Жер мен судың экологиялық жіктелуі – географиялық бірліктерді экологиялық ерекшеліктері бойынша бөлу. Өсімдіктер, климат, топырақ, су ресурстары сараланады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экологиялық жіктеу немесе экологиялық типология – бір немесе бірнеше экологиялық белгілердің айырмашылығын көрсететін географиялық бірліктерге жерді немесе суды жіктеу. Дәстүрлі тәсілдер геологияға, топографияға, биогеографияға, топырақтарға, өсімдік жамылғысына, климаттық жағдайларға, тірі организмдерге, орта тұру орындарына, су ресурстарына және кейде антропогендік факторларға да баса назар аударады. Көптеген тәсілдер картаға түсіру және жоспарлау мақсатында ерекше аймақтарды анықтауға және аймақтастыруға ұмтылады.
Ecological classification or ecological typology is the classification of land or water into geographical units that represent variation in one or more ecological features. Traditional approaches focus on geology, topography, biogeography, soils, vegetation, climate conditions, living species, habitats, water resources, and sometimes also anthropic factors. Most approaches pursue the cartographical delineation or regionalisation of distinct areas for mapping and planning.
Жіктеу әдістері
Құрлықтағы, тұщы су және теңіз салаларында экологиялық жіктеуге қатысты әртүрлі тәсілдер әзірленді. Дәстүрлі түрде бұл тәсілдер биотикалық компоненттерге (өсімдіктер жіктелуі), абиотикалық компоненттерге (қоршаған ортаға қатысты тәсілдер) немесе экологиялық және эволюциялық процестерге (биогеографиялық тәсілдер) негізделген. Экожүйелік жіктелімдер – экожүйелердің анықтамасындағы барлық төрт элементті ескеретін экологиялық жіктелімдердің нақты түрлері: биотикалық компонент, абиотикалық кешен, олардың арасындағы және ішіндегі өзара әрекеттесулер, сондай-ақ олар алып жатқан физикалық кеңістік (экотоп). Әртүрлі ұлттық және мемлекеттік билік салаларының жерді, ресурстарды және қоршаған ортаны басқару агенттіктері көптеген өсімдіктер жіктелімдерін пайдаланады. Халықаралық өсімдіктер жіктелімі (IVC немесе EcoVeg) жақында ұсынылды, бірақ әлі кеңінен қабылданбады. Өсімдіктер жіктелімдері су жүйелерінде шектеулі қолданысқа ие, себебі тек бірнеше тұщы су немесе теңіз мекенжайларында ғана өсімдіктер басым (мысалы, теңіз жаңғақтарының ормандары немесе теңіз шөптерінің жайылымдары). Сонымен қатар, жер асты немесе криогендік экожүйелер сияқты кейбір экстремалды құрлықтық орталар өсімдіктер жіктелімдерінде толыққанды сипатталмаған.
Different approaches to ecological classifications have been developed in terrestrial, freshwater and marine disciplines. Traditionally these approaches have focused on biotic components (vegetation classification), abiotic components (environmental approaches) or implied ecological and evolutionary processes (biogeographical approaches). Ecosystem classifications are specific kinds of ecological classifications that consider all four elements of the definition of ecosystems: a biotic component, an abiotic complex, the interactions between and within them, and the physical space they occupy (ecotope). Many schemes of vegetation classification are in use by the land, resource and environmental management agencies of different national and state jurisdictions. The International Vegetation Classification (IVC or EcoVeg) has been recently proposed but has not been yet widely adopted. Vegetation classifications have limited use in aquatic systems, since only a handful of freshwater or marine habitats are dominated by plants (e. g. kelp forests or seagrass meadows). Also, some extreme terrestrial environments, like subterranean or cryogenic ecosystems, are not properly described in vegetation classifications.
Биогеографиялық тәсіл
Фитогеография және биогеография ғылымдары өсімдік және жануарлар қауымдастықтарының географиялық таралуын зерттейді. Көптеген таксономиялық топтардың таралу заңдылықтары биоаймақтарға, флоралық провинцияларға немесе зоогеографиялық облыстарға біріктіріледі.
The disciplines of phytogeography and biogeography study the geographic distribution of plant communities and faunal communities. Common patterns of distribution of several taxonomic groups are generalised into bioregions, floristic provinces or zoogeographic regions.
