Кіріспе

1207–1579 жылдар аралығында Киклад аралдары архипелагындағы мемлекет. Архипелаг герцогтігі (Δουκάτο του Αρχιπελάγους, ), сондай-ақ Наксос герцогтігі немесе Эгей герцогтігі деп те аталады, Эгей теңізіндегі Киклад аралдары архипелагындағы венециялық мүдделердің нәтижесінде, Төртінші крест жорығынан кейін құрылған, Нексос және Парос аралдарына ортасталған теңіз мемлекеті болды. Оған барлық Киклад аралдары (Миконос және Тинос аралдарынан басқа) кірді. 1537 жылы ол Осман империясына тәуелді болды және 1579 жылы Осман империясымен аннексияланды; алайда, Сифнос (османдықтар 1617 жылы жаулап алды) және Тинос (османдықтар 1715 жылы жаулап алды) сияқты аралдарда христиандық билік сақталды.

Герцогтіктің негізі мен құрылуы

Италиялық қала-мемлекеттер, әсіресе Генуя, Пиза және Венеция республикалары, Төртінші крест жорығынан көп бұрын Эгей теңізінің аралдарына қызығушылық танытқан. Константинопольде итальяндық сауда ошақтары болды және 12 ғасырда итальяндық қарақшылар Эгей теңізіндегі елді мекендерге жиі шабуыл жасады. 1204 жылы Византия империясының құлауы мен бөлінуінен кейін, онда венециялықтар маңызды рөл атқарды, Эгей теңізіндегі венециялық мүдделерді толығырақ іске асыруға мүмкіндік туды. Венециялық дворян Марко Санудо 1207 жылы Архипелаг герцогтігін құрды, ол Төртінші крест жорығына қатысқан және Венеция флотын Константинопольге бастап келген бұрынғы дож Энрико Дандолоның туысы болды. Бұл Генрих Фландрскийдің латын императорының келісімінсіз дербес кәсіпорын болды. Санудоға Марино Дандоло, Андреа және Гермия Гизи (сондай-ақ, мүмкін, Филокало Навигайосо) ілесіп жүрді. Ол Венеция арсеналынан сегіз галераны алып, Наксостың оңтүстік-батысындағы Потамид (қазіргі Пиргаки) портына тікелей бағытталды және аралдың көп бөлігін басып алды. Алайда, наксиоттар қарсылық көрсетуді жалғастырды және Апалирос/Апалире бекінісі маңында ішкі аймақта бекінді. Соңғысы бес немесе алты апталық қоршаудан кейін Санудоға түсті, геновтықтардың гректерге көрсеткен көмегіне қарамастан, олар Венецияның басты бәсекелестері болды. 1210 жылы аралдың барлық бөлігін басып алғаннан кейін, Санудо және оның серіктестері Мелос және Киклад аралдарының қалған бөлігін жаулап алды, ол Наксос герцогі немесе Архипелаг герцогі болып орналасты, штаб-пәтері Наксоста болды. Санудо мықты бекіністі қайта жарақтады және аралды 56 провинцияға бөлді, оларды өз адалдарының басшыларына феодтар ретінде бөліп берді, олардың көпшілігі дербес болды және өз шығындарын өтеді. Навигайосоға Фландрия Генригі аралдық иелігін берген еді және ол техникалық тұрғыдан Латын империясының вассалы болды; Санудо өзі Латын империясының билігін мойындады, Венеция герцогтігінің вассалы етпей. Жеңімпаздың өзі жиырма жыл (1207–27) билік етті. Ол жеке меншігінде Парос, Антипарос, Милос, Сифнос, Китнос, Иос, Аморгос, Кимолос, Сикинос, Сирос және Фолегандросты ұстады. Санудоның басқа крестшілері өздерінің иеліктерін жаулап алды, кейде Андрос үшін Дандоло сияқты Санудоның вассалдары ретінде. Олар көбінесе Санудоның вассалдары деп есептелгенімен, Тинос, Миконос және Солтүстік Спорадтарды (Скиатос, Скирос, Скопелос) иеленген Гизи ағайындары Санудоның жоғарылығын ешқашан мойындаған жоқ. Керісінше, олар латын императорларының тікелей вассалдары болды. Кейбір әулеттер бұл уақытта аралдарға қоныстанғаны туралы ойланған, бірақ шын мәнінде кейінірек, 14 ғасырда (Бароцци және т.б.) немесе 15 ғасырда (Керини) орналасқан. Оңтүстіктегі Китера (немесе Сериго), Марко Веньердің иелігінде болды, ал Антикитера (немесе Сериготто), Жакопо Виароның иелігінде болды, олар Венецияның вассалы болуды жөн көрді.

