Кіріспе

Дос, әріптес немесе одақтас мағынасын беретін термин, саяси коннотациясы бар. Саяси контексте "жолдас" дегеніңіз – бір партия мүшесі, көбінесе солшыл бағытты ұстанатын адам. Бұл саяси қолданыс француз революциясынан бастау алды, одан кейін социалистер мен жұмысшылар арасындағы қарым-қатынас формасына айналды. Ресей революциясынан бері Батыс мәдениетінде бұл сөз жиі коммунизммен байланыстырылады. Сондықтан, оны солшыл идеологияны ұстанатындарды кемсіте айту үшін қолдануға болады, мысалы, "коммунист" сияқты. Атап айтқанда, орыс тіліндегі "товарищ" сөзі коммунистерді қаралап айту үшін пайдаланылуы мүмкін.

Этимология

"Комраде" термині көбінесе "дос", "әріптес" немесе "одақтас" деген мағынаны білдіреді және испан және португал тілдеріндегі "камарада" сөзінен шыққан, латынша "камера" – "бөлме" немесе "комната" деген сөзден туындаған. Бұл сөз "бірге шайқасқан әскердес", "жауынгер досы" мағынасында да қолданылуы мүмкін.

Өмірбаян

Францияда дворяндық атақтарды және месье мен мадам сөздерін (сөзбе-сөз "мой лорд" және "мой леди") жоюмен бірге, революционерлер ерлерге "цитоен", ал әйелдерге "цитоенне" (екеуі де "азамат" деген мағынаны білдіреді) деген сөздерді қолданып, бір-біріне атады. Мысалы, тақтан түскен король Людовик XVI "Азамат Луи" деп аталды, бұл оның жеңілдігін көрсету үшін Капетиялықтар әулеті есімі қосылды. 19-ғасырдың ортасында социалистік қозғалыс күшейген кезде, басқа елдердегі социалистер "мырза", "ханым" немесе "әйел" сияқты сөздерге теңдес, жаңаша атау іздеуді бастады. Немец тілінде "Kamerad" сөзі бұрыннан бері спорт, оқу орны, мамандық (әсіресе әскерде) немесе жай ғана достық сияқты ортақ қызығушылықтары бар адамдардың арасында жылы лебіз ретінде қолданылып келген. Бұл термин 1848 жылғы төңкерістерде саяси мағынада жиі пайдаланылып, кейін француз және ағылшын тілдеріне ауысты. Ағылшын тілінде "comrade" сөзі алғаш рет 1884 жылы социалистік "Justice" журналында қолданылған.

Ресей-кеңестік қолданысы

XIX ғасырдың соңында орыс марксистері мен басқа да солшыл революционерлер «жолдас» сөзінің аудармасы ретінде орыс тіліндегі «товарищ» сөзін қабылдады (қысқартылған түрі – тов.), бастапқы мағынасы – «іскер серіктес» немесе «саяхат (немесе басқа да оқиға) серігі» болған. Бұл сөз «тауар» (товар, ‘тауар’) деген сөзден шыққан, халықаралық (әсіресе неміс) социал-демократиясында және еңбек қозғалысының байланысты бөліктерінде үнсіз тілдесу формасы ретінде қолданылған. Мысалы, біреуді Товарищ Плеханов немесе Товарищ төраға, немесе жай ғана Товарищ деп атауға болады. Ресей революциясынан кейін, осы терминнің әртүрлі тілдерге аудармаларын әлемдегі коммунистер қабылдады. Дегенмен, оның кең таралған қолданылуынан, Суық соғыс туралы фильмдер мен кітаптардағы кеңес үкіметін бейнелеуіне байланысты, бұл термин көпшілік санасында Кеңес Одағындағы коммунизммен байланысты болды, тіпті көптеген басқа социалистер олардың арасында «жолдас» сөзін қолдануды жалғастырды. Кеңес билігінің алғашқы жылдарында большевиктер революцияға және Кеңес мемлекетіне жақын тұрған адамдарға қатысқанда немесе олар туралы айтқанда «Товарищ» сөзін қолданды, мысалы, Коммунистік партия мүшелері (және бастапқыда революциялық солшыл топтар, мысалы, Солшыл социалистер-революционерлері) және «еңбекшілер» тобынан шыққан адамдар. Бейтарап республикалық тілде «Азамат» деп аударады. Осыған сәйкес, Ресей азамат соғысындағы Ақ қозғалыстың жақтастары «Товарищ» сөзін өз жауларын қысымға алу үшін мазақтап қолданды, бірақ сонымен бірге, Социалистік-революционерлер партиясы және меньшевиктер сияқты әртүрлі социалистік антибольшевиктік күштер де олардың арасында «Товарищ» сөзін қолданды. 1920 жылдардың ортасына қарай, Кеңес Одағында «Товарищ» деген үнсіз тілдесу формасы соншалықты кең таралған болатын, ол «Мырза» және «Ханым» сияқты сөздер ағылшын тілінде қолданылатындай қолданылды. Бұл әдет Кеңес Одағы тарағанға дейін сақталды. Дегенмен, бастапқы мағынасы кейбір жағдайларда қайта жанданды: қылмыскерлер мен күдіктілерге тек «азаматтар» деп, «товарищ» деп емес, сөйлесті, ал біреуге «товарищ» деп үнсіз тілдесуден бас тарту, әдетте, жаушылық әрекет ретінде қарастырылды, ал сталиндік кезеңде тіпті «Советке қарсы» деген айып ретінде де қарастырылды. «Товарищ» (жолдас) термині әлі күнге дейін Ресей қарулы күштерінде және Ресей полициясында стандартты үнсіз тілдесу формасы болып табылады, онда офицерлер мен сарбаздар әдетте Товарищ полковник, Товарищ генерал, Товарищ сержант немесе осыған ұқсас атаулармен аталды. Бұл термин сондай-ақ фразеологизмдердің құрамында қолданылады, мысалы: tovarishch po neschast'yu («бірге қайғы шегуші», нем. Leidensgenosse) немесе boyevoy tovarishch ([соғыс] досы), немесе коммунизммен байланысты емес tovarishchestvo (серіктестік) сияқты сөздердің құрамында қолданылады.

