Кіріспе

Африка-американдық құлдыққа қарсы көшбасшы (1767–1822)

Дания Веси (сондай-ақ Телемак) (шамамен 1767 – 2 шілде 1822) – Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы еркін қара терілі адам және қоғамдық көшбасшы, ол 1822 жылы ірі құл көтерілісін жоспарлауда айыпталып, сотталды. Веси сол жерде лотерея ұтып алып, 32 жасында азаттыққа қол жеткізді. Ол табысты бизнес құрды және отбасымен өмір сүрді, бірақ әйелі Бек пен олардың балаларын құлдықтан сатып ала алмады. Веси ағаш шеберлігімен айналысты және Екінші Пресвитериан шіркеуінің белсенді мүшесі болды. 1818 жылы ол қалада тәуелсіз Африкалық Методист Епископтық (AME) қауымын құруға көмектесті, ол бүгінде Ана Эммануэль деп белгілі. Қауымның құрылуына ақ нәсілді дін қызметкерлері көмектесті және 1848-ден астам мүшесімен еліміздегі екінші ірі AME қауымына айналды. 1822 жылдың жазында Веси қара нәсілділер арасындағы зор беделін пайдаланып, ірі құл көтерілісін жоспарлаған деген айып тағылды. Айтуынша, Веси мен оның ізбасарлары Чарльстондағы құл иелерін өлтіріп, құлдарды босатып, жаңадан тәуелсіздік алған Гаити республикасына қашып кетуді жоспарлаған. Көптеген замандастардың мәліметінше, көтеріліске мыңдаған Чарльстондық құлдар мен жақын жердегі плантацияларда тұратын адамдар қатысуы мүмкін еді. Қалалық билік көтеріліс басталмас бұрын, заговордың басшыларын және күдікті ізбасарларын тұтқындау үшін әскер жіберді. Нәтижесінде, ешбір ақ адам өлтірілмеді немесе жарақат алмады. Веси мен бес құл қалалық соттың жасырын шешімімен кінәлі деп танылып, 1822 жылдың 2 шілдесінде дарға асылды. Веси шамамен 55 жаста болды. Кейінірек тағы 30-ға жуық ізбасар өлім жазасына кесілді. Оның ұлы Сэндиді қоса алғанда, бірнеше адам құлқындық үшін айыпталып, АҚШ-тан депортацияланды. Қалалық билік Весидің шіркеуін бұзуға бұйрық берді және оның пасторы қызметтен алынды.

