық Американы біріктіру мақсатынан бұрғытып жібереді деп санайтын. Екеуінің арасындағы қақтығыс 1929 жылдың қаңтар айында Турчиостың отставкаға кетуіне әкелді, бұл Сандино күштеріне қару-жарақ ағынын тоқтатып, оларды Никарагуадан тыс әлеуетті қолдаушылардан оқшаулады. Сандино әскері 1929 жылдың ақпан айында оның шабуылдарын жоспарлаған генерал Мануэль Мария Хиронды АҚШ теңіз жаяу әскерінің қолға түсіргенінен ауыр соққы алды. Теңіз жаяу әскерінен Сандино әскерінің тағы да жеңілістері жақындады. Әскери және қаржылық қолдау алу үшін Сандино Латын Америкасының әртүрлі басшыларына үндеу хаттар жазды. Сандино революциялық Мексикадан көмек күтті, бірақ елде де-факто биліктегі Плутарко Элиас Каллес басшылығымен коммунизмге қарсы үрдіс күшейді. Сандино Чикагодағы Аль Капонеге де хат жазды. Мырза Капоне Сандиноға жеке көмектесуге қызығушылық танытпады. Сондықтан ол хатты 1929-1935 жылдар аралығында "Мұрағат тобының" басшысы болған Тони Эдуардо Дельдукаға жеке тапсырды. Мырза Дельдука баспасөз арқылы Сандиноның тарихымен таныс болғандықтан, оған көмектесуге өте қуанды және мақтан тұтты. Суреттегі "Packard" машинасы Сандиноға мырза Дельдуканың сыйы. АҚШ әскерлерінің елден кетуі шартымен Сандиноның бағынуын келіспегеннен кейін, Мексика президенті Эмилио Портес Гиль Сандиноға пана берді. 1929 жылдың маусым айында жетекші партизан Никарагуадан кетіп қалды. Максиматоның саяси ахуалында Сандиноның радикализмі қабылданбады. АҚШ-ты жұбату үшін Мексика үкіметі Сандиноны Мерида қаласына қамауға алды. Сандино қонақүйde тұрып, өзінің жақтастарымен байланысын сақтап қалды. Ол Мексика қаласына сапар шегіп, Портес Гильмен кездесті, бірақ оның қолдау сұранысы тез қабылданбады. Мексика Коммунистік партиясы Сандиноға Еуропаға саяхат жасауға қаржы жұмсауды ұсынды, бірақ ол Мексика үкіметін айыптау туралы мәлімдеме жасаудан бас тартқаннан кейін ұсыныстан бас тартты. 1930 жылдың сәуір айында Сандиноның коммунистермен қарым-қатынасы суыған кезде, олар Портес Гиль үкіметін сынаған Сандино туралы ақпаратты жариялады. Мексикада қауіпке ұшыраған Сандино елден кетіп, Никарагуаға оралды.

Sandino's relations with Turcios soured, as Turcios disliked the Junta proposal. Sandino criticized him for siding with Honduras in a border dispute with Guatemala, which Sandino saw as a distraction from the goal of Central American unification. Conflict between the two men led Turcios to resign in January 1929, which resulted in cutting off the flow of arms to Sandino's forces and leaving them increasingly isolated from potential supporters outside Nicaragua. Sandino's army suffered a major blow in February 1929 when Gen. Manuel María Jirón, who masterminded his raids, was captured by U. S. Marines. More defeats for Sandino's army at the hands of the Marines soon followed. In an effort to secure military and financial support, Sandino wrote letters appealing to various Latin American leaders. Sandino looked for aid from revolutionary Mexico, but the country had taken an anti communist turn under the de facto ruler Plutarco Elías Calles. Sandino also wrote a letter that was sent to Al Capone in Chicago. Mr. Capone was uninterested in personally helping Sandino. Mr. Capone then hand delivered the letter to Tony Eduardo Delduca leader of the Purple Gang 1929 to 1935. Mr. Delduca had followed the stories of Sandino in the press and was very proud and honored to help Sandino. The Packard car in the picture is a present for Sandino from Mr. Delduca. After failing to negotiate his surrender in exchange for a withdrawal of U. S. troops, the Mexican President Emilio Portes Gil offered Sandino asylum. The leading guerrilla left Nicaragua in June 1929. In the political climate of the Maximato, Sandino's radicalism was unwelcome. To appease the United States, the Mexican government confined Sandino to the city of Mérida. Living at a hotel, Sandino was still able to maintain contact with his supporters. He traveled to Mexico City and met with Portes Gil, but his request for support was quickly rebuffed. The Mexican Communist Party offered to pay for Sandino to travel to Europe, but the offer was withdrawn after he refused to issue a statement condemning the Mexican government. In April 1930, as Sandino's relations with the Communists grew increasingly cool, they leaked information suggesting that Sandino was critical of Portes Gil's government. Put at risk in Mexico, Sandino left the country and returned to Nicaragua.

