Кіріспе

Өткен оқиғаның нәтижесіне назар аударатын етістік формасы. Евклидтік тор. Кемел уақыт немесе аспект (қысқартылған немесе ) – бұл әрекеттің немесе жағдайдың қарастырылып отырған уақыттан бұрын орын алғанын көрсететін етістік формасы, көбінесе оқиғаның өзіне емес, нәтижесіне назар аударады. Кемел конструкциясының мысалы – «Мен кешкі ас дайындадым». Бұл бұрынғы іс-әрекет туралы ақпарат берсе де (сөйлеушінің кешкі ас дайындауы), назар сол іс-әрекеттің қазіргі салдарына (кешкі ас дайын болғандығына) ауыруы мүмкін. Бұл мағынадағы «кемел» сөзі «толыққан» дегенді білдіреді (латын тіліндегі perfectum, perficere – «толықтыру» етістігінің толық пассивті қатысушысы). Дәстүрлі латын және ежелгі грек грамматикасында кемел уақыт – нақты, жіктелінген етістік формасы. Қазіргі заманғы талдаулар осы тілдердің кемел конструкцияларын грамматикалық уақыт элементтерімен (мысалы, уақытқа сілтеме) және грамматикалық аспект элементтерімен біріктіретіндей қарастырады. Грек тіліндегі кемел уақыты аорист және кемелсіз уақыттан өзгеше, қазіргі замандағы салдары бар аяқталған оқиғаларды білдіреді; оның мағынасы ағылшын тіліндегі «(біреу) істеді» конструкциясына ұқсас. Латын тіліндегі кемел уақыты тек кемелсіз уақытпен (өткенде аяқталмаған іс-әрекеттер немесе жағдайлар үшін қолданылады) салыстырылады, сондықтан «істеді» және «(біреу) істеді» (претерит қолданысы) мағыналарын береді. Басқа да ұқсас формалар бар – бұл өткен уақытқа дейінгі оқиғаны білдіретін плюперфект және болашақ уақытқа дейінгі оқиғаны білдіретін болашақ кемел. Кейбір қазіргі тілдерде, әсіресе ағылшын тілінде, кемелді уақыттан тәуелсіз аспект ретінде қарастыруға болады. Дәстүрлі түрде «кемел» деп аталатын форма («Мен істедім») қазіргі кемел деп аталады, ал дәстүрлі түрде плюперфект деп аталатын форма («Мен істеп болған») өткен кемел деп аталады. (Бұған қоса, болашақ кемел, шартты кемел және т.б. сияқты қосымша формалар да бар.) Ағылшын тіліндегі кемелдің қалыптасуы, көмекші етістіктің (have) формаларын негізгі етістіктің өткен шақтағы қатысушысымен бірге қолдану арқылы жүзеге асырылады, бұл басқа да көптеген қазіргі еуропалық тілдерде де кездеседі. Кемелділік мағынасы «кемелділік» деген сөзбен белгіленуі мүмкін немесе іс-әрекетті бір рет орын алған оқиға ретінде қарастыруды білдіретін «кемелділік» аспектісімен шатастырылмауы керек (бірақ міндетті түрде бұрынғы оқиға емес). Перфективтімен шатастырудан сақтану үшін, кемелді кейде ретроспективті деп атайды.

Бір жағынан

Кейбір талдауларда кемелдік грамматикалық аспектілердің бірі ретінде қарастырылады. Кемелдік аспектіде, сөз болып отырған оқиға сілтеме жасалған уақытта аяқталған болып есептеледі. Оны жағдайды ішкі құрылымы жоқ бір оқиға ретінде көрсететін және бұрын болғандығын немесе қазіргі маңыздылығын білдірмейтін перфективтік аспектімен шатастыруға болмайды. Сонымен қатар, болашақ оқиғаның қазіргі маңыздылығын немесе күтілуін көрсететін перспективалық аспектімен де қарама-қайшы келеді. Кемелдік тілдерде салыстырмалы түрде біркелкі категория болғанымен, тәжірибелік және нәтижелік аспектілермен байланысы күрделі – соңғы екеуі кемелдіктің қарапайым шектеулі жағдайлары емес. Кемелдік басқа грамматикалық аспектілермен де үйлесімді болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде оны прогрессивті (жалғасатын) аспектімен біріктіруге болады, онда оқиға уақытша және ағынмен жүзеге асып жатқандай қарастырылады. «Мен жұмыс істеп жатырмын» сияқты форма екі аспектінің мағыналарын біріктіреді – менің жұмысымды жалғасып жатқан процесс ретінде қарастыру, бірақ қазір аяқталған (немесе, «екі сағаттан бері жұмыс істеп жатырмын» мысалында, осы процестің аяқталған бөлігіне назар аудару). Егер кемелдік аспект ретінде қарастырылса, онда дәстүрлі түрде жай ғана «кемелдік» деп аталатын етістік формалары (мысалы, грек немесе тиісті жағдайларда латын тілінде) шын мәнінде кемелдік аспектіні қазіргі уақытпен біріктіреді (оқиға сөйлеу уақытынан бұрын болған). Плюперфект және болашақ кемелдік формалары өткен және болашақ уақытпен сәйкес кемелдік аспектіні біріктіреді. Бұл талдау қазіргі ағылшын грамматикасында қолданылатын терминологияда нақтырақ көрінеді, олар қазіргі кемелдік, өткен кемелдік және болашақ кемелдік (сондай-ақ шартты кемелдік сияқты басқа да құрылымдар) терминдерін қолданады. Дегенмен, «кемелдік» етістік формаларының барлық қолданысы міндетті түрде осы «кемелдік аспектіні» білдірмейді – кейде олар жай ғана өткен шақ, яғни претериттердің көрінісі ретінде қолданылады. Бұл латын тіліндегі кемелдіктің кейбір қолданыстарына, сондай-ақ (мысалы) қазіргі неміс тіліндегі Perfekt-ке қатысты.