Әкімшілік, дін және экономика

Еуропалық феодализм институты жергілікті арал тұрғындарына көп кедергі келтірмеді, себебі олар Византияның проноя жүйесіндегі жер иелерінің құқықтарымен жақсы таныс еді. Византиялық проноя мен феодализм арасындағы маңызды құқықтық айырмашылықтар жерді өңдеушілерге немесе балық аулаушыларға көп әсер етпеді. Көп жағдайда жергілікті халық жаңа венециялық билеушілердің билігіне салыстырмалы түрде бейбіт түрде мойынсұнды. Санудо және оның мұрагерлері византиялық халқымен келісімді саясат ұстанды, тіпті олардың арасынан кейбіреулеріне феодалдық иеліктер берді, осылайша оларды династияға байланыстыруға тырысты. Венециялықтар католик шіркеуін өздерімен бірге әкелді, бірақ олар әдеттегідей жер иелерінің аз бөлігі болғандықтан, халықтың көпшілігі грек православтық дінінде қалды. Марко Санудо өзі Наксос аралында латын архиепископтығын құрды, бірақ оның ізбасарларынан айырмашылығы, грек православтық көпшілікті күштеп дін ауыстыруға тырыспады. Бұл шаралар негізінен православие дін қызметкерлеріне шектеулер қоюдан және православие христиандарын билік орындарынан шеттетуден тұрды. Аралдар Венецияның стратегиялық мақсатында маңызды рөл атқарды, Анатолия және Шығыс Жерорта теңізіне бағытталған құнды сауда жолдарында бақылау құруға мүмкіндік берді. Венеция кемелері үшін қауіпсіз саяхат жолдарын қамтамасыз етуден басқа, венециялықтар Наксоста өндірілген корунд пен мәрмәрді Венецияға экспорттады. Латын феодалдық құқықтарының кейбіреулері 1720 жылға дейін Наксос аралында және басқа жерлерде сақталды, олар Осман империясымен жойылды.

Кейінгі тарих

Латын архипелагының жылнамалары Санудо мен Дандоло, Гизи, Криспо, Соммарипа, Венье мен Квирини, Бароцци және Гоцзадини отбасыларының тарихына ден қояды. Екі әулеттен шыққан жиырма бір герцог архипелагты Константинопольдегі латын императорларының, Ахая княздықтарының Виллехардуин әулетінің, Неаполь Корольдігінің Анжу әулетінің (1278 жылы) және 1418 жылдан кейін Венеция Республикасының қарауындағы вассал ретінде биледі. 1248 жылы герцогтік номиналды түрде Ахая князі Вильгельм Вильгардуинге берілді. Марко II Санудо 13-шы ғасырдың соңында адмирал Ликарио басқаратын жаңарған Византия империясының әскерлеріне Наксос және Парос аралдарынан басқа көптеген аралдарды жоғалтты. Бірақ Византияның қайта жандануы қысқа ғасыр болды, олар 1310 жылы қол жеткізгендерінен бас тартты. 1317 жылы Каталондық жасақ герцогтіктің қалдықтарына шабуыл жасады; 1383 жылы Криспо отбасы қарулы көтеріліс ұйымдастырып, Санудоның мұрагерлерін архипелаг герцогтері лауазымынан қуырды. Криспо герцогтарының тұсында әлеуметтік тәртіп пен егіншілік шаруашылығы төмендеді, ал қарақшылық үстемдікке ие болды.

Құлдырау және Османдықтардың басып алуы

Соңғы латын христиандық герцог Жакопо IV Криспо 1566 жылы Осман сұлтаны Селим II тарапынан тақтан алынар алдында, ол-ақ сұлтандарға салық төлеп келген. Сұлтанның тағайындаған өкілі, Архипелагтың соңғы герцогы (1566–79) португалдық еврей (Маррано) Джозеф Наси болды. Латын христиандық билік сол күні толығымен аяқталған жоқ: Болоньядағы Гоццадини әулеті 1617 жылға дейін Сифнос және Киклад аралдарындағы басқа да шағын аралдардың иелері болып сақталды, ал Тинос аралы 1714 жылға дейін Венецияның құрамында болды. Мореядағы (Пелопоннес) соңғы венециялық порттар 1718 жылы жаулап алынды. 1616 жылы Дальмациялық ақсүйек Гаспар Грацианиге Архипелаг герцогы атағы берілді, бірақ арал 1617 жылдың соңында қайтадан Осман империясының тікелей билігіне көшті; ол осы атақты соңғы рет иеленген адам болды.

Мұрасы мен ықпалы

Бүгінде Сирос және Тинос сияқты Киклад аралдарында толыққанды католик ауылдары мен приходтары сақталған, сонымен қатар Киклад аралдарынан шыққан көптеген гректердің тегінде айқын итало-венециялық шығуы байқалады, мысалы, Венирис, Рагуси, Делапортас, Дамигос сияқты.