Кіріспе

Француздық субантарктикалық аймақтардағы архипелаг. Крозет аралдары (; немесе ресми түрде Archipel Crozet) – Оңтүстік Үнді мұхитындағы ұсақ аралдардан құралған суантарктикалық архипелаг. Олар Француздың Оңтүстік және Антарктикалық Жерлерінің бес әкімшілік аймағының біріне жатады.

Аңдау және ерте тарихы

Крозет аралдары 1772 жылғы 24 қаңтарда француз саяхатшысы Марк Жозеф Марион дю Фрейннің экспедициясы, «Le Mascarin» кемесімен ашылды. Оның бас серігі Жюльен Мари Крозет архипелагты Францияға қарасты деп жариялап, «Île de la Possession» аралына қонды. Экспедиция шығысқа қарай жалғасып, Жаңа Зеландияға жетті, онда капитан Марион және оның экипажының көп бөлігі маорилер тарапынан өлтіріліп, желінді. Крозет апаттан аман қалды және аман қалғандарды Маврикийдегі базасына сәтті жеткізді. 1776 жылы Крозет Джеймс Кукпен Кейптаунда, Куктың үшінші сапарының бастауында кездесті. Кейіннен аралдар маңында кит аулау негізгі қызмет болып табылды, әсіресе Массачусетстен келген кит аулаушылардың есебінен. 1841 жылы аралдардың маңында ондай кит аулайтын кемелер болды. Бір-екі жылдың ішінде бұл көрсеткіш тек АҚШ-тан келген кемелердің саны бойынша жиырмаға жетті. Мұндай пайдалану ұзаққа созылмады, және ғасырдың қалған бөлігінде аралдарға сирек баратын болды. 19 ғасырдың соңында аралдарда адам қоныстанбады. Крозет аралдарында көптеген кеме қазалары болды. 1821 жылы британдық «Princess of Wales» кемесі батып, аман қалғандар екі жыл бойы аралдарда болды. Бір құтқарылған адам: «Жерде ешқандай қорғаныс жоқ, ағаштар мен бұталар да жоқ, ауа райы көбінесе ылғалды, ал қар жиі жауады», - деп жазды. 1825 жылы «Aventure» кемесі сүңгіп, 7 адам аман қалды. 1875 жылы «Strathmore» кемесі апатқа ұшырап, 7 ай бойы шағын аралда 44 адам аман қалды. 1887 жылы француздық «Tamaris» кемесі апатқа ұшырап, экипажы «Île des Cochons» аралында қалып қойды. Олар альбатростың аяғына хабарлама байлап, жеті айдан кейін Батыс Австралиядағы Фримантлде табылған, бірақ экипаж табылмады. Бірнеше жыл бойы Корольдік теңіз күштері кемеден құтқарылғандарды іздеу үшін әрбір бірнеше жылда кеме жіберіп отырды. «Australasian» бу кемесі де Австралияға жол тартқанда аман қалғандарды тексеріп отырды.

Жақында болған тарих

1924–1955 жылдар аралығында Франция аралдарды Мадагаскардың тәуелділігі ретінде басқарды. 1938 жылы Крозет аралдары табиғат қорығы деп жарияланды. 1955 жылы Крозет аралдары Францияның Оңтүстік аймақтарының құрамына кірді. 1961 жылы алғашқы зерттеу станциясы құрылды, бірақ тұрақты станция – Альфред Фоур (станцияның алғашқы басшысының құрметіне аталған) 1963 жылы Иль-де-ла-Поссессиондағы Порт-Альфредте ашылды. Станцияда 18-ден 30-ға дейін адам жұмыс істейді (маусымға қарай өзгереді). Олар метеорологиялық, биологиялық және геологиялық зерттеулер жүргізеді, сондай-ақ сейсмограф пен геомагниттік обсерваторияны (IAGA коды: CZT) күзетеді. Ядролық сынақтарды толық тоқтату ұйымы аралда тыңдау құралдарына ие, және оның екі станциясы – Ассенсион аралындағы станциясымен бірге, Аргентина жағалауында болған, ядролық емес су астындағы жарылыс деп саналатын және 2017 жылы «АРА Сан-Хуан» суасты кемесінің қазасына себеп болған оқиғаны тіркеді.

Геология

Бұл аралдар Антарктика тақтасында, Кергелен ыстық нүктесі мен Мадагаскар және Оңтүстік Африканың арасында жатыр. Ең ежелгі арал – Île de l'Est, шамамен 9 миллион жыл бұрын ыстық нүктеден пайда болған. Одан кейін батысқа қарай аралдарды қалыптастыру жалғасып, көрінетіндей, қазірге дейін тоқтаған жоқ. Осылайша жас болғанына қарамастан, аралдардың ешқайсысынан әліге дейін жанартаулық қызмет байқалған жоқ.