Ерте өмір

1822 жылы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында өткен сот ісінің куәліктерінің қолжазбалары және одан кейінгі сот есебі Дэнни Вессидің өмірі туралы негізгі дереккөз болып табылады. Сот Вессиді құлдар көтерілісін ұйымдастыруға қатысқаны үшін кінәлі деп танып, оны дарға асты. Сотта оның 1767 жыл шамасында Данияның колониясы болған Сент-Томас аралында құл болып дүниеге келгені айтылды. Капитан Джозеф Весси оған Телемак есімін қойды; тарихшы Дуглас Эгертон Вессидің Coromantee (акан тілінде сөйлейтін халық) тегінен болуы мүмкін екенін ұсынады. Биограф Дэвид Робертсон да Телемақтың Манде тегінен болуы мүмкін екенін айтады. Телемақты шамамен 14 жасында Бермудалық теңіз саяхатшысы және құл саудагері Джозеф Весси сатып алған. Джозеф Вессинің өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Весси әулеті Бермудада белгілі бір беделге ие, соңғы кезде көрнекті бизнесмендер мен саясаткерлерді, соның ішінде шебер теңізші капитан Натаниел Артур Вессиді (1841–1911; Девоншир округінің Жаршысы), оның ұлдарын – сэр Натаниел Генри Пенистон Вессиді, CBE (Генри Весси деп танылған; 1901–1996, Смит округінің Жаршысы) және Джон Эрнест Пенистон Вессиді, CBE (1903–1993), Саутгемптон округінің депутаты, сондай-ақ немересі Эрнест Винтроп Пенистон Вессиді (1926–1994) тәрбиелеген. Бір кезде Весси осы жасты француздық Сен-Домингге (қазіргі Гаити) сатқан. Жастың эпилепсияға ұшырағаны анықталған соң, капитан Весси оны қайтарып алып, бұрынғы иесіне төленген ақшаны қайтарған. Биограф Эгертон Дэнни Вессидің өмірінің кейінгі кезеңдерінде эпилепсияға шалдыққандығына ешқандай дәлел таппады және Дэннидің Сен-Домингдегі қатыгез жағдайлардан құтылу үшін ұстамаларды қоса жасаған болуы мүмкін екенін болжайды. Телемак Джозеф Вессидің жеке көмекшісі болып жұмыс істеді және Вессиге құл саудасында аудармашы ретінде көмектесті, бұл жұмыс оны ұзақ мерзімге Бермудаға (Оңтүстік Каролинаның Чарльстонымен бірдей ендікте орналасқан архипелаг, бірақ Солтүстік Каролинаның Хаттерас мүйісіне жақын, алғашқыда Вирджиния компаниясының құрамындағы Вирджинияның бөлігі ретінде қоныстанған) сапарлауға міндеттеді; осының нәтижесінде ол ағылшынмен қатар француз және испан тілдерін де жақсы білген. Революциялық соғыстан кейін капитан теңізшілік мансабынан (құл саудасын қоса алғанда) зейнетке шығып, 1669 жылы Бермудадан қоныстанған Оңтүстік Каролина штатының Чарльстонына көшіп келді. 1796 жылы капитан Весси Мэри Клоднерге, бай "еркін шығыс үнді әйеліне" үйленді, және олар Телемақты Мэридің плантациясында, Чарльстоннан тыс Ашли өзені бойында орналасқан Гроувта үй шаруасы ретінде пайдаланды.

Еркіндік

1799 жылғы 9 қарашада Телемак қалалық лотереяда 1500 доллар ұтып алды. 32 жасында ол Весиден 600 долларға (1799 жылғы 600 доллар қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең) өз бостандығын сатып алды. Ол өзінің туған жері Сент-Томасқа билік еткен мемлекеттің атымен Веси тегін және «Дания» есімін алды. Дания Весей тәуелсіз ағаш шеберлігімен айналысып, жеке бизнесін құрды. Осы кезде ол құл болған Бекке үйленді. Олардың балалары *partus sequitur ventrem* принципі бойынша, яғни құл әйелдің балалары оның мәртебесін мұраға алады деген қағидаға сәйкес, құлдықта дүниеге келді. Весей әйелі мен балаларын босатуға тырысты, бірақ оның иесі оларды сатуға келіспеді. Бұл олардың болашақ балаларының да құлдықта тууын білдірді. Весей басқа құлдармен бірге Екінші Пресвитериан шіркеуіне мүше болды және қара нәсілді мүшелерге қойылған шектеулерге наразылық білдірді. 1818 жылы бостандыққа шыққаннан кейін, ол Африкалық Методист Епископ Шіркеуінің (AME Шіркеуі) «Бетел аймағы» деп белгіленген қауымын құрушылардың бірі болды. Бұл қауым 1816 жылы Филадельфияда (Пенсильвания штаты) Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы тәуелсіз қара нәсілді діни ұйым ретінде құрылды. Чарльстондағы AME Шіркеуіне жетекші ақ дін қызметкерлері қолдау көрсетті. 1818 жылы ақ билік шіркеуді, құлдар кодексінде қара нәсілді қауымдарға күн батқаннан кейін құлшылық етуге тыйым салынғанын бұзғаны үшін қысқа мерзімге жапты. 1818 жылға қарай шіркеу 1848 мүшеге жетті, бұл оны елдегі екінші ірі AME шіркеуі етті. Қалалық шенеуніктер құлдардың топтасуынан әрдайым алаңдады; 1821 жылы олар шіркеуді тағы бір рет жапты, себебі қалалық кеңес оның сабақтары «құлдар мектебіне» айналып бара жатқанын ескертті (құлдар кодексіне сәйкес, құлдарға оқуға үйретуге тыйым салынған). Весей қауымның жетекшісі ретінде, азаттыққа үміт беру үшін Киелі кітаптан уағыздар айтқан.

