Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырдағы афиналық генерал Хабриас (Χαβρίας; б.з.б. 420 – 357 жж.) б.з.д. 4 ғасырының бірінші жартысында әрекет еткен. Өмірінде ол құрлықта да, теңізде де бірнеше шайқастарға қатысты. Афинаның ең сәтті қолбасшыларының бірі ретінде оны шешен Демосфен сипаттаған: «Қорытындыласақ, ол сізге қолбасшылық еткен кезде бірде-бір қала, бекет, кеме немесе әскерді жоғалтпаған жалғыз генерал. Сіздің жауларыңыздың ешқайсысы сіз бен одан жеңіске жеткен жоқ, ал оның басшылығымен сіз көптеген жауларды жеңдіңіз».

Отбасы

Хабриастың өмірбаяны туралы көп мәлімет жоқ, тек оның әкесінің аты Ктесипп екені және ол 377–6 ж.б.д. жылы триерарх болғандықтан, литургияға қатысуға жеткілікті бай болғаны белгілі. Оның тағы бір ұлы болған, ол да Ктесипп аталған.

Коринф соғысы (б.з.д. 395 - 387)

Хабриастың тарихи жазбадағы алғашқы пайда болуы 390–89 жылдары Коринф соғысы кезінде (сондай деп аталады, өйткені шайқастардың көпшілігі Коринфте және оның айналасында болды) стратегия (генерал) болып тағайындалуымен болды. Бұл қақтығыста Афина, Спартаның үстемдігіне және Грекияның әртүрлі қалаларына жасаған әділетсіздігіне қарсы тұру үшін Теба, Коринф және Аргос сияқты одаққа қосылды. 389 жылғы көктемде оның алғашқы міндеті – әріптесі генерал Ификратты Афинаға шақырып алғаннан кейін Коринттегі афиналық гарнизонның басшысы ретінде алмастыру болды. Бір жыл ішінде гарнизон да қайтарылып алынды және б.з.д. 388 жылы Хабриасқа кішкентай флот (10 кеме және 800 пелтаст) берілді. Ол Кипр аралындағы Саламис қаласының патшасы Эвагорға, парсы империясынан бөлінуге тырысқанға көмектесу үшін жіберілді. Сол кезде спартандықтар Эгина аралына гарнизон орналастырды, ол Сарон шығанағы арқылы афиналық кемелерді мазалап, Аттика жағалауындағы шағын ауылдарға шабуыл жасады. Кетіп бара жатқанда Хабриас Эгинаға түнгі уақытта қонды да, тосқауыл құрды. Келесі күні таңертең Демейнетос басқаратын афиналық екінші күш қонды және ішкі аймаққа қарай ашық түрде батыл жүріп өтті. Спарталық гарнизон оларға шабуыл жасауға шықты және тұзаққа түсті. Гарнизон басшысы Горгопас, жүздеген спарталық және эгинеттік әскерлермен бірге қаза тапты. Осыдан кейін Аттика жағалауы шабуылдардан босады және Афина теңізге қайта билік етті – кем дегенде, осы уақытқа дейін. Коринф соғысы Парсы патшасы Артаксеркс II Грекияға бейбіт келісімді (спартандық дипломат Анталкид келіссөздер жүргізгендіктен, Анталкидтің бейбітшілігі деп те аталады) таңды. Бұл соғыс тоқтағаннан кейін жалдамалы әскери қызметке бейім гректер өз елдерінен тыс соғыстарға қатыса алды. Хабриас осы мүмкіндікті пайдаланып, б.з.д. 386–384 жылдары, Афина үкіметінің ресми санкциясысыз, египет патшасы Хакорға парсылық биліктен бөлінуге ниеттенген грек жалдамалы әскерін басқару үшін өзін жалдады. Диодор Сицилийдің айтуынша: Парнабаз, патша тағайындаған парсы әскерінің бас генералы, көп мөлшерде соғыс материалдарын дайындады және Афинаға елшілер жіберді. Біріншіден, Хабриасты египеттіктердің генералы болғандықтан, патшаның Афина халқынан сүйіспеншілігін кетірді деп айыптау үшін, екіншіден, оларды Ификратты генерал ретінде беруге шақыру үшін. Парсы патшасының құрметіне ие болуға және Парнабазды өз жағына тартуға құштар афиналықтар Хабриасты Мысырдан шақырып алып, Ификратты парсылармен одақтасып әрекет етуге жіберді. Хабриастың египеттік жақта қатысуы Афина үшін ұят болғанымен, оның мансабына едәуір зиян келтірмеді. Ол көп ұзамай қайтадан қызметке шақырылды.

Боеотия соғысы (б.з.д.

