Кіріспе
Біріне бірнеше түрдің популяциясынан тұратын қауымдастықтардың мекені – биотоп. Биотоп – өсімдіктер мен жануарлардың белгілі бір жиынтығына өмір сүру орынын қамтамасыз ететін бірыңғай экологиялық жағдайлардың аумағы. Биотоп ағылшын тілінде жиі қолданылатын "жатақ" терминімен шамалас. Дегенмен, кейбір елдерде бұл екі термин ажыратылады: жатақтың нысаны – популяция, ал биотоптың нысаны – биоценоз немесе "биологиялық қоғамдастық". Бұл сөз ағылшын тілінен алынған, неміс тіліндегі Biotop сөзінен, ал ол грек тіліндегі bios ("өмір") және topos ("орналасқан жер") сөздерінен пайда болған. (Геотоп сөзі де ағылшын тіліне осы жолмен, неміс тіліндегі Geotop сөзінен енген.)
A biotope is an area of uniform environmental conditions providing a living place for a specific assemblage of plants and animals. Biotope is almost synonymous with the term "habitat", which is more commonly used in English speaking countries. However, in some countries these two terms are distinguished: the subject of a habitat is a population, the subject of a biotope is a biocoenosis or "biological community". It is an English loanword derived from the German Biotop, which in turn came from the Greek bios (meaning 'life') and topos ('place'). (The related word geotope has made its way into the English language by the same route, from the German Geotop.)
Экология
Биотоп ұғымын алғаш рет неміс зоологы Эрнст Геккель (1834–1919) ұсынды, ол рекапитуляция теориясымен танымал. "Экология" терминін анықтайтын "Жалпы морфология" (1866) кітабында ол организмнің өмір сүруі үшін тіршілік ортасының маңыздылығын баса көрсетті. Геккель сондай-ақ бір экожүйедегі биотаның қоршаған орта факторларымен (су, топырақ және географиялық ерекшеліктер сияқты) және тірі ағзалардың өзара әрекеттесуімен қалыптасатынын түсіндірді; биотоптың бастапқы идеясы эволюциялық теориямен тығыз байланысты болды. Осыдан кейін Берлин зоологиялық мұражайының профессоры Ф. Даль осы экологиялық жүйені "биотоп" (biotop) деп атады (1908).
Сипаттамалары
Биотоптардың басты ерекшеліктері төмендегі төрт пунктте келтірілген.
Микроөлшемі
Биотоптар көбінесе кең ауқымды құбылыс деп есептелмейді. Мысалы, биотоп көршілес саябақ, үйдің артқы бағы, тостағандағы өсімдік, террариум немесе верандадағы аквариум болуы мүмкін. Яғни, биотоп – экожүйені және биологиялық түрлердің алуандығын сақтауға бағытталған макроскопиялық емес, микроскопиялық көзқарас. Сондықтан биотоптар қарапайым адамдардың күнделікті өмірі мен қызметіне ұқсас келеді, осы арқылы көптеген адамдар биотоптарды құруға және оларды күтуге қатыса алады.
Биотоптар желілері
Биотоптар оқшауланбауы жиі айтылады (бірақ сыртқы ортамен материал алмасуынсыз, арнайы құрылған жасанды жабық экологиялық жүйелер сияқты ерекше жағдайлар бар). Керісінше, биотоптар бір-бірімен және айналасындағы тіршілікпен байланыста болуы керек, себебі жануарлар мен өсімдіктер сияқты тіршілік нысандарымен байланыс болмаса, биотоптар түрлі организмдердің өмір сүруіне арналған орын ретінде тиімді жұмыс істемейді. Сондықтан биотоптарды жаңартудың ең тиімді стратегияларының бірі – жануарлар мен өсімдіктердің келіп-кетіп тұратын бір ғана нүктесін емес, биотоптардың кең аумағын жоспарлау болып табылады. (Мұндай табиғи қозғалыс жолы коридор деп аталады.) Кеңейту әдісінде желінің орталық бөлігін орман, табиғи саябақ немесе зират сияқты үлкен жасыл алқаптар құрайды. Жер учаскелерін өзен бойындағы жасыл белдеулер, кішкентай қалалық саябақтар, бақшалар, тіпті жол жиегіндегі ағаштар сияқты кішірек биотоптармен байланыстыру арқылы биотоптар желі құрастыру арқылы өміршең болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, биотоп – жабық емес, ашық жүйе және бұл іс жүзінде қолданылатын стратегия.
Адамның күнделікті өмірі
"Биотоп" термині биосфералық қорықтарға қолданылмайды, себебі олар адамдардан толыққанды бөлек және адамдардың таңсық көрінісіне ие болады. Керісінше, ол адамның күнделікті өмірінің белсенді бір бөлігі болып табылады. Мысалы, әсем гүлзар да биотоп болып есептелуі мүмкін (дегенмен, өте шағын болса да), себебі ол күнделікті өмір сүру тәжірибесін жақсартады. Адамның тұру кеңістігі сияқты бірнеше функцияларды атқаратын және өсімдіктер мен жануарлар сияқты басқа да тірі жандарға мекен болатын аумақ биосфералық қорық деп қарастырылады.
Жасанды
Биотоп ортасына жасанды заттар енгізілген кезде, олардың дизайны мен орналасуы биотопты жаңарту үшін өте маңызды. Жер беті тегіс емес жерлерге ағаш отырғызу нәтижесінде өсімдіктер өсіп, кішкентай жәндіктер қоныстандырады. Табиғи талшықтардан жасалған кілем немесе тор ауа райының әсерінен біртіндеп биодеградацияланады. Сондықтан биотопта табиғи мен жасанды арасында қарама-қарсылық жоқ. Керісінше, мұндай жасанды материалдар кеңінен қолданылады.