Өмірбаян

1708 жылға қарай Оңтүстік Каролина тұрғындарының көп бөлігі құл болған, бұл күріш және индиго плантацияларында жұмыс істеу үшін штатка әкелінген көптеген африкалық құлдарды көрсетеді. Осы тауарлық дақылдар мен мақтаның жағалаудағы аралдардан экспортталуы Оңтүстік Каролина плантаторларына байлық әкелді. Осы элиталық топ Америка революциясынан кейін ондаған жылдар бойы заң шығарушы органын бақылады. Штаттың, Төменгі Жердің және Чарльстон қаласының халқының көп бөлігі құл африкалықтардан тұрды. 18 ғасырдың соңына қарай құлдардың көбі АҚШ-та "өлкеде туған" болып, жергілікті болып кетті. Олар, әдетте, жаңадан құл болған африкалықтарға қарағанда басқаруға оңай деп есептелді. Чарльстон қаласындағы және Төменгі Жердегі плантациялардағы құлдар арасында туыстық және жеке қарым-қатынастар болды, сондай-ақ плантаторлардың арасында да осындай байланыстар кездесті, олардың көпшілігі екі жерде де үйлері (және үй құлдары) болды. Осы құлдардың кейбіреулері Жоғарғы Жерге және басқа да аймақтарға сатылды, бірақ көптеген жаңа африкалықтар Чарльстонда және жақын маңдағы Төменгі Жердегі плантацияларда сақталды.

Жоспарлау

Тіпті бостандыққа қол жеткізгеннен кейін де Вессей көптеген құлдармен байланысын үзбеді және олармен араласып тұрды. Ол жаңа достарына құлдықтан азат болуға көмектесуге бекінді. 1819 жылы Вессей Миссури территориясының мәртебесі жөніндегі конгресс талқылауларынан шабыттанды, себебі құлдыққа қарсы күрес күшейіп бара жатқандай сезілді. 50 жасында Вессей өзінің ісін жақсы меңгерген, жеке бизнесі бар шебер ағаш ұстасы еді. Ол 1822 жылғы 14 шілдеде, Бастилия күні көтеріліс жоспарлаған деген хабар бар. Бұл күн француз революциясымен байланысты болды, оның жеңімпаздары Сент-Домингода құлдықты жойған еді. Жоспар туралы хабар Чарльстон қаласының және Каролина жағалауындағы плантациялардың ондаған шақырымына тарады, мыңдаған афроамерикандықтар арасында кеңінен таралды. (Қала мен округ халқының көп бөлігі афроамерикандықтарды құрады; 1820 жылы Чарльстонда 14 127 афроамерикандық және 10 653 ақ адам тұрды.) Афроамерикандық халықтың ішінде еркін түсті адамдар немесе мулаттардың өсіп келе жатқан бай топтары болды, олардың кейбіреулері құл иелері еді. Вессей көптеген құпия жиналыстар өткізді және ақырында қала мен ауылдағы құл және еркін афроамерикандықтардың қолдауын алды, олар өз бостандықтары үшін күресуге дайын болды. Ол жоспарлаған көтеріліске қатысуға уәде берген мыңдаған құлдарды ұйымдастырды деген сөз бар. Ауыл мен қаладағы туыстық байланыстарды пайдаланып, Вессей үлкен қолдау желісін құрды. Оның жоспары Чарльстонның Мейтинг-стрит арсеналына координацияланған шабуыл жасау еді. Осы қару-жарақтарды баурап алғаннан кейін, бостандық жолындағы бұл жауынгерлер порттан кемелерді тартып алып, Гаитиге қарай бет түзеуді жоспарлады, мүмкін Гаитиден көмек алып.