Қытай тілінде қолданылуы

Қытай тілінде «жолдас» деген сөздің аудармасы 同志, сөзбе-сөз «бір рухта, мақсатта, ниетте болғандар». Оны алғаш рет саяси мағынада Сунь Ятсен өзінің ізбасарларына қатысты қолданған. Сунь Ятсеннің бірлесіп құрған Гоминьдан (Ұлтшыл партиясы) мүшелерін атау үшін бұл терминді ұзақ жылдар бойы қолданып келеді, көбінесе есім ретінде, лауазым емес; мысалы, КМТ мүшесі «Мырза Чжан – адал және сенімді жолдас (同志)» дейтін. Дегенмен, бұл терминді Қытай Коммунистік партиясы билік үшін күрес кезінде ең белсенді түрде қолдады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін ол Қытайдың материктік бөлігіндегі кез келген адамды атау үшін зат есім және лауазым ретінде қолданылды. Мысалы, әйелдерді nü tongzhi («әйел жолдас»), балаларды xiao tongzhi («кішкентай жолдас»), ал қарттарды lao tongzhi («қарт жолдас») деп атады. Алайда, 1980-жылдардан кейін және Қытайдың нарыққа бағдарланған реформалары басталғаннан кейін бұл термин күнделікті қолданыстан жайлап шығып кетті. Қазір ол орта жастағы қытайлар мен Қытай Коммунистік партиясының мүшелері арасында құрметпен қолданылатын сөз ретінде сақталды. Коммунистік партияда әріптесіңізге «tóng zhì» деп тіл қата алмау – құрметсіздік пен жаулықтың айқын белгісі саналады. Партиялық және азаматтық жиналыстарда бұл термин қолданылуын сақтап келеді. Шенеуніктер бір-біріне көбінесе «Тонгчжи» деп тіл қатады, сондықтан мұндай қолдану тек Коммунистік партия мүшелерімен ғана шектелмейді. Сонымен қатар, «Тонгчжи» – лауазымы көрсетілмеген кез келген ұлттық көшбасшыны атау үшін қолданылады (мысалы, Жолдас Мао Цзэдун, Жолдас Дэн Сяопин). 2016 жылдың қазан айында Қытай Коммунистік партиясының Орталық комитеті 90 миллион партия мүшесін бір-бірін «жолдас» деп атауға шақыратын директива шығарды. Бұл термин Қытай Қарулы күштерінің ережелерінде де әскери қызметкерлердің бір-біріне ресми түрде тіл тигізудің үш жолының бірі ретінде қолданылады («жолдас» және шені/лауазымы, мысалы, «Жолдас полковник», немесе адамның шені/лауазымы белгісіз болғанда немесе бірнеше адамға сөйлегенде жай ғана «жолдас/жолдастар»). Гонконг және Макаоның әкімшілік аймақтары көбінесе ЛГБТ қоғамдастығының мүшелерін атау үшін «tongzhi» терминін қолданады; бұл аймақтардың бұрынғы шетелдік басқаруына байланысты «жолдас» деген мағынада қолданылуы тарихи тұрғыдан сирек кездесетін. «Тонгчжи» терминінің бұл мағынасы материктік Қытай жастарының арасында кеңінен танымал болып келеді, ал ЛГБТ қоғамдастығымен байланысты болғандықтан, көбінесе егде жастағы қытайлардың арасында қолдануы азайып барады.