Германия
Германияда, биотоп терминінің туған жерінде, биотоптарды сақтау бойынша бастама көбінесе билік тарапынан шығарылады, бұл қалалық немесе ауылдық жоспарлаумен үйлесімділікті сақтауға және аймақтың тарихы мен ландшафтын ескеруге мүмкіндік береді.
Құқықтық негіз
1976 жылдан бері федералды табиғатты қорғау заңы, Bundesnaturschutzgesetz (BNUM), жабайы жануарлар мен өсімдіктер және олардың қоғамдастығын, табиғи және тарихи түрде қалыптасқан ерекше әртүрліліктегі экожүйенің құрамдас бөлігі ретінде қорғауды, олардың биотоптарын және өмір сүру ортасын қорғауды, сақтауды, дамытуды және қалпына келтіруді міндеттейді. (No 9, 1-тармақ, 2-бап). Заң сонымен қатар, ерекше түрлерге толы кейбір биотоптардың құрылыс жобаларынан зардап шегуіне жол бермейді. Осылайша, биотоптарды қорғауды талап ететін заң қолданыста бар. Бұған қоса, федералды заңмен үйлесетін облыстық заң да бар. Бұл сияқты шаралар сол кезде кең таралған емес.
Ландшафттық жоспар
Көптеген неміс мемлекеттері өздерінің қала құрылысының бір бөлігі ретінде ландшафттық жоспар (Landschaftsplan) жасауға заңмен міндетті, бірақ бұл жоспарлар әр жерде шамалы өзгеше болуы мүмкін. Ландшафттық жоспардың мақсаты – аймақтың қоршаған ортасы мен ландшафтын қорғау. Бұл жоспарлар ағымдағы экологиялық жағдайды сипаттау және түзету шараларын ұсыну үшін мәтін мен суреттерді пайдаланады. Олар, мысалы, аймақтың жер бедерін, климатты, жел бағытын, топырақты, жер асты суларын, биотоп түрлерін, жануарлар мен өсімдіктердің таралуын, тұрғындардың әл-ауқатын және құрылыс жобаларымен қатар жүретін мәселелерді қарастырады.
Азаматтардың әл-ауқатын жақсарту
Қаладағы биотоптарды сақтау азаматтардың демалуы мен сауығуына, сондай-ақ қалалық ортаны жақсартуға да мән береді. Мысалы, Баден-Вюртемберг жеріндегі Карлсруэ қорығында адамдар велосипед жолымен жүріп немесе итімен серуендеуге болады, алайда онда өсімдіктер мен жануарларды жинауға, немесе шектеулі аймаққа кіруге рұқсат жоқ. Биотоптарды сақтау идеясының мәні – азаматтық өмірді жергілікті тарих пен мәдениетке байланысты бай табиғат қоршаса, табиғатты қорғау және ландшафтты сақтау арқылы оны жақсартуға болады.
Аквариумдар
"Биотоп" термині аквариум хоббистері арасында белгілі бір балықтар тобының табиғи мекенін қайта жаратуға тырысатын аквариум құруды сипаттау үшін жиі қолданылады. Мақсаты – су параметрлері, табиғи өсімдіктер, субстрат, су түрі (тәзі, тұзды немесе аралас), жарықтандыру сияқты жағдайларды көшіру, сондай-ақ табиғатта әдетте бірге тіршілік ететін және нақты әлемдегі белгілі бір биотопты көрсететін басқа да жергілікті балықтарды қосу. Мысалы, Оңтүстік Америка биотопының бір түрі – "Бразилия, Барселос маңындағы Рио-Негроның орман арнасы", онда көптеген бұтақтар, тамырлар, өлі жапырақтар, ақ құмды субстрат, танинмен боялған су және су бетінде жүзетін өсімдіктермен қатар Nannostomus eques, Paracheirodon axelrodi, Hemigrammus bleheri және Dicrossus filamentosus сияқты балықтар кездеседі. "Оңтүстік Америка" өзі биотоп емес, себебі Оңтүстік Америкада әртүрлі аймақтарда мыңдаған ерекше биотоптар бар.
Жасанды жабық экологиялық жүйелер
"Биотоп" термині адам жасаған жабық экологиялық жүйелерді сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін, олар кейде CES жүйелері деп те аталады. Мысалы, "Биосфера-2" жобасы және шамалы дәрежеде "Едем" жобасы осыған жатады, олар біртекті қоршаған орта жағдайларына ие және көптеген өсімдік, жануар және саңырауқұлақ түрлерін қамтиды. Сондықтан оларды биотоптар деп санауға болады. Үйде жасалған экологиялық жүйелер, көбінесе қате түрде "экосфералар" (саудалық тауарына байланысты, "Экосфера" деп аталады) немесе "жаррариумдар" деп аталады, сонымен қатар биотоп анықтамасына сәйкес келеді. Бұл үйде жасалған экожүйелер (жабық террариумдар да олардың құрамына кіреді) көбінесе хобби талғандар тарапынан, көбінесе банкаларда (содан "жаррариум" атауы шыққан) немесе үлкен экожүйені имитациялау мақсатымен герметикалық жабылатын шыны ыдыстарда жасалады. Олар көбінесе сол экожүйеден материалдарды (топырақ, өсімдіктер, кішкентай жәндіктер және сулы экожүйе болса, су) жинап, оларды ауа өткізбейтін ыдысқа жабыстыру арқылы құрылады. Мұндай жабық экожүйелерді көбінесе терезе алдында толыққанды экожүйеге ие болу идеясын ұнататын хобби талғандар немесе шағын, жабық циклды экологиялық жүйелердің тіршілігін зерттеуге қызығушылық танытқан, мүмкін болатын өмірді сақтау жүйелерін жасау мақсатындағы адамдар жасайды.