379-8 жылдары қыста Теба мен Спарта соғысқа түсті. Спарта бұрын Тебаның Кадмеясын басып алды, қаладағы Спартаға қарсы фракцияның басшыларын өлтірді және күшпен Спарталық режимді қолдады. Осы қыста Афинада тұрып жатқан қуғынға ұшыраған тебандықтар қалаға оралып, Спарталық қолбасшыны және олармен бірге болған тебандық саясаткерлерді өлтіріп, Спарталық гарнизонды қаладан кетуге мәжбүр етті. Спарта өз патшаларының бірі Клеомброт басшылығымен әскер жіберіп, бұрынғы жағдайды қалпына келтіруге тырысты. Бұл әскердің солтүстікке қарай Аттика арқылы өтуіне жол бермеу үшін Хабриас Элеутерай арқылы өтетін жолды күзету үшін шекара аймағына жіберілді. Бұл Клеомбротты Беотияға басқа жолмен кіруге мәжбүр етті. Афина тез арада Теба жағында соғысқа қосылды және б.з.д. 378 жылдың көктемінде Спартаның патшасы Агесилаос II он сегіз мың пелопоннеслик әскерін Беотияға Тебаға шабуыл жасау үшін әкелді. Хабриас бес мың жалдамалы әскермен Тебалықтарға шабуылды тойтаруға көмектесу үшін жіберілді. Теба мен Афинаның біріккен әскері қалаға жақын жатқан жотаның басында тұрып, пелопоннесликтердің жақындауын күтті. Шабуылдың алғашқы толқыны Спарталық пельтастар тарапынан болды және оңай кері қайтарылды. Агесилаос өзінің гоплиттеріне келесі шабуыл жасауға бұйрық берді және олар жотаға көтеріле бастағанда, Хабриас сигнал берді және бүкіл Афиналық әскер, Тебаның қасиетті жасағымен бірге, бірден сергек күйге келді – әр әскердің сол тізесіне сүйенген қалқандары және жерге тіреліп, жоғары қараған найзалары. Бұл қарапайымдық белгісі болды, бірақ ол әскерлердің жоғары деңгейдегі тәртіптілігін де көрсетті және Агесилаосты ойландырды. Ол тауға көтеріліп бара жатқанда, жауынгерлерге шабуыл жасамай, кері шақырып, далаға кетіп қалды. Пелопоннес тұрғындары айналадағы елді қиратуға еркіндік алғанмен, Тебаның өзі қауіпсіз болды. Бұл Тебаның моральдық және психологиялық жеңісі болды. Бұл құрылғы бүкіл Грекияда атаққа ие болды, сондықтан Хабриасқа афиналықтар агорада оған арналған мүсінді осы қалпында жасады. Сондықтан күресшілер мен басқа да жұртшылықтың алғысына ие болғандар өздерінің мүсіндерін тұрғызу кезінде олар жеңіс алған ұстанымдарды қабылдады. 378 жылы Афина екінші Афина конфедерациясын құруға кірісті. Грекияның барлық қалалары, соның ішінде Эвбея аралының қалалары да қол қойды. Аралдың солтүстік шетіндегі Хистиая Афинаның 446 жылы азаматтарды қуып, онда Клирухия құрғанынан кейін, жалғыз қарсылық көрсетті. Пелопоннес соғысынан кейін Спарта қаланы өзінің бастапқы азаматтарына қайтарып берді және олар енді Афинаның жаңа лигасына қосылу үшін аралдың қалған бөлігімен қосылуға бейім болмады. Афина Эвбеяның барлық қалаларымен одақ құрып, жағдайды реттеу үшін Хабриасты жіберді. Диодордың айтуынша, афиналықтардың әскерімен қолбасшылық еткен Хабриас Хистиаяны қиратты, ал оның мегаполисін нығайта отырып, табиғи түрде тік төбеде орналасқан, онда гарнизон қалдырды, содан кейін Кикладтарға жүзіп, Пепаретос пен Скиатосты және Лакедемондықтарға бағынған басқа да аралдарды жеңді. Екі жылдан кейін (б.з.