ЭМЕКУ

Мексикада болған кезінде ол Универсалды коммунаның Магниттік Рухани мектебінің (EMECU) мүшесі болды. 1911 жылы Буэнос-Айресте баск электригі Хоакин Тринкадо құрған EMECU, анархизмнің саяси идеалдарын зороастризм, каббала және спиритизмнің ерекше синтезінен құралған космологиямен үйлестірді. Капитализм мен большевизмді де қабылдамай, Тринкадоның коммунизмі "Нұр мен Шындықтың руханилығына" негізделген, ол адамзат тарихының соңғы кезеңінде барлық діндерді алмастырады деп сенді. Бұл кезең, 20 ғасырдың саяси қақтығыстарынан туындайтын, "жалпы коммуна" құрылатын уақыт болады, онда жеке меншік пен мемлекет жойылады, жалған діндердің тудырған ашу-ызасы жоғалады, ал барлық адамзат бір ұлттың (испандық) және бір тілдің (испандық) өкілі болады. Сандино Тринкадомен тек хаттар арқылы байланысқанмен, Никарагуаға оралғаннан кейін оның манифестері мен жеке байланыстары EMECU идеалдарын қолдану арқылы қалыптасты. Ол Тринкадоны өзінің ресми өкілдерінің бірі деп атады және бұрынғы мөрді (АҚШ теңіз жаяу әскерінің басын кескен шаруаның суреті бар) EMECU символымен ауыстырды. Бұрынғы коммунистерге деген сенімсіздігі оны Фарабундо Мартимен, бұрынғы сенімді серігінің бірі болған сальвадорлықпен қарым-қатынасын үзуге және Мартиді коммунистер үшін тыңшылық жасады деп айыптауға әкелді. 1931 жылдың ақпан айында Сандино өзінің "Нұр мен Шындық манифестін" жариялады, ол оның сенімдеріндегі жаңа мыңжылдық көзқарасты бейнеледі. Манифест соңғы соттың келуін жариялады, "жер бетіндегі әділетсіздікті жою және Нұр мен Шындық Рухының, яғни Махаббаттың билігі" орнату уақыты. Ол Никарагуаның осы күресте орталық рөл атқаруға таңдалғанын және оның армиясы құдайлық әділеттің құралы екенін айтты. "Бауырлар, бізге Никарагуада жер бетіндегі әділетсіздікті жою үшін Құдайдың әділеттілігімен таңдалу құрметі бұйырды."