Магистраттар мен еріктілер соты

Бас күдіктілерді интентдант/мэр Джеймс Гамильтонның бұйрығымен милиция ұстағаннан кейін, Чарльстон қалалық кеңесі күдіктілерді бағалау және қылмыстарды анықтау үшін Магистраттар мен еркін иеленушілер сотына рұқсат беруге дауыс берді. Қаладағы жағдай шиеленісті болды және көптеген тұрғындар үрей мен асыққан шешімдер кезінде жасалған әрекеттерге күмәнданды. Сот отырысын бастағаннан кейін, құпиялылық сақталатынын уәде етіп, Жоғарғы Сот судьясы Уильям Джонсон жергілікті газетте 1811 жылғы қорқынышты көтеріліс оқиғасын баяндаған мақала жариялады. Весси ісінде сақтық таныту үшін, ол бұл істе бір құлдың қателікпен өлім жазасына кесілгенін айтты. Ол 1804 жылы президент Томас Джефферсон тағайындаған құрметті судья еді. Дегенмен, оның мақаласы қорғаныс реакциясын тудырды, ақ нәсілді тұрғындар сотты және қала күштерінің белсенділігін қорғады. Күдікті көтеріліс күнінен кейін, 17 маусымнан, сот отырысы аяқталғаннан кейін, 28 маусымға дейін, шенеуніктер 31 күдіктіні тұтқындады және айдың соңына қарай олардың саны көбейді. Сот тұтқындалған күдіктілер туралы құпия куәліктерді алды және әлі айыпталмағандарға қарсы дәлелдерді қабылдады. Тарихшылар кейбір куәгерлердің өлім немесе азаптау қорқынышымен куәлік бергенін мойындайды, бірақ Робертсон олардың растаулары көтеріліс жоспарының егжей-тегжейін бергендей көрінеді деп санайды. Весси отбасының қалған бөлігі де дағдарыс пен сот процесінен зардап шекті. Оның құлы Сэнди Весси тұтқындалды, ол құлпына қатысқан деп танылды және елден, мүмкін Кубаға депортацияланғандардың қатарына қосылды. Вессидің үшінші әйелі Сьюзан кейін Либерияға эмиграциялады, ол Америка отарлау қоғамы бұрынғы құлдар мен басқа да еркін афроамерикандықтар үшін колония ретінде құрған еді. Вессидің басқа екі ұлы, Рэндольф Весси мен Роберт Весси, Данияның бірінші әйелі Бектың балалары, Америка Азамат соғысының соңында аман қалды және босатылды. Роберт 1865 жылы Чарльстонның Африкалық методистік епископ шіркеуін қайта құруға көмектесті және АҚШ шенеуніктері Форт Самтерді қайта бақылауға алған кезде билікті беру рәсіміне қатысты.