д. 376 жылы) Беотияға тағы бір экспедиция жасағаннан кейін, Спартаның Пелопоннес одақтастары оларды солтүстікке қарай тағы бір ұзақ жүріспен өткізудің орнына Афинаны теңіз блокадасына алуды шешті. Бұл Спартаның әрекеті болды, және бастапқыда ол Пирей портына астық жөнелтуді тоқтатуда сәтті болды. Көп ұзамай Афина Спартаның флотын жою үшін Хабриасты жіберді. Наксос аралынан алыстаған шайқаста афиналықтар жеңіске жетіп, жүк тасымалы қайтадан басталды. Айта кетерлігі, Спарта флотының қалдықтарын қашып жіберген кезде, Хабриас кемелерін суға түсіріп, тірілер мен өлілерді алып шықты. Диодор былай деп баяндаған: Өйткені ол Аргинусадағы шайқасты (б.з.д. 406 жыл) еске алды және жеңіске жеткен генералдардың жасаған үлкен қызметі үшін оларды соғыста қаза тапқандарды жерлемеген деген айыппен өлімге кесіп тастады; нәтижесінде ол жағдайдың ұқсас болғаны үшін, ұқсас тағдырдың қатеріне ұшырауы мүмкін деп қорықты. Сондықтан ол артынан қуып бармай, өз азаматтарының суға батып кеткен денелерін жинап алды. Егер ол осы тапсырманы орындамаса, жау әскерінің бүкіл флотын оңай жойып жібермек. Соғыста афиналықтардың 18 триремі, лакедамониялықтардың 24 триремі қираған, ал 8 кеме экипаждарымен тұтқындалған. Кейіннен Хабриас елеулі жеңіске жетіп, олжамен жүзіп, Пейрейге қайтып келді. Бұл Пелопоннес соғысынан бері афиналықтардың жеңген алғашқы теңіз шайқасы болды. Осы жеңіске және қалаға осы уақытқа дейін атқарған қызметіне ризашылық білдіру үшін афинялықтар Хабриасқа және оның ұрпақтарына ателия, немесе литургиядан бостандық берді (әкесінің істегенідей, соғыс кемелерін ұстау, немесе драмалық қойылымдарға хорлар, немесе гимназияны басқару және қаржыландыру, т.б.). Хабриасқа құрмет көрсетіп, ол бұл бостандықтан бас тартты және шамамен 365 жылы триерарх, ал 360 жылдан кейін хорег ретінде қызмет етті. Бұл оқиға қате болуы мүмкін, өйткені Хабриас тағы он сегіз жыл өмір сүрді. 373 жылдың көктемінде Хабриас "Аргивтік Митистің ұлдарынан сатып алған төрт атты жеңімпаз шағынымен Пифия ойындарында жеңіске жетті және Дельфиден оралғаннан кейін Афинаның жағасындағы Колиаста жеңіске қуанышпен той жасады". Тарихшы Гиперидтен Хабриасқа сарай болғанын білеміз. Теба енді үстемдік ететін күшке айналды және өзінің жаңа күшін бекіту үшін Пелопоннеске қайта-қайта шабуыл жасады. Осы шабуылдар барысында ол Мессендік халықты, Спартаның ғасырлар бойы құлы болған халықты азат етті. Теба агрессор болғанын көрген Афина Спартамен өзара қорғану шарты жасады, ол әлі де Пелопоннесте одақтастары болды. 369 жылы Теба Пелопоннеске жорық жоспарлады және Хабриас Спарталықтар мен олардың одақтастарына одан қорғану үшін Коринфке әскермен жіберілді. Біріккен әскерлер қаланың сыртындағы тас жол бойында қорғаныс шебін құрды, бірақ Тебалықтар оны бұзып, Оңтүстіктегі Троэзен мен Эпидаврдан Солтүстіктегі Сикионға дейін елді қиратты. Ақырында олар Коринфке қайтып оралып, қала қақпаларынан өтуге үкім шығарды. Хабриас және оның афиналықтары оларды қайтадан шығарды. Келесі дау-дамалда Тебалықтар барлық әскерін жекпе-жекке жинап, Коринфке күшті соққы жасады; бірақ Хабриас афиналықтармен бірге қаладан шығып, жоғары жерге орналасып, жаудың шабуылына тойтарыс берді. Алайда Тебалықтар дене күшіне және үздіксіз соғыс тәжірибесіне сене отырып, афиналықтарды таза күшпен жеңіске жете алатындарын күтті, бірақ Хабриас корпусы жоғары жердің артықшылығына және қаладан жеткізілген мол жабдыққа ие болды, шабуылдағандардың кейбіреулерін өлтірді және басқаларын ауыр түрде жаралады. Тебалықтар көп шығынға ұшырап, ештеңеге жете алмағандықтан, шегінді. Сөйтіп Хабриас батылдығымен және әскери шеберлігімен үлкен құрметке ие болды және осылайша жауды жеңді.