Экологиялық көзқарас
Климаттық жіктелімдер құрлықтағы ғылымдарда климаттың аймақтағы тіршілікке зор ықпал ететініне байланысты қолданылады. Ең көп таралған жіктеу жүйесі, әдетте, Кёппен климаттық жіктелімдері болып табылады. Сол сияқты, геологиялық және топырақ қасиеттері де құрлықтағы өсімдік жамылғысына әсер ете алады. Теңіз салаларында су қабаттарының жіктелуі жарық пен қоректік заттардың жеткілікті болуына немесе биогеохимиялық қасиеттердегі өзгерістерге сәйкес түрлерді ажыратады.
Climate classifications are used in terrestrial disciplines due to the major influence of climate on biological life in a region. The most popular classification scheme is probably the Köppen climate classification scheme. Similarly geological and soil properties can affect terrestrial vegetation. In marine disciplines, the stratification of water layers discriminate types based on the availability of light and nutrient, or changes in biogeochemical properties.
Экожүйелік жіктемелер
Американдық географ Роберт Бейли микроэкожүйелерден (шамамен ауданындағы жеке біртекті жерлер), мезоэкожүйелер (ландшафттық мозаикалар) арқылы макроэкожүйелерге (экоаймақтар) дейінгі экожүйе бірліктерінің иерархиясын анықтады. Бейли экожүйелерді анықтаудың бес әдісін атап көрсетті: гештальт («өзінің көптеген бөліктерінен туындамаған тұтас»), онда аймақтар танылады және шекаралар интуитивті түрде белгіленеді; геология, жер бедері және топырақ түрлері сияқты әртүрлі қабаттарды экожүйелерді анықтау үшін біріктіретін карта жабу жүйесі; нысан атрибуттарының көпөлшемді кластерленуі; сыртқы түріне немесе басқа спектральдік қасиеттеріне сүйенген қашықтан сезілген деректерді цифрлық өңдеу арқылы аймақтарды топтастыру; немесе «бақылаушы факторлар әдісі» арқылы, онда топырақ, климат, өсімдіктердің физиогномиясы немесе өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің таралуы сияқты факторлардың іріктемесі таңдалып, экожүйелерді белгілеу үшін қолданылады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) экожүйелерді биотикалық компонентті, абиотикалық кешенді, олардың арасындағы және ішіндегі өзара әрекеттестіктерді қамтитын экологиялық бірліктер ретінде анықтамасына сәйкес келетін жаһандық экожүйе типологиясын жасады, сондай-ақ шекті физикалық кеңістікті немесе экотопты қамтиды. Бұл типология алты құрылымдық принципке негізделген: экологиялық процестерді бейнелеу, биотаны бейнелеу, биосфера бойынша тұжырымдамалық үйлесімділік, кеңейтілген құрылым, кеңістікте нақты бірліктер, қарапайымдық және пайдалылық. Бұл тәсіл экожүйе функционалдығы мен құрамын иілгіш иерархиялық құрылымда екі жақты көрсетуге мүмкіндік берді, оны жоғарыдан төменге қарай (функция бойынша жоғарғы бірліктерді бөлу) және төменнен жоғарыға қарай (функционалдық бірліктердегі құрамының өзгеруін көрсету) тәсілдері арқылы құруға болады.
American geographer Robert Bailey defined a hierarchy of ecosystem units ranging from micro ecosystems (individual homogeneous sites, in the order of in area), through meso ecosystems (landscape mosaics, in the order of ) to macro ecosystems (ecoregions, in the order of ). Bailey outlined five different methods for identifying ecosystems: gestalt ("a whole that is not derived through considerable of its parts"), in which regions are recognized and boundaries drawn intuitively; a map overlay system where different layers like geology, landforms and soil types are overlain to identify ecosystems; multivariate clustering of site attributes; digital image processing of remotely sensed data grouping areas based on their appearance or other spectral properties; or by a "controlling factors method" where a subset of factors (like soils, climate, vegetation physiognomy or the distribution of plant or animal species) are selected from a large array of possible ones are used to delineate ecosystems. The International Union for The Conservation of Nature (IUCN) developed a global ecosystem typology that conforms to the definition of ecosystems as ecological units that comprise a biotic component, an abiotic complex, the interactions between and within them, and occupy a finite physical space or ecotope. This typology is based on six design principles: representation of ecological processes, representation of biota, conceptual consistency throughout the biosphere, scalable structure, spatially explicit units, parsimony and utility. This approach has led to a dual representation of ecosystem functionality and composition within a flexible hierarchical structure that can be built from a top down approach (subdivision of upper units by function) and a bottom up approach (representation of compositional variation within functional units).