Ақтардың қатысуы

1822 жылдың 7 қазанында судья Элиху Бей төрт ақ адамды Дания Весейдің құлдар заговор кезінде құлдарды көтеріліске итермелеуде айыпты деп тапты. Бұл төрт ақ жігіт – Уильям Аллен, Джон Игнешиас, Эндрю С. Родс және Джейкоб Дандерс. Олар әртүрлі мөлшерде айыппұл төлеуге және салыстырмалы түрде қысқа мерзімге түрмеге қамауға үкім шығарылды. Тарихшылардың ешқайсысы олардың abolitionists болғанына дәлел таппады; олар бір-бірімен немесе көтеріліс жоспарлаушыларымен байланыста болған жоқ. Уильям Аллен ең ауыр жаза – он екі ай түрме және 1000 доллар айыппұл алды. Сотта Аллен құлдар заговорға көмектесуге тырысқанын мойындады, бірақ ол оны қызметі үшін үлкен ақшалай сыйлық алғандықтан жасағанын айтты. Судьяның есебінен сот Алленнің құлдарға деген қайырымдылығынан гөрі ашкөздігімен қозғалғанына сенгені көрінеді. Басқа ақ конспираторлардың жазалары Аллене қарағанда әлдеқайда жеңіл болды. Джон Игнешиас және Джейкоб Дандерс жүз доллар айыппұл төлеп, үш айға түрмеге қамалды. Игнешиас құлдарды көтеріліске шақыруда кінәлі деп танылды, ал Дандерс «Чарлстондағы барлық нәрседен ұнатпайтынын, бірақ негрлер мен теңізшілерден басқа» деген сөздері үшін айыпталды. Дандерс бұл сөзді заговор ашылғаннан кейін жария түрде айтқан; қалалық шенеуніктер оның пікірін күдікті деп ойлады. Дандерс құлдарға көңіл көрсеткені үшін кінәлі деп танылды, олар заговордың бір бөлігі ретінде ұсталғандай болды. Соңғы ақ айыпталушы Эндрю С. Родс алты айға бас бостандығынан айырылып, бес жүз доллар айыппұл төледі; оған қарсы басқа ақтарға қарағанда дәлелдер аз болды. 1820 жылы штат заң шығарушы органы екі палатаның да босату актісін мақұлдауын талап ету арқылы босатуды шектеді (тек жеке тұлға үшін). Бұл құл иелерін құлдықтан босатудан алдыртты және құлдардың өздерінің күштерімен бостандыққа қол жеткізуін, тіпті жеке тұлға немесе отбасы мүшесі сатып алу құнын төлей алатын жағдайда да, дерлік мүмкін емес етті. Весей заговордан кейін заң шығарушы орган еркін қара және түсті адамдардың қозғалысын одан әрі шектеді; егер біреу қандай да бір себеппен штаттан кетсе, ол қайтып орала алмайды. Сонымен қатар, әр еркін қара адамнан олардың мінез-құлқын растайтын ақ «қамқоршылар» талап етілді. Теңізшілер заңы қабылданғаннан кейін Чарльстонның ақ халқы Оңтүстік Каролина қауымдастығын құрды, ол негізінен құлдар мен еркін қаралардың бақылауын қалалық деңгейде өз қолына алуға тиіс болды. 1822 жылдың соңында қала Бас Ассамблеяға «Чарлстон қаласын және оның маңайын қорғау үшін қалалық күзет ретінде әрекет ететін құзыретті күш құру туралы» петиция жіберді. Бас Ассамблея келісіп, «Арсенал, мемлекеттік қару-жарақ сақтауға және күзет үйіне, сондай-ақ қалалық күзет» немесе милиция үшін қолайлы ғимараттар салуға қаражат бөлді. Оңтүстік Каролина штатының Арсеналы, кейін Цитадель деп аталды, 1829 жылы ақтардың көтеріліс қорқынышы біраз уақытқа басылғаннан кейін аяқталды. Заңда бекітілген қалалық күзетті құрудың орнына, штат және қала АҚШ Соғыс министрлігімен келісіп, Форт-Молтриде орналасқан әскерлерден Цитадельді гарнизонмен қамтамасыз етуге келісті.

Мұра мен құрмет

Чарльстондағы Denmark Vesey House, Весейдің тарихи үйі болмаса да, 1976 жылы Ішкі істер департаменті оны Ұлттық тарихи ескерткіш деп жариялады. 1976 жылы Чарльстон қаласы Весейдің портретын жасауға тапсырыс берді. Ол Гейлард қалалық аудиториясында ілінді, бірақ бұл мәселе дау тудырды. 1990 жылдардан бастап Чарльстондағы афроамерикалық белсенділер Весейге, қаладағы құлдықты жоюға жасаған тырысы үшін ескерткіш орнатуды ұсынды. Бұл ұсыныс көптеген ақтөстің наразылығын тудырды, олар Весейді террорист деп есептеді. Ал басқалары ескерткіш Весейдің көшбасшылығын ғана емес, құлдардың азаттық үшін күресін де көрсететініне сенді. 2014 жылға қарай қала мен елдің демографиялық жағдайы өзгерді және ақтөстің қарсылығы ескерілмей қалды. Весейді ағаш шебері ретінде бейнелейтін және қолында Киелі кітап ұстаған Дания Весей монументі орнатылды. 2020 жылғы NFL маусымында «Аризона Кардиналс» командасының қақпашысы ДеАндре Хопкинс Весейдің есімі жазылған нақылды қақпағына бекітті.