Кіріспе

Бірге тіршілік ететін өзара әрекеттесетін организмдер

Биоценоз (британдық ағылшынша, биокоеноз, сондай-ақ биоценоз, биотикалық қауымдастық, биологиялық қауымдастық, экологиялық қауымдастық, тіршілік жиынтығы), 1877 жылы Карл Мёбиус енгізген, бір тіршілік ортасында (биотоп) бірге тіршілік ететін өзара әрекеттесетін организмдерді сипаттайды. Бұл терминнің қолданылуы XXI ғасырда азайды. Палеонтологиялық әдебиетте бұл термин бір жерде және бір уақытта бірге өмір сүрген бастапқы тірі қауымдастықты көрсететін "тіршілік жиынтықтарын" ажыратады. Басқаша айтқанда, бұл "өлім жиынтықтарынан" (танатоценоздардан) ерекшеленетін белгілі бір уақыт аралығындағы қазбалардың немесе қауымның жиынтығы. Ешбір палеонтологиялық жиынтық бастапқы биологиялық қауымдастықты (яғни эколог қолданған мағынадағы биоценозды) толыққанды бейнелемейді; сондықтан термин палеонтологиялық және экологиялық контексте сәл әртүрлі мағынаға ие. Биоценоз тұжырымдамасына сүйене отырып, экологиялық қауымдастықтар әртүрлі формада болуы мүмкін: фауна қауымдастығы үшін зооценоз, флора қауымдастығы үшін фитоценоз, микробалық қауымдастық үшін микробиоценоз. Биоценоздың географиялық кеңістігі шамалы біртекті түр құрамымен шектеледі.

Экожүйелер

Экожүйе, алғаш рет Тансли (1935) анықтағандай, тірі организмдер қауымдастығы (немесе биоценоз) және оның физикалық ортасынан (немесе биотоп) тұрады. Экологиялық зерттеулерде биоценоз – белгілі бір аймақтағы түрлер арасындағы қарым-қатынастарға баса назар аудару. Бұл қарым-қатынастар әр түрдің физикалық ортамен өзара әрекеттесуінен өзгеше, қосымша қарастырылатын мәселе.

Биотикалық қауымдастықтар

Биотикалық қауымдастықтардың мөлшері әртүрлі, ал ірілері кішірек қауымдастықтарды қамтуы мүмкін. Түрлер арасындағы өзара әрекеттесулер азық тізбегі немесе тамақтану қарым-қатынастарында көрінеді. Биотикалық қауымдастықтарды анықтаудың бір жолы – азық желісін картаға түсіріп, қай түрдің қайсысын жейтінін анықтау, содан кейін қауымдастық шегіндегі түрлер санына шаққанда ең аз тұтыну тізбегі арқылы жүйе шегарасын белгілеу. Биотикалық қауымдастықтарды картаға түсіру, қоршаған ортаны қорғау қажеттігі туындайтын жерлерді анықтау үшін маңызды, мысалы, Ұлыбританияның ерекше ғылыми маңызы бар аумақтары (SSSI). Австралияның Қоршаған орта және мұра департаменті 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заңға (EPBC Act) сәйкес, қауіп төнген түрлер мен қауіп төнген экологиялық қауымдастықтардың тізімін ұстап тұрады.