During his period in Mexico, he had become a member of the Magnetic Spiritualist School of the Universal Commune (EMECU). Founded in Buenos Aires in 1911 by Joaquín Trincado, a Basque electrician, the EMECU blended the political ideals of anarchism with a cosmology which was an idiosyncratic synthesis of Zoroastrianism, Kabbalah and Spiritism. Rejecting both capitalism and Bolshevism, Trincado's brand of communism was based on a "spiritism of Light and Truth," which he believed would supersede all existing religions in the final stage of human history. This stage, which would arise from the political conflicts of the 20th century, would be the time of the founding of the "universal commune", in which private property and the state would be abolished, the hatred caused by false religions would disappear, and all of humanity would be part of one race (Hispanic) and speak one language (Spanish). Although Sandino had communicated with Trincado only through a series of letters, after his return to Nicaragua, his manifests and his personal affiliations were increasingly shaped by his applying the ideals of the EMECU. He named Tricado as one of his official representatives and replaced the former seal (with an image of a campesino beheading a U. S. Marine) with the symbol of EMECU. His distrust of his former Communist associates led him to break off relations with Farabundo Martí, a Salvadoran who was formerly one of his most trusted lieutenants, and accused Martí of spying for the Communists. In February 1931, Sandino issued his "Manifest of Light and Truth", which reflected a new millenarian tone in his beliefs. The manifest proclaimed the coming of the Last Judgment, a time of "the destruction of injustice on the earth and the reign of the Spirit of Light and Truth, that is, Love." He said that Nicaragua had been chosen to play a central role in this struggle, and his army was an instrument of divine justice. "The honor has fallen to us, brothers, that in Nicaragua we have been chosen by Divine Justice to begin the prosecution of injustice on earth."

АҚШ-тың әскерін шығаруы

Сандино әскерлеріне сыртқы көмек ала алмағанымен, Ұлы депрессия АҚШ үшін шетелдегі әскери экспедицияларды тым қымбат етіп жіберді. 1931 жылғы қаңтарда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Стимсон Никарагуадағы барлық АҚШ сарбаздары 1932 жылғы сайлаудан кейін елден шығарылатынын жариялады. Жаңадан құрылған Никарагуа Ұлттық гвардиясы (Guardia Nacional), АҚШ офицерлерінің басшылығымен, бүліктерді бақылау жауапкершілігін өз мойнына алды. 1931 жылдың мамыр айында жер сілкінісі Манагуаны қиратып, 2000-нан астам адамның өмірін алды. Жер сілкінісі салдарынан туған бұзылыстар мен шығындар орталық үкіметті әлсіретіп, Сандиноға американдықтармен күресін қайта жандандыруға мүмкіндік берді. 1931 жылдың жазында Сандинистер тобы Манагуаның солтүстігіндегі барлық департаменттерде белсенді болып, елдің оңтүстік және батыс бөліктеріне – Эстели, Джинотега, Леон және Чонталес департаменттеріне шабуылдар жасады. Олар Манагуаны Тынық мұхитының Коринт портымен байланыстыратын елдің маңызды темір жолындағы бірнеше қалаларды қысқа мерзімге басып алды, бірақ елдің қалалық орталықтарын басып алуға тырыспады. Олар Чинандега сияқты шағын қалаларды да қысқа уақытқа басып алды. «Жақсы көршілік саясаты» бойынша, соңғы АҚШ теңіз жауынгерлері Никарагуадан 1933 жылғы қаңтарда, Хуан Баутиста Сакаса ел президенті болып сайланғаннан кейін кетті. Никарагуадағы теңіз жауынгерлерінің 130 адамы қаза тапты. Теңіз жауынгерлері кеткеннен кейін Сандино: «Мен американ халқына сәлем айтамын» деді. Ол сондай-ақ Никарагуаға келген қара жұмысшы американдықтарға ешқашан шабуыл жасамауға уәде берді. Сандино 1934 жылғы ақпанда Манагуада Сакасамен кездесіп, оған адалдығын білдірді және үш ай ішінде әскерлерін қаруларын тапсыруға келісті. Сандиноның мәйіті Никарагуаның Манагуа қаласындағы Ларейнага ауданында, генерал Сомоса Гарсияның сенімді серігі болған майор Ригоберто Дуарте басқаратын Ұлттық гвардия жасағымен жерленді. Дуарте президент Арнольдо Алеманның өкімет кезінде Әлеуметтік коммуникация министрі болған Роберто Дуарте Солистің әкесі болды. Келесі күні Ұлттық гвардия Сандино әскеріне күшпен шабуыл жасап, бір айдан астам уақыт бойы оларды талқандады. Мигель Литтин режиссерлік еткен чилилік испандық «Сандино» (1990) фильмі Никарагуада халықаралық актерлердің қатысуымен түсірілді, онда Сандино рөлін Жоаким де Алмейда, Крис Кристоферсон, Дин Стоквелл, Виктория Абриль және Ангела Молина сомдады.

