Джеймс Уэдделл: Британдық теңізші, саяхатшы және поляр зерттеушісі
James Weddell
Джеймс Уэдделл: британдық теңізші, саяхатшы, поляр зерттеушісі. 1823 ж. Антарктика шеңберінен оңтүстікке рекордтық 74°15′ дейін жеткен. Уэдделл теңізінің ашушысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық теңізші, навигатор, ескек аулаушы және полярлық саяхатшы
British sailor, navigator, seal hunter and polar explorer
Джеймс Уэдделл (24 тамыз 1787 – 9 қыркүйек 1834) – британдық теңізші, навигатор және ескек аулаушы, ол 1823 жылғы ақпанда 74°15′ оңтүстік еніне дейін, Антарктика шеңберінен 7,69 градус немесе 532 статуттық миль оңтүстікке қарай, кейін Уэдделл теңізі деп аталған Оңтүстік мұхиттың аймағына жеткен.
James Weddell (24 August 1787 – 9 September 1834) was a British sailor, navigator and seal hunter who in February 1823 sailed to latitude of 74° 15′ S—a record 7.69 degrees or 532 statute miles south of the Antarctic Circle—and into a region of the Southern Ocean that later became known as the Weddell Sea.
Ерте өмір
Ол Бельгия жағалауындағы Остендеде шотланд теңіз капитанының ұлы болып дүниеге келді (капитандарға теңізде әйелдерін алуға рұқсат болған). Ол теңізшілікке оқуға түсті (әдетте сегіз жасынан басталатын еді) және аз білім алды, бірақ оқу мен жазу білді. Алғашқыда ол Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы сауда кемелерінде жұмыс істеді. Өмірінің басында-ақ сауда флотына қатысып, бірнеше жыл бойы Ньюкаслдың көмір тасымалдау кемесінің капитанына борышкер болды. 1805 жыл шамасында ол Батыс Үндістанға сауда жасау үшін сауда кемесіне мінді және бірнеше рет сапарлады. 1808 жылы ол капитанын ұрып-соқты, бұл ауыр қылмыс саналды және жазалау үшін Корольдік теңіз флотына берілді. Бұл жағдай оған керісінше пайдалы болды. Тұтқында кезінде навигацияны оқыды және босатылғаннан кейін Корольдік теңіз флотына мичман болып кірді. Ол шұғыл түрде шендерді өрлеп, капитан болды. 1813 жылы Англияның Ла-Манш арнасында "Young True Blooded Yankee" атты кішкентай американдық каперді тұтқындағанда ол кемеде болды. Наполеон соғысы аяқталғаннан кейін 1816 жылдың ақпанында жартылай жалақымен отставкаға жіберілді және біраз уақыттан соң Батыс Үндістанға сауда сапарларын қайта бастады. 1819 жылы ол Корольдік флоттан толық төленді. Стрекан және Лондон қаласында тұратын шотландтық сақтандыру брокері Джеймс Митчелл 160 тонналық "Джейн" бригіне ие болды, ол 1812 жылғы соғыс кезінде алынған және мөр аулау үшін қайта жабдықталған американдық кеме болды. Оңтүстік Шетланд аралдарының жақында табылуы туралы жаңалықтар тарады және Уэдделл жаңа мөр аулау жерлерінде байлық табуға болатынын ұсынды. "Джейн" кемесінің капитаны ретіндегі алғашқы сапары оны Фолкленд аралдарына және одан оңтүстікке алып келді. Ол толы жүкпен оралды, сапар өте табысты болды, сондықтан Стрекан мен Митчелл екінші кеме, "Бофойды" салды. 1821 және 1822 жылдардағы келесі сапар екі кемені де Оңтүстік Шетланд аралдарына жеткізді. Алайда, аймақта 45-ке жуық мөр аулаушылар жұмыс істеді және мөрлердің саны азайып бара жатқан еді (аралдардың табылуынан кейін екі жыл өткен соң), сондықтан ол жаңа аңшылық жерлерін іздеді. "Бофой" кемесінің капитаны Майкл МакКлиод 1821 жылдың 22 қарашасында Оңтүстік Оркни аралдарын көрді, бұл Пауэлл мен Палмердің бірнеше күн бұрын жасаған жаңалығынан тәуелсіз болды. Олар сол жерде мөр аулап, шілдеде Англияға оралды. 