Жалғаспалы өткен

Кейбір тілдерде толық мәндікке қарама-қарсы мәнді білдіретін уақыт түрі кездеседі. Бұл уақыт түрі үздірілген өткен деп аталады. Демек, егер "Мен кітапты үстелге қойдым" деген сөйлем кітап әлі де үстелде тұрғанын білдірсе, онда осы тілдердегі "Мен кітапты үстелге қойдым" деген үздірілген өткен сөйлем кітаптың енді үстелде тұрмағанын білдіреді.

Қосалқы құралдармен құрылыс

Қазіргі еуропалық тілдердің бірқатары толық (немесе толықтай ұқсас) құрылыстың параллель түрін көрсетеді, ол негізгі етістіктің өткен қатысымен біріктірілген көмекші етістікпен қалыптасады. Көмекші етістік "бар" мағынасын білдіретін етістік болуы мүмкін (мысалы, ағылшын тіліндегі "Мен жеңдім") немесе "болу" мағынасын білдіретін етістік болуы мүмкін (мысалы, француз тіліндегі "Мен келдім"). Толық форма – бұл етістіктің мағынасы иеленуді білдіретін конструкциядан пайда болды, ал өткен қатыс – нысанды өзгертетін қосымша есім, мысалы, "Мен жұмыс істедім". Кейін бұл қайта талданып, нысан негізгі етістіктің толықтауышына айналды, ал қатыс көмекші етістіктің тәуелділігіне айналды, мысалы, "Мен жұмыс істедім". Құрылысты жалпылау арқылы оны ауыспалы емес етістіктермен де қолдануға болады. Түпнұсқалық түсіндірудің қалдығы кейбір тілдерде қатыстың нысанында сақталады, ол нысанның жынысы мен санына сәйкес келеді. "Болу" етістігінен пайда болған толық форма – бұл қарапайым байланыс, ал қатыс субъектінің нәтижелі күйін білдіреді. Сондықтан ол көбінесе субъектінің жағдайының немесе орналасуының өзгеруін білдіретін етістіктермен қолданылады, ал кейбір тілдерде қатыс субъектінің жынысы мен санына сәйкес өзгереді. Осы құрылымдарды қолданатын тілдер көмекші етістіктің түрін өзгертіп, толық форманың әртүрлі түрлерін жасай алады: артық толық немесе өткен толық – көмекші етістік өткен шақта, болашақ толық – көмекші етістік болашақ шақта және т.б. Бұларға толық емес формалар, мысалы, толық инфинитивтер де кіреді. (Қосымша формалар мен мысалдар төменде келтірілген.) Негізгі (қазіргі) толық форма, көмекші етістік қазіргі шақта, ағылшын тіліндегідей толық аспектінің мағынасын білдіруі мүмкін; алайда кейбір тілдерде ол жалпы алғанда өткен шақта (немесе претерит) қолданылады, мысалы, француз және неміс тілдерінде. Әртүрлі тілдердегі көмекші етістіктердің қолданылуы мен құрылымдардың мағынасы төменде сипатталған. Ағылшын тілінде көмекші ретінде "have" қолданылады; "be" етістігінің кейбір ауыспалы емес етістіктермен қолданылуы ("I am come; he is gone") көне тілде қолданылады. Толығырақ ақпаратты төмендегі бөлімде қараңыз. Неміс тілінде көбінесе "haben" ("бар") көмекші етістігі қолданылады, ал кейбір ауыспалы емес етістіктерде, соның ішінде байланыс етістігі "sein" ("болу") қолданылады. Неміс тіліндегі "қазіргі толық" құрылымы "Perfekt" (тәуір) деп аталады және көптеген етістіктер үшін күнделікті сөйлеу мен диалекттердегі әдеттегі өткен шақ болып табылады. Толығырақ ақпаратты неміс етістіктерінен қараңыз. Басқа герман тілдерінде де ұқсас құрылымдар бар, мысалы, швед тіліндегі "perfekt" және голланд тіліндегі "perfectum" (құрмалас өткен шақ). Француз тілінде көпшілік етістіктермен бірге "avoir" ("бар") көмекші етістігі қолданылады, бірақ рефлексивті етістіктермен және белгілі бір ауыспалы емес етістіктермен "être" ("болу") қолданылады. "Être" қолданылғанда өткен қатыс субъектінің жынысы мен санына сәйкес өзгереді, ал "avoir" қолданылғанда – тура толықтауышқа, бірақ толықтауыш етістіктен бұрын келген жағдайда ғана (әдетте жеке есімдермен және кейбір туыстық және сұраныс сөйлемдерінде). "Қазіргі толық" формасы бар құрылыс "passé composé" (құрмалас өткен шақ) деп аталады және ол аяқталған оқиғалар үшін әдеттегі өткен шақ болып табылады, ағылшын тіліндегі қазіргі толық және қарапайым өткен шаққа сәйкес келеді. Толығырақ ақпаратты "passé composé" бетінен қараңыз. Итальян тілінде көмекші етістіктер ретінде "avere" ("бар") және "essere" ("болу") қолданылады, олар француз тіліндегі "avoir" және "être" сияқты таратылады. "Essere" қолданылғанда қатыс субъектімен, ал "avere" қолданылғанда алдыңғы тура толықтауышпен сәйкес келеді. Қазіргі толық форма ағылшын тілінде қарапайым өткен шақта қолданылатын аяқталған оқиғалар үшін де жиі қолданылады. Толығырақ ақпаратты итальян грамматикасынан қараңыз. Испан тілінде барлық етістіктермен бірге көмекші етістік ретінде "haber" ("бар") қолданылады. "Present perfect" формасы "pretérito perfecto" деп аталады және ағылшын тіліндегі "present perfect" сияқты қолданылады. "Ser" ("болу") қазіргі француз және итальян тілдеріне ұқсас мағынада көмекші етістік ретінде қолданылса да, бұл қолдану 18-ғасырда жойылды. Испан етістіктерін қараңыз. Кельт тілдерінде (корнуолли және бретон тілдерінен басқа) мүлдем басқаша құрылым бар, онда "содан кейін" мағынасын білдіретін сөз сөздік есіммен бірге қолданылады. Бұл туралы уэльстік грамматика және ирландтық жұптастыру бөлімінде жазылған. Осы құрылымға ұқсас, "I'm after eating" ("Мен жедім") түріндегі сөйлемдер ирланд ағылшын тілінде қолданылады. Орта корнлинг және орта бретон тілдерінде қазіргі толық мағынаны білдіру үшін претеритпен бірге перфективті бөлшекті "re" қолданды.