География

Кіші аралдарды немесе тау жыныстарынан тұратын рифтерді ескермегенде, Crozet тобы алты аралдан тұрады. Батыстан шығысқа қарай:

No. Арал немесе топ (ағылшын тілінде) Аймағы Ең биік шыңы Орналасқан жері
L'Occidental (Батыс тобы)
1 Île aux Cochons (Шұжық аралы) Mont Richard Foy,
2 Île des Pingouins (Пингвин аралы, әдеби мағынасында – Гагара аралы) Mont des Manchots
3 Îlots des Apôtres (Апостол аралдары) (1) Mont Pierre,
L'Oriental (Шығыс тобы)
4 Île de la Possession (Иелік аралы) Pic du Mascarin,
5 Île de l'Est (Шығыс аралы) Mont Marion Dufresne,
Îles Crozet (Крозет аралдары) Mont Marion Dufresne, 45°57' - 46°29'S 50°10' - 52°19'E

(1) Екі ірі аралдан (Grande Île – Үлкен арал, және Petite Île – Кіші арал) және шамамен 20 таулы аралдан тұрады. Шығыс және батыс топтары бөлек жатыр (Пингвин аралынан Иелік аралына дейін). Крозет аралдарында 1963 жылдан бері үздіксіз жұмыс істейтін Альфред Форе (Порт Альфред) зерттеу станциясынан басқа адам тұрмайды. Алдыңғы ғылыми станциялардың қатарында Ла Гранде Манчотьер және Ла Пети Манчотьер болды.

Флора мен фауна

Аралдар Оңтүстік Үнді мұхиты аралдары тундрасының бөлігі болып табылады, оған бірнеше субантарктикалық аралдар кіреді. Бұл суық климатта өсімдіктер негізінен шөптер, еңкейіп өсетін мохтарлар мен лишайниктермен шектеледі, ал жануарлардың бастылары – жәндіктер, сонымен қатар теңіз құстарының, түлендердің және пингвиндердің көптеген түрлері. Крозет аралдарында төрт түрлі пингвин мекендейді. Ең көп кездесетін түрі – макарон пингвині, оның шамамен 2 миллион жұбы аралдарда көбейеді, ал король пингвинінің 700 000 жұбы бар, бұл әлемдік популяцияның жартысына жуық. Сонымен қатар, шығыс тас пингвині де кездеседі және генту пингвинінің шағын колониясы бар. Бұдан өзге, Этонның қаз тұмсығының эндемикалық подвиді де кездеседі. Басқа құстарға қара бетті қанаттылар, құлқалар және альбатростар, оның ішінде көшпелі альбатрос жатады. Крозет аралдарында тіршілік ететін сүтқоректілерге терілі түлендер мен оңтүстік теңіз пилі кіреді. Түлендерді аулайтын қасқыр киттер де байқалған. Крозет аралдарындағы жылдамды қасқыр киттер аралдарда көбейетін түлендерді белсенді түрде аулау кезінде өздерін қасақана жағаға тіреуімен (кейіннен суға қайтаруымен) танымал. Бұл өте сирек кездесетін мінез-құлық, көбінесе Аргентинаның Патагония аймағында кездеседі және бұл дағды жеке киттер отбасының буыннан буынға беріліп келе жатқан үйренген дағды деп саналады. Бұл қасқыр киттер жыл бойы Крозет аралдарының маңында қалады, жазда көбінесе түлендермен, ал қыста пингвиндермен қоректенеді. Крозет аралдары 1938 жылдан бері табиғат қорығы болып табылады. Шетелдік түрлердің (тышқандар, егеуқұйрықтар және кейіннен зиянкестерді жою үшін мысықтар) енгізілуі түпкілікті экожүйеге ауыр зиян келтірді. Іле де де Свинь аралдарына әкелінген шошқалар мен Île de la Possession аралдарына азық ретінде әкелінген ешкілер жойылған. Тағы бір маңызды мәселе – патагониялық тісті балықтардың және альбатростар популяциясының шамадан тыс аулануы, олар қадағалауда. Крозет аралдарының суларын Франция үкіметі бақылайды.

Танымал мәдениетте

2012 жылы шыққан француз фильмі «Сарайдың дәмі» Crozet аралдарында басталып, аяқталады. Фильмнің басты кейіпкері – Францияның Перигор аймағынан келген, зерттеу станциясының аспазы болып жұмысқа тұрған аналық аспазшы, ол бұрын президент Франсуа Миттеранның жеке аспазы болған. 1978 жылғы «Desolation Island» романы, Патрик О’Брайанның «Aubrey–Maturin» сериясының бесінші кітабында, HMS Leopard атты құрылған әскери кеме Үнді мұхитының оңтүстік-батысындағы мұз таумен соқтығысып, қирап қалады. Кеме экипажы Крозет аралдарының бірінде жөндеу үшін жағаға шығуға тырысады, бірақ аралды өткізіп алып, кері қайта алмай, шығысқа қарай инеленіп кетеді. Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романында «Пекуод» кемесі 52-тараудағы «Альбатрос» бөлімінде «алыс жатқан Крозетт» аралдарынан өтеді, ол «оң қанатты кит аулаушылар үшін жақсы аулау алаңы» деп сипатталған. 58-тарауды да қараңыз. Капитан В. Е. Джонстың «Бигглс қиын жағдайдан шығады» романы негізінен Крозет аралдарында өтеді, онда кітапта «Ходж аралы» деп аталған, құрылған ресейлік база табылады.