Оңтүстік Африкадағы қолданысы

1970 және 1980 жылдары «жолдас» аталымы Оңтүстік Африкада апартеидке қарсы саяси қызметке қатысқандар арасында кең таралған революциялық обращение ретінде пайда болды. Мысалы, Африка Ұлттық Конгресінің және Оңтүстік Африка Коммунистік партиясының мүшелері бір-бірін жиі «жолдас» деп атады. Елдің бөлінген қалашықтарының кедей тұрғындары арасында бұл аталым, әсіресе жауынгерлік жастар ұйымдарының мүшелерін көрсету үшін қолданылды. Осы радикалды белсенділер тұтынушылар бойкотын ұйымдастырды, апартеидке қарсы митингілер мен демонстрациялар өткізді, сондай-ақ Оңтүстік Африка үкіметімен немесе қауіпсіздік күштерімен байланысы бар деген күдік туған адамдарды қорқытты. Мемлекеттік БАҚ «Cde» деген аббревиатураны «жолдас» сөзінің қысқартылған түрі ретінде пайдаланды. Басқа саяси партиялардың мүшелері, әсіресе Демократиялық өзгерістер қозғалысының өкілдері көбінесе аты-жөнімен немесе «мырза», «ханым» немесе «профессор» деген сөздермен аталады. Жаңадан қайта құрылған Зимбабве Африкалық Халық Одағының (ЗАПУ) мүшелері де өздерін «жолдас» деп атайды.

Оңтүстік Суданның қолданысы

Судан Халықтық Азаттық Армиясының мүшелері бір-бірін "жолдас" деп шақырады.

Британдық қолданыс

Британ фашистер одағы мүшелерін атау үшін бұл сөзді жиі қолданды. Хорст Вессел әнінің музыкасына жазылған "Шеру әні" "Жолдастар, дауыстар!" деген сөздермен басталды. Жазушы Э.Д. Рэндалл бұл сөзді қолдануды қорғай отырып, "жолдастар" сөзі "ортақ мақсатқа қызмет етудегі бірліктің идеалын толық және сәйкес көрсетеді" деді.

Кубалық қолданыс

Кубада революциялық үндеудің сәйкес түрі compañero, мысалы, Compañero Fidel; кубалық испан тіліне қараңыз.