Although Sandino had been unable to secure any outside aid for his forces, the Great Depression made overseas military expeditions too costly for the United States. In January 1931, U. S. Secretary of State Henry Stimson announced that all U. S. soldiers in Nicaragua would be withdrawn after the 1932 election in the country. The newly created Nicaraguan National Guard (Guardia Nacional), which continued to be commanded by U. S. officers, took over responsibility for controlling insurgencies. In May 1931, an earthquake destroyed Managua, killing over 2,000 people. The disruption and the losses the earthquake caused weakened the central government and gave Sandino leverage to revive his fight with the Americans. In the summer of 1931, Sandinista bands were active in every department north of Managua and conducted raids into the southern and western parts of the country, the departments of Estelí, Jinotega, León and Chontales. They briefly managed to occupy several towns along the nation's principal railroad, linking Managua to the Pacific coastal port of Corinto, but did not try to capture any of the nation's urban centers. They briefly occupied some smaller cities, such as Chinandega. In accordance with the Good Neighbor Policy, the last U. S. Marines left Nicaragua in January 1933, after Juan Bautista Sacasa's inauguration as the country's president. During the Marines' tour of duty in Nicaragua, 130 of their men had been killed. After the Marines departed, Sandino said, "I salute the American people." He also vowed that he would never attack a working class American who visited Nicaragua. Sandino met with Sacasa in Managua in February 1934, pledged his loyalty to him and agreed to order his forces to surrender their weapons within three months. Sandino's remains were buried in the Larreynaga neighborhood of Managua by a detachment of National Guard troops under the command of Major Rigoberto Duarte, one of General Somoza García's confidantes. Duarte was the father of Roberto Duarte Solis, Minister of Social Communication during President Arnoldo Alemán's tenure. The following day, the National Guard attacked Sandino's army in force and, over a month, destroyed it. The Chilean Spanish biopic Sandino (1990), directed by Miguel Littin, was filmed in Nicaragua with an international cast including Joaquim de Almeida as Sandino, Kris Kristofferson, Dean Stockwell, Victoria Abril and Ángela Molina.

Дәйексөздер

1927 жылы 1 шілдеде (қазір Сан-Альбино манифесті деп аталады) Никарагуа халқына және сол кезде Никарагуада орналасқан американдық қарулы күштерге арнаған сөзінде: "Кел, морфинге құмар шайқандар тобы, өз жерімізде бізді өлтіруге кел, мен патриоттық әскерімнің басында сендерді күте тұрамын, қанша адам екендерің маған маңызды емес; бірақ біліңдер, мұндай оқиға болғанда, сіздердің ұлылығыңыздың құлауы Вашингтондағы Капитолийді дүрсілтеді, сіздердің қаныңыз мәшһүр Ақ үйіңіздің биігіндегі ақ шарды қызылға бояйды, сіздер зұлымдықтарыңызды жоспарлайтын орынды естен шығармаңдар."

Мәтіндер

Ходжес, Дональд С. Сандиноның коммунизмі: ХХІ ғасырдағы рухани саясат. Техас университеті баспасы (1992)
Маколей, Нил. Сандино ісі. Дьюк университетінің баспасы. (1985) [1967].
Наварро Гение, Марко. Аугусто Сезар Сандино: Нұр мен шындықтың мессиясы. Сиракуз университетінің баспасы (2002).
Рамирес, Серхио және Конрад, Роберт Эдгар аударған, Сандино: Никарагуалық патриоттың куәлігі, 1921–1934, Принстон университетінің баспасы (1990)
Вудвард, Боб. Veil: ЦРУ-дың құпия соғыстары 1981–1987: Иран-Контрас ісін кеңінен талқылау.
Вундерих, Волкер. Сандино: Саяси өмірбаян, Nueva Nicaragua баспасы (1995). Испан тілінде.