Индоевропалық

Прото-индоевропалық тілдің (ПИЭ) реконструкцияларында дәстүрлі түрде "перфект" деп аталатын етістік формасы, шын мәнінде стативтік аспектіні (қазіргі уақыттағы жағдай) білдірген. Атау грек немесе латын тілдерінің перфект формасына ұқсастығына байланысты берілген, бұл форманың стативтік екендігі толыққанды түсінілмеген кезде. Оның қалыптасу ережелері туралы толық мәліметтерді "Прото-индоевропалық етістіктер" бөлімінен қараңыз.

Ежелгі грек тілі

Ежелгі грек тілінің перфект пішімі PIE перфектісінен (стативтік түрінен) пайда болды; екі жағдайда да түбір әдетте редупликация арқылы жасалады. Грек тілінде болса, ол нағыз "перфект" мағынасын алды, яғни, тұрақты нәтижесі бар әрекетті білдірді. Әрекеттің әсері нәтижесінде пайда болған жағдайда көрінеді; бұл жағдай субъектіге немесе объектіге қатысты болуы мүмкін. Сондықтан мағынасы ағылшын тіліндегі қазіргі уақыттың перфектіне ұқсас, бірақ грек тіліндегі перфект ағылшын тіліндегіден қарағанда тар мағынада қолданылады. Грек тілінде плюперфект және (құрама) болашақ перфект те бар, бірақ олардың қолданылуы сирек. Ежелгі грек тілінде өткен оқиғаларды білдіру үшін қолданылған басқа етістік түрлері – аорист, ол өткен оқиғаларды хабарлау үшін ғана қолданылды (мысалы, повестьте) және кемелсіздік. Грек перфектісінің жасалуы және қолданылуы туралы толық мәліметтер үшін Көне грек етістіктерін қараңыз (сонымен қатар қараңыз). Қазіргі грек тілінде кездесетін (құрама) перфект туралы мәліметтер үшін Қазіргі грек етістіктерін қараңыз.

Латын тілі

Латын тілінде PIE aorist толыққанды түрде perfect-пен бірігіп кетті. Осының салдарынан, латын тіліндегі perfect tense нағыз perfect (мысалы, «мен істедім», яғни «I have done») және жай ғана өткен оқиғаны баяндайтын (мысалы, «мен істедім», яғни «I did») simple preterite ретінде қолданылады. Ол аяқталмаған өткен іс-әрекеттерді немесе жағдайларды көрсететін imperfect-тен ерекшеленеді. Латын тілінде pluperfect және future perfect формалары да бар. Осы формалардың қалай жасалатыны туралы толық ақпарат алу үшін Латын тілінің жіктелуін қараңыз.