Басқа тілдерде

Албан тілінде шок (латынша socius – дос) сөзі коммунистік ортада қолданылған. Әйелдік түрі – шоке. Эфиопияда «жолдас» деген сөз амхар тілінде «Guade» деп жазылады, ол ежелгі геез жазуымен «ጓድ» деп жазылады. «Guade» сөзі «Guadegna/ ጓደኛ» деген сөзден шыққан, бұл сөз «дос» дегенді білдіреді. Бұл сөз 1974 жылғы революциядан кейін, әсіресе социалистік партия мүшелері, ұқсас саяси топтың басқа адамына, сол идеологияға немесе ұқсас стильге жататын адамға қатысты кеңінен қолданылды. Бұл сөз 1991 жылдан бері қолданылмай қалды және саяси партиялардың съездерімен немесе кездесулерімен шектеледі. Бұрынғы және қазіргі уақыттағы сөздің ең танымал нұсқасы «Guadochae/ ጓዶቼ» – «достарым» дегенді білдіреді, бұл бағаланған әріптесі немесе досы үшін кішіпейіл жол. Араб тіліндегі رفيق (Рафиқ) сөзі араб, урду және парсы тілдерінде «жолдас» деген саяси мағынада қолданылады. Бұл термин араб коммунистері арасында, сондай-ақ Баас қозғалысы мен Ливан күштерінде қолданылады. Бұл термин қазіргі саяси қолданыстан бұрын пайда болған және араб еркек тегі. Иран коммунистері де осы терминді қолданады. Пәкістанда бұл термин кейде Джамаат е Ислами және Ислами Джамиат е Талабаның (Жамаат е Исламидің студенттік қанаты) исламшыл мүшелеріне қатысты қолданылады. Армян тілінде жолдас деген сөз – ընկեր (unger) – ерлер мен ұлдар үшін, ал ընկերուհի (ungerouhi) – қыздар мен әйелдер үшін. Бұл сөздің тура мағынасы «дос» дегенді білдіреді. Армян революциялық федерациясының, Рамгавар және Социал-демократиялық Хунчакиан партиясының мүшелері партияның басқа мүшелеріне арнаған кезде қолданады. Бұл терминді Армения Коммунистік партиясы да қолданады. Әзірбайжан тілінде жолдас деген сөз «жолдас» (сөзбе-сөз «жолдас») деген мағынаны білдіреді. Белоруссияның жолдас деген сөзі таварыш (tavaryš) болып табылады, орыс сөзімен бірдей. Ол әдетте тек саяси немесе тарихи мағынада коммунистермен байланысты қолданылады. Бенгал сөзін কমরেড (Komred) барлық солшыл топтар, әсіресе Бангладеш Коммунистік партиясы (বাংলাদেশের কমিউনিস্ট পার্টি সিপিবি), Үндістан Коммунистік партиясы, Үндістан Коммунистік партиясы (Марксистік) және Үндістанның басқа да Коммунистік партиялары (әсіресе Батыс Бенгалия мен Трипура штаттарында) және Бангладеш Социалистік партиясы (БСП), Джатиё Самаджантрик Дал (Бангладеш) және т.б. қолданады. Бірма тіліндегі йебау сөзі Бірма коммунистік партиясында қолданылады. Болгария тілінде жолдас деген сөз другар (drugar), әйел другарка (drugarka) дегенді білдіреді. Бұл досы немесе әріптесі дегенді білдіреді. Коммунистік кезеңде бұл жалпы мекен-жай түрі, сонымен қатар мектеп мұғалімдеріне және т.б. қатысты қолданылған. Каталон тілінде «comrade» деген сөз еркектерге «company», әйелдерге «companya» дегенді білдіреді. Бұл термин әлі күнге дейін коммунистік және анархистік ұйымдарда кеңінен қолданылады, бірақ күнделікті сөйлеуде саяси мағынасы жоқ сыныптастар немесе пәтердестер сияқты бейтарап қарым-қатынастарды білдіреді. Қытай тілінде «同志» деген сөз қолданылады. Бұл сөздің мағынасы – ой-пікірлері бірдей адамды білдіреді. Ол коммунизммен байланысты, бірақ достары мен әріптестері арасында, негізінен, ескі буын арасында достық эпитет ретінде қолданылуы мүмкін. Қазіргі уақытта қытай мемлекеттік БАҚ-та Си Цзиньпин сияқты жоғары партиялық және мемлекеттік басшыларға, сондай-ақ Халықтық азаттық армиясының ішінде сарбаздар мен офицерлерге сөйлеу үшін қолданылады. Қазіргі уақытта Қытайдағы ЛГБТ адамдар бір-біріне сілтеме жасау үшін қолданады. Чех тілінде жолдас деген сөз soudruh (м.) және soudružka (ф.). 19 ғасырдағы чех тілінде бұл «қауым» дегенді білдіретін поэтикалық сөз болды. Еуропаның басқа жерлерінде сияқты, бұл терминді бастапқыда Чехия социал-демократтары енгізді, ал кейіннен олар социал-демократтардан бөлінген кезде Чехия коммунистеріне де қолданылды. 