1822-1824 жылдар аралығында үшінші сапарда Уэдделл қайтадан "Джейн" кемесінің командирі болды, ал "Бофой" кемесінің капитаны Мэтью Брисбен болды. Олар тағы да бірге Оңтүстік Оркни аралдарына бағыт алды. Алайда, мөр аулау көңіл көншіліксіз аяқталды, сондықтан Оңтүстік Шетландтар мен Оңтүстік Оркней аралдары арасындағы жерді іздеп (бірақ таба алмады), олар жақсы мөр аулау жеріне үмітпен оңтүстікке қарай бет алды. Маусым әдеттен тыс жылы және тыныш болды, 1823 жылдың 20 ақпанында екі кеме 74°15′S ендігіне және 34°16′45″W (−74.25, −34.279) бойламына жетті: сол уақытқа дейін кез-келген кеме жеткен ең оңтүстік нүкте. Бірнеше мұз таулары байқалды, бірақ құрлық көрінбеді, бұл Уэдделлдің теңіздің Оңтүстік полюске дейін жалғасатынын болжауына себеп болды. Екі күндік сапар оны Коутс жеріне (Уэдделл теңізінің шығысында) жеткізер еді, бірақ Уэдделл кері қайтуға шешім қабылдады. Кері қайтуға шешім қабылдағаннан кейін, Уэдделл экипажға бұрынғы навигаторлардан оңтүстікке барғанын хабарлап, шағын салтанат өткізді; тулар көтерілді, мылтық атылды, екі экипаж да үш рет шулап, ал грогтың үлесі көңілсіздікті сейілтті. Батылдық мөр аулаушылар экипажына әлі де жақсылық әкелуі мүмкін деген үміт пайда болды. Бұл аймақ Георгий IV теңізі деп аталды, бірақ атау қалыптаспады. 1911 жылы Вильгельм Фильхнер Фильхнер-Ронне мұздық шельфін ашқанға дейін бұл аймаққа қайтадан бармады. Уэдделл солтүстікке қайтып, Оңтүстік Джорджияда паналады, онда ол және оның экипажы құпия мөрді іздеді. Олар Фолкленд аралдарында қыстап, 1823 жылдың қарашасында Оңтүстік Шетланд аралдарына қайта бағытталды. 1824 жылдың басында екі кеме бір-бірінен бөлініп кетті. 1824 жылдың наурыз айында Фолкленд аралдарына оралған Уэдделл Англияға қайтып, шілдеде сонда келді. Уэдделл мөрі 1820 жылдары Джеймс Уэдделл басқарған экспедиция кезінде ашылып, оның атымен аталады. Оның оңтүстікке жасаған сапары, Джеймс Кукпен салыстырғанда үш градусқа артық болды, бұл кейбір адамдардың таңғалуына себеп болды. Стрекан мен Митчелл Уэдделлді барлығын кітапқа түсіруге көндірді. Бірінші басылым 1825 жылы жарық көрді, содан кейін 1827 жылы екінші кеңейтілген басылым жарық көрді, ол 1826 жылы Англияға оралған "Бофойдан" алынған кейбір ақпараттарды қамтыды. 1826 жылдың жазында Уэдделл Шотландияның Эдинбург қаласында тұрған көрінеді, ол Коммерциялық банктан алған 245 фунт стерлингтік қарызын төлемегені үшін сотталды. Оның есімі осы кезеңде ешқандай анықтамалықта көрсетілмегендіктен, ол дос немесе туысымен бірге тұрған болуы мүмкін. Қазіргі уақытта Шотландия Ұлттық архивінде сақталатын құжаттар оның дебиторлық жауапкершілік мәселесінде демеушілерімен келіспегенін көрсетеді және оның кітабында көрсетілгендей, Уэдделл кемесіне алған навигациялық құралдардың құны 240 фунт стерлинг болғанымен, бұл жай ғана сәйкес келуі мүмкін. Оны жұмысқа алған Лейт саудагерлері бұл құралдар мөр аулау экспедициясы үшін қажетсіз деп ойлаған болуы мүмкін, бірақ Уэдделл Дэвид Уолтон сияқты тарихшылардың пікірінше, көбірек емес, азайтуға болған. Сот құжаттары қарыздың тағдыры туралы ешқандай мәлімет бермейді. Ол 1827 жылдың ақпанында Эдинбургте болғаны белгілі, өйткені ол Корольдік Эдинбург қоғамының қатардағы мүшесі болып сайланды, бұл оның жеке қатысуын қажет етеді (ол қатыспаса, ол құрметті мүше болып сайланатын еді). Оның ұсынушысы адмирал Норвич Дафф болды.