Оропос ісі

Хабриас Афина саясатына кеңінен қатысқандығы белгілі емес, бірақ ол кейде сол кездегі жетекші саясаткерлердің бірі Каллистратпен байланысты болған. Мысалы, Ификрат 372 жылы Коркираға жасаған жорығына осы екі адамды да қатар алып, аттанған. 366 жылы екеуі де Афина ассамблеясындағы белгілі бір топтардың наразылығына ұшырады, себебі олар қалаға Атиканың солтүстік-батыс бұрышындағы Оропос ауылын Тебаның иеленуіне байланысты соғыс ашудан бас тартуға кеңес берген еді. Бұл аймаққа билік атамекен Афина мен Фива арасында ұрпақтар бойы ауысып келген, ал сол кезде бұл Афинаның аумағы болған. Ауылдан шеттетілгендер Евбеядағы Эретрия тираны Темисонды өздеріне қайта оралу үшін оны басып алуға итермеледі. Афина оны қайтарып алу үшін полк жіберді, бірақ ол жеткен кезде Фива оны өздеріне қаратып алды. Кейінгі ассамблеядағы пікірсайыста Каллистрат пен Хабриас жағдайды дипломатиялық жолмен шешуге болатынын күтіп, сабырлылық танытуға кеңес берді. Теба билікті беруден бас тартқанда, екеуі де айыпталып сотқа тартылды. Айыптаулардың мән-жайы нақты емес, бірақ ежелгі Афинада кез келген адам кез келген нәрсе үшін кез келгенді сотқа шақыруға құқылы болған. Каллистраттың сөз өнері оларды осы жолы құтқарды, бірақ бес жылдан кейін Каллистрат тағы бір рет айыпталып, сотқа келмей кеткендіктен қалыс қалды. 362 жылдың тамыз айының соңында Хабриас тағы да Персияға қарсы көтерілген Мысыр патшасы (Тахосқа) көмекке келді. Бұл жолы ол Спартаның жаяу әскеріне басшылық ету үшін Спартадан жіберілген қартайған спартан патшасы Агесилаосқа қосылды. Хабриас патшаның теңіз күштеріне басшылық етуі керек еді. Бұрынғыдай, Хабриас Афина ассамблеясының рұқсатынсыз өз бетінше аттанды, бірақ бұл жолы оны қайта шақыру болмады. Осы оқиға кезінде Агесилаос адалдығын Мысыр тағына таласқан Нектанебосқа ауыстырды, ал Тахос кейін Персияға қашып, Артаксеркстең қорғауына ішкенді. Хабриас осы ішкі көтеріліс кезінде не істегені туралы мәлімет жоқ. Демосфеннің 359/8 жылғы сөйлеуінде Хабриас Херсонеске бір кемемен көмекке жіберілгені айтылады, бұл Афинадан қаржы жетіспеуіне байланысты жауларына бас иген одақтасы Афинодорға көмектесуге жасалған сәтсіз әрекет болған.

Әлеуметтік соғыс (б.з.д. 357 - 355) және Хабридің өлімі

357 жылы Афина конфедерациясының төрт мүшесі (Византия, Родос, Хиос және Кос) ішкі көтерілістерге ұшырады, онда олардың демократиялық үкіметтерін олигархиялар басып алды, себебі Афинаның лиганы басқару әдісі тым ауыр болды. Әрбір қала Конфедерациядан шығатынын жариялады. Соғыстың бастапқы әрекеттерінде афиналық адмирал Харес флотымен түрлі қалаларға жіберілді, ол жағдайды түзетуге тырысты. Кхабриас осы экспедиция үшін триерх тағайындалды. Корнелиус Непос оқиғаның ең толық сипаттамасын береді: Чабриас Әлеуметтік соғыста келесідей қаза тапты. Афиналықтар Хиосты қоршап алғанда, Чабриас жеке адам ретінде флотта болды, бірақ командадағылардың барлығынан артық беделге ие болды, және әскерлер оған жоғарыдағылардан гөрі көбірек сенді. Осы жағдай оның өлімін жеделдетті, себебі ол портқа бірінші болып енуге асықты және капитанға кемені сол бағытта жүргізуді бұйырды. Осының нәтижесінде ол өзінің өліміне себепкер болды, өйткені ол портқа кіргеннен кейін, қалған кемелер оны ілесе алмады. Содан кейін ол жаудың тобымен қоршалып, ерлікпен соғысып жатқанда, жау кемесінің шаншарымен кемесі зақымданып, суға батты. Ол теңізге секіріп құтыла алатын еді, себебі афиналық флот оны жүзіп келе жатқанда құтқаруға дайын тұрды. Бірақ ол қаруын тастап, кемені тастағаннан гөрі өлгенді жөн көрді. Басқалары осылай істемеді, жүзіп қауіпсіз жерге жетті. Ал ол, арсыз өмірден гөрі абыройлы өлімді артық санап, жаумен жекпе-жекте күрескенде жаудың қаруымен қаза тапты.