1948 жылы коммунистік партия билікке келгеннен кейін, бұл сөз пан, paní («Мырза», «Мэде» сияқты бұрынғы атаулардың бәрін алмастырды) және жалпыға бірдей қолданылатын атаққа айналды. Қазіргі кезде ол тек (нақты немесе көбінесе ирониялық) коммунистік жағдайда қолданылады. Бархаттық революциядан кейін Чехияның Социал-демократиялық партиясында сөйлеудің түрі ретінде «судрухты» «přítel» («дос»)пен ауыстыруға тырысты, бірақ ол қолға алынбады. «Комраде» сөзіне ұқсас «kamarád» деген сөз чех тілінде «дос» дегенді білдіреді. Бұл өте кең таралған сөз және оның саяси мағынасы жоқ. «Товарищ» сөзіне ұқсас «tovaryš» сөзі чех тілінде «саяхатшы» дегенді білдіреді және оның саяси мағынасы жоқ. Голланд тіліндегі сөз – kameraad. Әдетте голланд тілінде бұл сөз коммунистерді еске түсіреді, бірақ бейресми сөйлеуде және диалектілерде оны достар немесе таныстарды білдіру үшін қолдануға болады. Бұл сөз Нидерланд коммунистік партиясында, сондай-ақ соғысқа дейінгі Нидерландтағы Ұлттық социалистік қозғалысында қолданылды, соңғысы әйелдер үшін «kameraadske» деген жаңа сөзді де қолданды. Псевдо орыс сөзі «kameraadski» бейресми түрде солшыл көзқарастары бар адамға синоним ретінде қолданылады. Дания тіліндегі сөз – kammerat (көпше түрі – kammerater), сөзбе-сөз «дос» немесе «серік» дегенді білдіреді. Ол әдетте балалық шақтағы дос немесе достарды білдіру үшін қолданылады, бірақ «ven» деген сөзбен де алмастырылуы мүмкін, ол «дос» дегенді білдіреді. Эсперанто тіліндегі жолдас сөзі – kamarado, ол дос немесе саяси жолдас мағынасында қолданылады. Соңғы жағдайда, жазғанда, ол көбінесе K do деп қысқартылады. Бұл Sennacieca Asocio Tutmonda мүшелері арасындағы қабылданған мекен-жай түрі. «Samideano» сөзі, сөзбе-сөз «оқыс ойлы», әдетте басқа эсперантистті білдіреді. Эстония тіліндегі сөз – seltsimees, ол бастапқыда неміс тілінен алынған Geselle сөзінен шыққан. Бастапқыда бейтарап мағынасы болған бұл термин кейінірек жергілікті коммунистер тарапынан қабылданды. Бүгінде ол ирониялық мағынаға ие, Кеңес заманына сілтеме жасайды. Фин тіліндегі сөз – toveri, сөзбе-сөз «серік» дегенді білдіреді. Бұл социалистік коннотацияға ие, бірақ кейде әзілде қолданылуы мүмкін. Мектеп, түрме немесе аурухана сияқты мекемедегі достарды да осылай атауға болады, бірақ әскерде емес. Француз тіліндегі сөз – camarade. Ол негізінен коммунистер қолданады және сыныптастар немесе достарға қатысты болуы мүмкін. Грузин тіліндегі сөз – ამხანაგი (amkhanagi). Немец тіліндегі сөз – Kamerad (еркек) немесе Kameradin (әйел). Бұл мағынасы – серік, жолдас немесе әріптес. Kamerad неміс әскери тілінде әдеттегі серік атауы болғандықтан, бұл сөз солшыл емес, оңшыл топтармен байланысты. Коммунистер мен социалистер, әсіресе SED және SPD партиясының мүшелері Genosse (әйелдер үшін Genossin; яғни «серік», бірлескен кооперативтің мүшесі) сөзін қолданады, бұл сөз ағылшын тіліндегі «comrade» сөзімен ұқсас ассоциацияға ие. Наци партиясы NSDAP мүшелері Parteigenosse (сөзбе-сөз «партиялық жолдас») нұсқасын қолданды. Грек тіліндегі сөз – σύντροφος (syntrophos, м.) және συντρόφισσα (syntrophissa, ф.), коммунистер, социалистер және басқа солшыл топтар қолданады. Бұл сөздің басқа мағыналары: серік, дос, жолдас, тіпті серіктес және т.б. Иврит тіліндегі эквивалент – Chaver (חבר), бұл «дос» және «мүше» (топ немесе ұйымның) дегенді білдіретін сөз. 1930-1960 жылдар аралығындағы социалистік сионистік саяси және идеологиялық үстемдік кезеңінде бұл сөз ағылшын тіліндегі «comrade» сөзімен ұқсас мағынада кеңінен қолданылды, Кибуц қозғалысында, Гистадрут кәсіби одақтарында, жүргіштерге тиесілі автобус компанияларында және т.б., бірақ бұл мағына тек есімнің алдына қойылғанда ғана сақталады, онда ол анықталған артикльді қамтиды (мысалы, החבר סטאלין). Қазіргі уақытта оның саяси қолданысы ескірген, негізінен Израиль коммунистерімен шектеледі; осы сөз яддиш тілінде де бар, бұл австралиялық «cobber» сөзінің болуының ықтимал түбірі).