He was born in Ostend on the Belgian coast, the son of a Scottish sea captain (captains were permitted their wives at sea). He was apprenticed as a seaman (this normally started at age eight) and so received little education, but could at least read and write. He originally worked on merchant ships on the north east Scottish coast. He entered the merchant service very early in his life and was apparently bound to the master of a Newcastle collier (a coal transport vessel) for some years. About 1805 he shipped on board a merchantman trading to the West Indies, making several voyages there. In 1808 he struck his captain, which was considered a severe crime, and was handed to the Royal Navy for punishment. This proved a positive rather than negative step. He studied navigation during his imprisonment and on release joined the Royal Navy as a midshipman. He rose rapidly through the ranks, becoming captain. He was aboard in 1813 in the English Channel when she captured the "Young True Blooded Yankee", a small American privateer. With the end of the Napoleonic War he was laid off on half pay in February 1816, and for a while resumed merchant voyages to the West Indies. In 1819 he was paid off in full from the Royal Navy. Strachan, together with James Mitchell, a Scottish insurance broker living in London, owned the 160 ton brig Jane, an American built ship taken during the War of 1812 and re fitted for sealing. News of the discovery of the South Shetland Islands had just broken, and Weddell suggested that fortunes might be made in the new sealing grounds. His first voyage as the captain of the Jane took him to the Falkland Islands and further south. He returned with the holds full, and the voyage was so profitable that Strachan and Mitchell had a second ship, the Beaufoy, built. The next voyage from 1821 and 1822 took both ships to the South Shetland Islands. However, there were some 45 sealers operating in the area, and seal were already becoming rare (a mere two years after the discovery of the islands), and so he scouted for new hunting grounds. Michael McCleod, the captain of the Beaufoy, sighted the South Orkney Islands on 22 November 1821, an independent discovery from that of Powell and Palmer just a few days earlier. There, they hunted for seals, and arrived back in England in July. On the third voyage from 1822 to 1824, Weddell again commanded the Jane, while the captain of the Beaufoy was one Matthew Brisbane. Together they sailed to the South Orkneys again. Sealing proved disappointing, though, and after searching for land between the South Shetlands and the South Orkneys (and not finding any), they turned south in the hope to better sealing ground. The season was unusually mild and tranquil, and on 20 February 1823, the two ships had reached latitude 74°15′S and longitude 34°16′45″W (−74.25, −34.279): the southernmost position any ship had ever reached up to that time. A few icebergs were sighted, but there was still no sight of land, leading Weddell to theorize that the sea continued as far as the South Pole. Another two days' sailing would have brought him to Coats Land (to the east of the Weddell Sea), but Weddell decided to turn back. After deciding to go back, Weddell cheered the crew with the announcement of being southward of any former navigator and held a little ceremony; the colours were hoisted, a gun was fired, both crews gave three cheers, and an allowance of grog dispelled the gloom. A hope was infused that fortune might yet favor the crew of sealers. The area was named The Sea of George the Fourth, but the naming did not become permanent. The region would not be visited again until 1911, when Wilhelm Filchner discovered the Filchner Ronne Ice Shelf. Weddell returned north and sheltered at South Georgia, where he and his crews searched for the elusive seal. They wintered at the Falklands and sailed again for the South Shetlands in November 1823. At the beginning of 1824, the two ships separated. Weddell returned in March 1824 to the Falklands and headed back to England, where he arrived in July. The Weddell seal was discovered and named in the 1820s during expeditions led by James Weddell. His record for a southerly voyage, three degrees beyond that of James Cook, caused some raised eyebrows. Weddell was persuaded by Strachan and Mitchell to incorporate everything in a book. The first edition appeared in 1825, followed by second enlarged edition in 1827, incorporating some information from the Beaufoy which had returned to England in 1826. Weddell appears to have been resident in Edinburgh, Scotland in the summer of 1826, when he was cited for non payment of a debt of £245, loaned to him by the Commercial Bank. As his name appears on no directory in this period he was either living with a friend or relative. Papers now in the National Archives of Scotland show that he and his sponsors appear to have fallen out over liability for payment, and is probably more than coincidence that the navigational instruments taken by Weddell on board, cost, according to his book, £240. The Leith merchants engaging him may have felt that these were unnecessary for a sealing expedition, yet Weddell has been criticised by such historians as David Walton for failing to take more instruments, not fewer. The legal papers fail to indicate what happened to the debt. He was certainly in Edinburgh in February 1827 as he was elected an Ordinary Fellow of the Royal Society of Edinburgh, requiring his physical presence (were he not present he would have been elected an Honorary Fellow). His proposer was Admiral Norwich Duff.
Кейінгі өмірі
Уэдделл өзінің қызметін Адмиралтействоға жоғары оңтүстік ендіктеріне қайта сапар жасау туралы ұсыныспен ұсынды, бірақ одан бас тарды. Оның орнына ол Атлантиканың жылы жағалауларында саудамен айналысты. 1829 жылы ол қайтадан «Джейн» кемесінің капитаны болды, бірақ Буэнос-Айрестен Гибралтарға бару кезінде «Джейн» кемесі соншалықты зардап шекті, оны Азор аралдарында тастауға тура келді. Уэдделл мен оның жүгі Англияға жету үшін басқа кемеге ауыстырылды, бірақ ол Пико аралында қарап отырып, құлап кетті, және Уэдделл тек қана аман қалды. «Джейн» кемесінің жоғалуы Уэдделл үшін қаржылық қиындыққа алып келді, ол кеме капитаны ретінде жалақылы жұмысқа орналасуға мәжбүр болды. 1830 жылдың қыркүйегінде ол Англиядан «Элиза» кемесінің капитаны ретінде шығып, Батыс Австралиядағы Суан өзені колониясына бағыт алды. Одан кейін ол Тасманияға өтті. 1832 жылы ол Англияға қайтып келді. Уэдделл 1834 жылдың 9 қыркүйегінде қырық жеті жасында қайтыс болды. Ол күткеннен кем бай және танымал болғанымен, Лондонның Стрэнд қаласындағы Норфолк көшесіндегі үйінде дүние салды. Ол өзінің үйіне өте жақын, Стрэндтегі Сент-Клемент-Дэнс шіркеуінің қорымында жерленді.
Weddell offered his services to the Admiralty with a proposal for a return voyage to the high southern latitudes, but was turned down. Instead, he returned to trading along the warmer Atlantic coasts. In 1829 he was again master of the Jane, but on a passage from Buenos Aires to Gibraltar Jane leaked so badly that she had to be given up at the Azores. Weddell and his cargo were transferred to another ship for the passage to England, but this ran aground on the island of Pico, and Weddell only barely survived. The loss of the Jane meant financial ruin for Weddell, who was forced to take paid employment as a ship's master. In September 1830 he left England as master of Eliza, bound for the Swan River Colony in western Australia. From there he proceeded to Tasmania. He sailed back to England in 1832. Weddell died on 9 September 1834 at the age of forty seven. Although perhaps less affluent and famous than might be expected, he died in his house at Norfolk Street off the Strand in London. He was buried in the churchyard of St Clement Danes in the Strand, very close to his home.
Еске алу рәсімі
Оның құрметіне үш орын аталған: Уэдделл теңізі, Оңтүстік Оркней аралдарындағы Уэдделл аралдары және Фолкленд аралдарындағы Уэдделл аралы. Сондай-ақ, Уэдделл иті де оның атымен аталған.
Three places are named after him – the Weddell Sea, Weddell Islands in the South Orkney Islands, and Weddell Island in the Falklands. Also the Weddell seal is named after him.